Nông thôn việt nam qua tiểu thuyết thời xa vắng của lê lựu

Thời xa vắng là một trong những tểu thuyết viết về nông thôn xuất sắc của văn học Việt Nam tền đổi mới.. Tìm hiểu Thời xa vắng của Lê Lựu, ta không chỉ hiểu thêm về bộ mặt của nông thôn

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệunêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưatừng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận văn

Phan Thị Quyên

Xác nhận của khoa chuyên môn Xác nhận của người hướng dẫn

GS Phong Lê

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo hướngdẫn là GS Phong Lê - người đã tận tình hướng dẫn, động viên, tạo điều kiện tốtnhất cho em trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Ngữ Văn, đặcbiệt là các thầy cô đã nhiệt tình giảng dạy khoá 24 chuyên ngành Văn học ViệtNam, các cán bộ Khoa Sau đại học trường Đại học Sư phạm- Đại học TháiNguyên đã dạy dỗ, tạo điều kiện cho em trong quá trình học tập

Tôi vô cùng cảm ơn sự quan tâm và ủng hộ của gia đình, bạn bè Đó chính

là nguồn động viên tinh thần rất lớn để tôi theo đuổi và hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, ngày 15 tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Phan Thị Quyên

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn i

Mục lục ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài

1 2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

6 4 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

6 5 Phương pháp nghiên cứu

7 7 Cấu trúc của luận văn

7 Chương 1: THỜI XA VẮNG TRONG BỐI CẢNH CHUNG CỦA TIỂU THUYẾT THỜI KỲ ĐỔI MỚI 8

1.1 Tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới 8

1.1.1 Cơ sở thực tiễn của công cuộc đổi mới văn học nghệ thuật

8 1.1.2 Tiểu thuyết nông thôn trong bức tranh chung của tiểu thuyết thời kì đổi mới 10 1.2 Quan điểm nghệ thuật, con đường sáng tạo của Lê Lựu và vị trí của tiểu thuyết Thời xa vắng .

20 1.2.1 Quan niệm nghệ thuật

20 1.2.2 Con đường sáng tạo của Lê Lựu 21

1.2.3 Vị trí của tiểu thuyết Thời xa vắng .

23

Tiểu kết chương 1 .26

Chương 2: NÔNG THÔN TRONG THỜI XA VẮNG - NHÌN TỪ PHƯƠNG

DIỆN NỘI DUNG 27

2.1 Bức tranh hiện thực cuộc sống nông thôn 27

2.1.1 Vùng quê nghèo khó 28

2.1.2 Vùng quê “Đất lề quê thói” .31

2.1.3 Vùng quê chuyển mình 35

2.2 Người nông dân với những bị kịch và khát vọng cá nhân 39

2.2.1 Bi kịch của con người không được sống là chính mình 40

2.2.2 Bi kịch của con người được sống là mình nhưng lại đánh mất chính mình 46

2.2.3 Con người với khát vọng trong tình yêu, hôn nhân 49

Tiểu kết chương 2 54

Chương 3: NÔNG THÔN TRONG THỜI XA VẮNG - NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN 55

3.1 Không gian và thời gian nghệ thuật 55

3.1.1 Không gian nghệ thuật 55

3.1.2 Thời gian nghệ thuật

58 3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

61 3.2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và hành động

61 3.2.2 Nghệ thuật biểu hiện nội tâm

66 3.3 Giọng điệu trần thuật

69 3.3.1 Giọng giễu nhại, mỉa mai 70

3.3.2 Giọng chiêm nghiệm, suy ngẫm 72

3.4 Ngôn ngữ 74

3.4.1 Ngôn ngữ đời thường, cá tính 75

3.4.2 Ngôn ngữ đậm chất triết lý

77 Tiểu kết chương 3 78

KẾT LUẬN 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

đã ghi danh nhiều tác giả, tác phẩm têu biểu về mảng đề tài này Vấn đề nôngthôn và cuộc sống của người nông dân cũng luôn được Đảng và Chính phủquan tâm đặt lên hàng đầu, đã và đang là vấn đề thuộc định hướng An sinh xãhội.

1.2 Đại hội lần thứ VI của Đảng (1986) đáp ứng nhu cầu đổi mới toàndiện đất nước Tinh thần đổi mới của Đại hội như một luồng gió mới thổi vàođời sống văn học nghệ thuật, mở ra thời kì Đổi mới của văn học Việt Nam trêntinh thần đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật Văn xuôi nói chung và tiểuthuyết nói riêng viết về nông thôn vì thế cũng có những bước chuyển biếnquan trọng trong việc đổi mới tư duy và nghệ thuật biểu hiện Đào sâu vào vấn

đề nhận thức và đánh giá lại lịch sử dân tộc, với cái nhìn thế sự, vấn đề nôngthôn và cuộc sống của người nông dân đã xuất hiện trên trang văn với nhữngcung bậc tình cảm, tâm trạng khác nhau Nhà văn, nhà biên kịch Phạm NgọcTiến là

người có nhiều say mê, tâm huyết ở mảng đề tài này, cho rằng: “Đất nước ta

là nông thôn Chất dân dã của người nông dân tạo nên diện mạo cho nhân vật

có những tnh chất riêng biệt, điển hình, sinh sắc Hình thái sinh hoạt nôngthôn dễ đưa vào tác phẩm Đề tài nông thôn chứa đựng nhiều vấn đề về nhân

sinh, đổi đời, băng hoại đạo đức ” [75] Cùng với đó là cuộc sống riêng tư, sốphận con người được quan tâm- chú ý trong nhiều chiều đã tạo ra ấn tượngtốt, được độc giả tích cực đón nhận với thái độ trân trọng và chia sẻ.

1.3 Lê Lựu là một trong số những nhà văn trưởng thành trong cách mạng

và cũng là một trong số những nhà văn quan tâm đến bước chuyển mìnhcủa đời sống nhân dân, đặc biệt là đời sống người nông dân Nói đến nhà văn

Lê Lựu người ta thường nghĩ ngay đến Thời xa vắng, tác phẩm đưa ông trở thành “sĩ quan” trong làng văn Thời xa vắng là một trong những tểu thuyết

viết về nông thôn xuất sắc của văn học Việt Nam tền đổi mới Tác phẩm đặt ramột cách sáng rõ cái nhìn mới về nông thôn trong sự soi chiếu nhiều chiều,đưa đến cho người đọc những khám phá, trải nghiệm riêng rất đáng ghi nhận

Tìm hiểu Thời xa vắng của Lê Lựu, ta không chỉ hiểu thêm về bộ mặt của nông

thôn Việt Nam mà còn khẳng định vị trí, sự đóng góp của nhà văn cho sự pháttriển nền văn xuôi Việt Nam trong những năm đổi mới

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trên bình diện nghiên cứu, phê bình văn học đã có nhiều công trình, bàiviết trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến sáng tác của Lê Lựu nói chung và tiểu

thuyết Thời xa vắng nói riêng Chúng tôi tạm chia các ý kiến thành hai loại:

những đánh giá chung về nhà văn Lê Lựu và sáng tác của ông, và những ý kiến

bàn riêng đến tiểu thuyết Thời xa vắng.

2.1 Những ý kiến chung về Lê Lựu và các sáng tác của ông

Trong sự phát triển không ngừng của văn học đương đại, Lê Lựu ngàycàng khẳng định được vị trí chắc chắn của mình trong lòng độc giả và thuhút sự quan tâm của giới nghiên cứu phê bình

Nhà thơ Trần Đăng Khoa có những nhận xét độc đáo, tinh tường, khi chorằng: “Lê Lựu biết cuốn hút người đọc bằng một thứ văn đọc không nhạt Ngay

ở những chuyện xoàng xoàng, người đọc vẫn thu lượm được một cái gì đó ( )nghĩa là đọc anh không bị lỗ trắng, cũng bởi Lê Lựu là nhà văn không chấpnhận sự nhạt nhẽo, tầm thường Ở bất kì tác phẩm nào dù lớn hay nhỏ, Lê

Lựu cũng có vấn đề gì đấy gửi gắm” [56, tr 669].

Nhận xét về tiểu thuyết Lê Lựu, tác giả Lê Hồng Lâm cho thấy: Sở dĩ tác

phẩm của Lê Lựu như Thời xa vắng, Sóng ở đáy sông, Hai nhà… gây được dư

luận và có chỗ đứng riêng trên văn đàn là “bởi ông luôn viết hết mình như ôngsống, yêu ghét rạch ròi và đặc biệt là đi đến tận cùng tính cách nhân vật (…) Ởmức độ nào đó, nhà văn đã tạo ra những nhân vật điển hình trong nhữnghoàn cảnh điển hình” [56, tr.703]

Trần Bảo Hưng cho rằng “Thô mộc hồn nhiên và đầy ắp chất sống - ngay

cả khi nghĩ ngợi triết lí cũng rất hồn nhiên, cũng là triết lí bật lên trực tếp từđời sống” Ông đánh giá “Tất cả dường như đã trở thành phong cách, thành cátính của Lê Lựu” [28]

Ngô Thảo trong một bài viết Về truyện ngắn Lê Lựu đã nhận định: “Lê

Lựu là một người đang tìm tòi Truyện nào của anh cũng tìm được những néttính cách mới, những hướng khai thác vấn đề mới” [63, 227]

Đinh Quang Tốn đưa ra nhận định về vị trí của nhà văn Lê Lựu “Nếutrong tổng số sáu trăm hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, cứ mười ngườichọn lấy một người têu biểu, thì Lê Lựu là một trong số sáu mươi nhà vănấy" [56, tr 663]

Những ý kiến trên đều thống nhất đề cao tâm huyết của Lê Lựutrong sáng tạo nghệ thuật, khẳng định được vị trí, phong cách trong nhữngsáng tác của ông, góp phần tạo nên diện mạo của văn học Việt Nam thời kì đổimới

2.2 Những ý kiến bàn riêng về tiểu thuyết Thời xa vắng

Năm 1986, cuốn tểu thuyết Thời xa vắng “trình làng” đã thu hút

được sự chú ý trong dư luận và được đánh giá là một “cọc tiêu tiền trạm” củacông cuộc đổi mới văn học Tác phẩm này nhanh chóng thu nhận nhiều ýkiến đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bình Cuốn Lê Lựu Tạp ăn(2002) là một công trình tổng hợp những bài viết, những bài phê bình vănhọc của Lê Lựu đối với các nhà văn, nghề văn Đặc biệt ở phần 4 cuốn sách

đã tập hợp khá nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu, phê bình liên quan đến

tểu thuyết Thời xa vắng Đó là Phong Vũ với “Tiểu thuyết đầu tên của một

cây bút viết

truyện ngắn”, là Lê Thành Nghị với “Thời xa vắng - một tâm sự nóng bỏng”,

là Thiếu Mai “nghĩ về một “Thời xa vắng chưa xa”, Nguyễn Hòa “Suy tư từ

một “Thời xa vắng”,…

Giáo sư Phong Lê cho rằng: “Giang Minh Sài thất bại, nhưng cả xã hội thìthắng lợi, cả xã hội đang vật vã trong những chuẩn bị cho cái “thời xa vắng” ấyqua đi Không còn bi kịch của Giang Minh Sài, cho những Giang Minh Sài

khác được sống là mình ngay từ đầu…Thời xa vắng là “sự đón nhận trước yêu

cầu nhìn thẳng vào sự thật và nhận thức lại lịch sử được đề ra với Đại hội VI,cuối năm 1986” [38]

Tác giả Nguyễn Hòa nhận thấy Thời xa vắng là sự: “đi tìm lại những chân giá từng bị đánh mất, từng bị lãng quên” “Viên đại bác Thời xa vắng khoan

thủng các tấm màn vô hình che giấu nhiều điều lâu nay chúng ta không rõ tới.Quá khứ đâu chỉ là chiếc bánh ngọt ngào mà có cả vị đắng cay” [27]

Bàn về vấn đề nông thôn trong sáng tác của Lê Lựu, Trần Đăng người vô cùng quý mến Lê Lựu đã có những nhận xét xác đáng về cuốn tiểuthuyết này: “Lê Lựu đã dựng lên một loạt bức tranh nông thôn đặc sắc

Khoa-Có nhiều trang đạt chuẩn Nam Cao Khoa-Có thể nói tắt từ Nam Cao qua một chútKim Lân đến Nguyễn Khắc Trường và Lê Lựu, chúng ta mới lại có nhà văn nôngthôn thứ thiệt” [56, tr 677]

Hoàng Ngọc Hiến trong bài “Đọc Thời xa vắng của Lê Lựu” đăng trên Tạp

chí Văn nghệ Quân đội, số 4, năm 1987 đã nhận định vấn đề số phận cá nhân,

số phận người nhà quê trước những biến động của xã hội, cụ thể là cuộcđời, số phận của nhân vật Giang Minh Sài Theo ông thì anh nông dân GiangMinh Sài “người nhà quê” của Lê Lựu phải chịu hai lần khốn khổ, vừaxung đột với hệ tư tưởng gia trưởng, vừa xung đột với thành phố ở bộphân phức tạp nhất của nó là đàn bà, con gái” [26, tr 119]; vậy nêncuộc

sống của Sài mới bế tắc, vướng vào hết bi kịch này đến bi kịch khác Và từcâu chuyện trên, Hoàng Ngọc Hiến đặt ra những vấn đề bức xúc của xã hội :

“Lê Lựu chỉ đụng đến đề tài “người nhà quê và đô thị” một cách ngẫu nhiên:

chỉ là câu chuyện thương tâm một “anh nhà quê” chơi trèo với thành phố bịhại Trên đất nước ta sau khi thống nhất, không phải cán bộ tếp quảnnào

cũng trở thành chủ của thành phố, không ít “người nhà quê” khi tếp xúc với

đô thị đã bị hại hoàn toàn, sống dỡ chết dở, điêu đứng bi thảm, sự thấtbại của họ mang ý nghĩa xã hội sâu sắc [26, tr 119]

Đề tài hậu phương nông thôn miền Bắc trong chiến tranh chống Mỹ cónhiều người viết, nhưng theo đánh giá của Đinh Quang Tốn thì “Lê Lựu là

người viết thành công nhất” [76, tr 22] “Thời xa vắng viết về hậu phương

chống Mỹ cứu nước với cả cái vui và cái buồn, cái nông nhiệt và sự non nớt,những quầng sáng và bóng mờ, có cả nụ cười và nước mắt” [76, tr.18]

Tìm hiểu tểu thuyết Thời xa vắng, Thiếu Mai khẳng định tài năng xây

dựng nhân vật của Lê Lựu: “Lê Lựu tỏ ra hiểu nhân vật của mình đến chân tơ,

kẽ tóc, đến tận những ngọn ngành, sâu thẳm nhất của tình cảm, suy nghĩ” [48,

Bên cạnh các nhận định khẳng định thành công về mặt nội dung cũng như

nghệ thuật của Thời xa vắng, một số ý kiến khác chỉ ra nhược điểm của Lê Lựu về kết cấu yếu, câu chữ rối, rậm… Theo Thiếu Mai “Thời xa vắng tuy vẫn

còn những nhược điểm, còn thiếu một sự chặt chẽ, nhất quán cần thiết,nhưng

với ưu điểm rất trội của nó, nó là một thành công, nó đóng góp vào nền vănhọc đang có đà phát triển khởi sắc” [48, tr 125]

Ngoài ra tiểu thuyết Thời xa vắng nói riêng và những sáng tác của Lê

Lựu nói chung đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khóa luận

và luận văn tốt nghiệp Các công trình đã tiếp cận tiểu thuyết Lê Lựu trêncác bình diện như: không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật; nghệ thuật

trần thuật; yêu cầu nhận thức lại; các bi kịch cá nhân… Nhìn chung, cáccông trình nghiên cứu về Lê Lựu đều có tiếng nói khá thống nhất, khẳng địnhtài năng và tnh thần lao động miệt mài của nhà văn trên con đường tìmtòi,

sáng tạo một hướng đi mới cho tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới Tuynhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu sâu hình ảnh nông thôn ViệtNam thể hiện trong tác phẩm, mà chỉ chạm tới hoặc chỉ nói qua Vì vậy, trên

cơ sở những công trình đã nghiên cứu, chúng tôi cố gắng tìm ra nhữngkhoảng trống để tếp cận, tìm hiểu và xử lý đề tài với mong mỏi góp thêmtiếng nói khẳng định hơn nữa giá trị văn chương Lê Lựu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là nông thôn Việt Nam qua

tểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu Luận văn sẽ khảo sát toàn bộ cuốn

tểu thuyết Thời xa vắng, và trong một chừng mực nhất định sẽ so sánh, đối

chiếu với những cuốn tiếu thuyết của các nhà văn viết cùng về đề tài nôngthôn trước và sau đó

Cảm thụ toàn diện hơn về hiện thực cuộc sống nông thôn Việt Nam thời kìđổi mới, đồng thời chỉ ra những nét đặc sắc trong phương thức nghệ thuật thể

hiện hình ảnh nông thôn của tiểu thuyết Thời xa vắng so với những cuốn tiểu

thuyết trước và sau đó

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận giải những vấn đề lý luận, thực tiễn liên quan đến luận văn

Làm rõ những giá trị của tác phẩm trên phương diện nội dung và nghệ thuật

Đánh giá, đối sánh với một số tác phẩm trước và sau thời kì đổi mới cùng

viết về nông thôn Việt Nam.

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn, người viết kết hợp vận dụng một số phương pháp

nghiên cứu cơ bản như sau:

Phương pháp thống kê: Thao tác thống kê mang lại rất nhiều tác phẩmviết về đề tài nông thông qua các giai đoạn, làm cơ sở cho bước so sánh trongquá trình triển khai nội dung Thao tác phân loại rất quan trọng để lựa chọn ramột nhóm tác phẩm phù hợp với đối tượng và mục đích của đề tài

Phương pháp phân tch tổng hợp: Nắm vững đặc trưng, phương phápluận loại hình thể loại tiểu thuyết để khái quát bức tranh nông thôn, tìm ra vàphân tch những vấn đề chung, những biến đổi của xã hội, của con người vànhững bi kịch mà con người phải chịu đựng sau luỹ tre làng

Phương pháp so sánh: Việc sử dụng phương pháp so sánh giúp chúngtôi có điều kiện so sánh sự chuyển hướng nghệ thuật của Lê Lựu trong thời kỳđổi mới cũng như những điểm nổi trội đặc sắc của tiểu thuyết Lê Lựu so vớitiểu thuyết của các tác giả cùng thời

6 Đóng góp của luận văn

Về mặt lí luận, với luận văn này, người viết gắng làm nổi bật nét đặc sắc

về phương thức thể hiện hình ảnh nông thôn Việt Nam trong tiểu thuyết

Thời xa vắng của Lê Lựu.

Về mặt thực tiễn, người viết muốn tìm hiểu những đóng góp mới, riêngcủa Lê Lựu về nội dung phản ánh và hình thức thể hiện qua tiểu thuyết

Thời xa vắng Thông qua đó góp phần khẳng định tài năng, vị trí của Lê Lựu

trong văn học thời kì đổi mới, đồng thời giúp người đọc có những kiến giảisâu sắc về nhà văn này

7 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo Phần Nội dung của luận văn được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Thời xa vắng trong bối cảnh chung của tểu thuyết thời kỳ đổi mới Chương 2: Nông thôn trong Thời xa vắng- nhìn từ phương diện nội dung Chương 3: Nông thôn trong Thời xa vắng- nhìn từ phương diện

biểu hiện

Chương 1

THỜI XA VẮNG TRONG BỐI CẢNH CHUNG CỦA

TIỂU THUYẾT THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1.1 Tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

1.1.1 Cơ sở thực tiễn của công cuộc đổi mới văn học nghệ thuật

Sau Đại thắng mùa xuân 1975, lịch sử dân tộc ta đã sang một trang mới,cuộc sống thời bình đã mở ra với vô số những biến động của đời thường Quátrình đổi mới của đất nước mở ra những cơ hội, thuận lợi mới cùngnhững thách thức, khó khăn cho sự phát triển văn hóa, văn học, nghệ thuật.Yêu cầu mới của đất nước, nhu cầu hưởng thụ, sáng tạo văn học, nghệ thuậtcủa nhân dân thay đổi, trong đó có những mặt cao hơn; sự thay đổi nhanhchóng, sâu sắc trong mọi mặt đời sống xã hội tác động trực tiếp đến chính quátrình sáng tạo, tếp nhận văn học, nghệ thuật

Trước những biến chuyển đó của thời đại, văn học tự bản thâncũng xuất hiện những nhu cầu đổi mới Được cổ vũ bởi tnh thần dân chủ củaĐại hội Đảng VI, các cây bút sau 1975 đã có nhiều nỗ lực trong lao động nghệthuật, tạo được những hướng đi mới táo bạo, độc đáo nhằm đáp ứng nhucầu, thị hiếu của văn học và độc giả hiện thời Có thể nói “chưa bao giờ vănxuôi phát triển mạnh mẽ như bây giờ và cũng chưa bao giờ nhà văn được

thành thật như bây giờ” Sự đổi mới của văn học được thể hiện trên nhiều

phương diện và trong nhiều thể loại

Văn xuôi nói chung, tiểu thuyết nói riêng từ sau Đổi mới đã có nhữngthay đổi đáng kể, với định hướng của Đảng “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giáđúng sự thật, nói rõ sự thật”, văn chương nói chung không còn e ngại hướng

về phản ánh và biểu hiện mặt “suồng sã, thô thám, xô lệch của hiện thực” Bứctranh đời sống với mọi góc khuất sâu kín được đưa vào trong văn học đầy trăntrở, phức tạp Những sáng tạo văn học trở về với qui luật vĩnh hằng của đời

15sống, coi tnh chân thật là phẩm chất quan trọng của văn chương nghệthuật.

Mỗi trang văn không chỉ có không khí hào hùng của những cuộc đấu tranh, vớinhững chiến sĩ anh dũng hi sinh hoặc chiến thắng vẻ vang; mà có cả những ngõcùng xóm nhỏ, những làng quê nghèo khó với những cuộc vật lộn sinhtồn, ghen ghét đố kị, những con người rất bình thường với suy nghĩ, nhữngkhao khát đời thường Có những điều nhỏ bé tưởng chừng chẳng có gì

để nói, chẳng có gì đáng nói lại được những ngòi bút tài năng tái hiện trênnhững trang viết đầy sinh động và ám ảnh

Các nhà văn đón nhận nhu cầu này như một thách thức trong quá trìnhsáng tạo Không ít nhà văn trăn trở, tìm cách đổi mới tư duy nghệ thuật trongviệc phản ánh hiện thực để đáp ứng nhu cầu đổi mới văn học Nguyễn MinhChâu được coi là nhà văn tiên phong, người mở đầu tnh anh trong công cuộcđổi mới văn học Ông kêu gọi “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệminh họa, các nhà văn phải tự “cởi trói” trong sáng tác” [10] Nhà văn NguyênNgọc đề nghị “Phát huy đầy đủ chức năng xã hội của văn học nghệ thuật” khắcphục tình trạng văn nghệ chỉ làm nhiệm vụ “minh họa chính trị” [50], vì cuộcsống đâu phải phẳng lì, đơn điệu, nó phức tạp, xù xì, gai góc và đó mới làkhuôn mặt đích thực của nó Nhiều nhà văn đánh giá lại sáng tác củachính mình trên quan điểm đổi mới Nguyễn Khải gọi các sáng tác của mìnhtrong giai đoạn 1945 - 1975 là “cái thời lãng mạn”; còn nhà văn Lê Lựu cho

rằng các sáng tác của ông trước Thời xa vắng là “văn học sự vụ”, văn học công

việc”; và tuyên bố: “Tôi tự bảo không thể viết như trước được nữa” [59]

Như vậy, những quan niệm mới mẻ về văn hóa, văn nghệ của Đảnglàm thay đổi quan điểm, nhận thức về văn học và nhận thức lại thựctại không còn là nhu cầu của cá nhân nghệ sĩ mà còn là nhu cầu của thời đại

Sự nhận thức lại ở đây không phải là sự phủ nhận hoàn toàn quá khứ, gạt bỏhết những thành quả mà chúng ta đã đạt được Yêu cầu của sự nhận thứclại là phải khám phá sâu hơn, toàn diện hơn về những mảng hiện thực

mà trước đây văn học chưa hoặc ít được đề cập

sự bao quát hiện thực trong một diện rộng”; và “cảm hứng sử thi vẫnchiếm một vị trí đáng kể trong tư duy nghệ thuật” [70] Một số nhà văn đã

trình làng một số sáng tác ngay sau chiến tranh như: Trong cơn lốc (Khuất Quang Thụy), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Miền cháy (Nguyễn Minh Châu), Nắng đồng bằng (Chu Lai), Mở rừng (Lê Lựu) Tuy nhiên, những

tác phẩm trên

cơ bản vẫn chưa thoát ra được âm hưởng, dấu ấn quen thuộc của vănhọc thời kỳ trước Đến đầu những năm 1980 mới xuất hiện một vài tiểuthuyết với những dấu hiệu đổi mới khá rõ rệt trong cách nhìn nhận và miêu

tả hiện thực như: Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Gặp gỡ cuối năm (Nguyễn Khải) Nhưng phải từ năm 1986, dưới sự tác động của

bối cảnh xã hội mới và trên cơ sở kế thừa, phát huy những giá trịtruyền thống, tiểu thuyết Việt Nam mới có những đổi mới thực sự trongquan niệm nghệ thuật về hiện thực, về con người và những cách tân trong

kỹ thuật tiểu thuyết

Hiện thực cuộc sống những năm đổi mới với tất cả tnh đa dạng, phứctạp của nó đều là chất liệu cho sự sáng tạo của tiểu thuyết Nửa sau thậpniên

1980, thập niên 1990 của thế kỷ XX, đời sống văn học xuất hiện một loạt

tiểu thuyết “làm cho văn đàn sôi động và sóng gió” Và một trong nhữngđiểm nhấn lớn nhất của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới vẫn là đề tài chiếntranh và người lính Khi chiến tranh đã lùi xa, con người bắt đầu làmquen với cuộc sống đời thường, thì một số nhà văn vẫn hồi ức về chiếntranh, về

những năm tháng ác liệt đã qua Quả thực, trong chiến tranh “tất cả để chiếnthắng” song không phải “tất cả là chiến thắng”, đằng sau “tấm huy chương”còn là bi kịch, là thảm kịch; còn là máu, là nước mắt mà “máu thấm vào lòngđất đã sâu, sao trang giấy lòng anh suy nghĩ cạn?” (Chế Lan Viên)

Một loạt tác phẩm như Thân phận tình yêu của Bảo Ninh, Chim én bay của Nguyễn Trí Huân, Nước mắt đỏ của Trần Huy Quang, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Không phải trò đùa của Khuất Quang Thụy, Bến không chồng của

Dương Hướng đã xoáy vào “mặt trái của tấm huy chương” với những “di họachiến tranh” còn ám ảnh, đeo đẳng bao số phận con người Chiến tranh đã lùi

xa nhưng vẫn còn để lại bao hậu quả nghiệt ngã cho con người, nó vẫn là một

“siêu đề tài” cho văn học khám phá, biểu hiện Nói như Giáo sư Phong Lê thì

“còn lâu về sau, chiến tranh vẫn cứ là một đề tài lớn, một kho chất liệu khôngthể nào vơi cạn còn nằm sâu trong ký ức của con người” [46]

Hiện thực trong văn học thời kì đổi mới được nới rộng phạm vi thểhiện Không chỉ có hiện thực cách mạng, các biến cố trong đời sống cộngđồng mà còn có hiện thực của cuộc sống ngày thường, đời thường vớicác quan hệ thế sự phức tạp Đó là các vấn đề về văn hoá, phong tục, hủtục ở nông thôn; vấn đề sản xuất, quản lý kinh tế- xã hội trong thời kỳ đổimới; những mặt trái của đời sống đô thị, của cơ chế thị trường; đó còn làvấn đề hôn nhân gia đình, tâm lý xã hội Viết về chủ đề gia đình - nơigìn giữ những giá trị thiêng của con người, các nhà văn thời kỳ Đổi mới lạicho thấy gia đình nhiều khi không còn là nơi “nghỉ ngơi tuyệt đối an toàn”

của con người Thời xa vắng (Lê Lựu), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Phố (Chu Lai) Thời xa vắng (Lê Lựu) làm nổi bật bi kịch trong mối

quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng Sự nhu nhược, thiếu bản lĩnh cánhân là nguyên nhân chủ yếu đẩy cuộc đời Sài vào bi kịch Nhưng nguyênnhân sâu xa hơn là sự áp đặt của cộng đồng lên cá nhân Chính gia đình, họhàng, đơn vị đã đè bẹp ý thức cá nhân của Giang Minh Sài

Tiểu thuyết thời kỳ đổi mới còn gia tăng những chủ đề thời sự Một

số tác phẩm đã “áp sát” cuộc sống đời thường, đã bắt chạm đến nhiều góc

khuất của đời sống hiện đại Một thế giới không có đàn bà (Bùi Anh Tấn), Cuộc đời dài lắm (Chu Lai), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Cơ hội của chúa

(Nguyễn Việt Hà) Một số tác giả lại có xu hướng “lật lại quá khứ, soi sáng lịch

sử” Chẳng hạn, Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh) tái hiện khoảnh khắc lịch sử đầy biến động, phức tạp cuối đời Trần An lạc dưới trời (Nguyễn Xuân Hưng)

cũng đặt lại những vấn đề xã hội trong các thời đoạn phức tạp nhất của lịch sử

Sau năm 1986, đất nước đổi mới toàn diện đã từng bước đem lại nhữngbiến chuyển lớn trong đời sống vật chất và trong nếp nghĩ, hành động của mỗingười nông dân Nhà văn từ đó cũng có điều kiện thuận lợi để thể hiện nhữngtrăn trở, suy tư về những vấn đề cốt lõi của nông thôn và nông dân một cáchtrực diện, thấu đáo Viết về nông thôn, các nhà văn vốn đã có thành tựu trước

đó, nay có cơ hội thể nghiệm nghệ thuật mới

Điểm qua các chặng đường phát triển của văn học viết về nông thôn cóthế thấy, ngay ở giai đoạn 1930-1945, một số sáng tác của nhóm Tự lực văn

đoàn đã quan tâm đến đời sống nông thôn như tập truyện Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam, phóng sự Bùn lầy nước đọng của Hoàng Đạo Tuy nhiên,

tác phẩm của họ mới chỉ dừng lại ở sự cảm thông với cảnh sống nghèokhổ, tối tăm, do những thói quen, hoặc do trình độ thấp kém

Đến văn học hiện thực phê phán, đề tài nông thôn được khai thác cóchiều sâu và gặt hái nhiều thành tựu Các nhà văn hiện thực phê phán nhưNguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao… đã tái hiện bức tranh hiện thựcnông thôn hiện lên với sự khắc nghiệt của sưu cao thuế nặng, của nhữngthủ

đoạn bóc lột tàn nhẫn, trắng trợn (Tắt đèn, Bước đường cùng) Đó là

nông thôn của những hủ tục nhiêu khê, rườm rà; của những mâu thuẫn,

chèn ép giữa các phe cánh tranh nhau quyền lợi, địa vị (Việc làng) Đó là

21nông thôn của những người cùng khổ bị dồn tới chân tường, của nhữngcảnh lầm than,

cơ cực (chị Dậu, anh Pha), của những kiếp sống đau đớn quằn quại (Lão Hạc),hoặc liều lĩnh biến chất (Chí Phèo)… Ở những tác phẩm này, ngoài giá trịhiện thực còn chứa đựng giá trị nhân đạo hết sức sâu sắc Đó là những đòi hỏi

về quyền sống, quyền làm người Đó là sự quan tâm đến số phận của nhữngngười bé nhỏ, đầy bất hạnh Đó là ý thức phản kháng của nhân vật khi bị dồnvào những bước đường không còn lối thoát

Sau Cách mạng tháng 8 - 1945, đề tài nông thôn chủ yếu được viết vớicảm hứng ngợi ca, khẳng định, người nông dân không còn là nạn nhân đángthương như trước mà xuất hiện với tư thế là chủ nhân chân chính của xã hội

Trong kháng chiến chống Pháp, Làng của Kim Lân, Con trâu của Nguyễn Văn Bổng, Đánh trận giặc lúa của Bùi Hiển tái hiện hình ảnh người nông dân gắn bó với quê hương, bám đất giữ làng Tiếp đó, sau 1954, Xung đột của Nguyễn Khải

là sự mở đầu cho các sáng tác về nông thôn thời kỳ hòa bình ở miền Bắc Sau

năm 1960, các tác phẩm Cái sân gạch và Vụ lúa chiêm của Đào Vũ, với Cái hom giỏ và Gánh vác của Vũ Thị Thường, Đồng tháng năm của Nguyễn Kiên, Mùa lạc, Tầm nhìn xa và Hãy đi xa hơn nữa của Nguyễn Khải…, một nông

thôn mới trong hoàn cảnh mới, con người mới phải tự đấu tranh để điều chỉnhlại mình cho phù hợp với sự vận động và phát triển của xã hội đang trên đườngtiến lên chủ nghĩa xã hội Nhìn chung, những sáng tác viết về nông thôn giaiđoạn này ngoài những phát hiện mới về bản chất tư hữu ở người nông dân cònnhững điều kiện và hoàn cảnh mới còn xuất hiện những trang miêu tả khungcảnh lao động sản xuất, những phong tục tập quán cùng những quan hệ làngxóm khá sinh động

Tiểu thuyết viết về nông thôn trong chiến tranh chống Mỹ (1964-1975)mang âm hưởng sử thi anh hùng Đây là thời kỳ tểu thuyết viết về nông thônđạt được nhiều thành tựu cả về tác phẩm cũng như đội ngũ sáng tác Có thể kể

tới các tác giả: Chu Văn với Bão biển và Đất mặn, Nguyễn Thị Ngọc Tú với Đất làng và Buổi sáng, Nguyễn Minh Châu với Cửa sông, Nguyễn Khải với Chủ tịch

huyện, Nguyễn Kiên với Vùng quê yên tĩnh, Vụ mùa chưa gặt, Ngô Ngọc Bội

với Ao làng , Vũ Thị Thường với Bông hoa súng và Vợ chồng ông lão chăn vịt…

Các tác phẩm này đã bao quát được một khung cảnh hiện thực rộng lớn vớinhững sự kiện và con người của một thời đáng nhớ, phản ánh được hiệnthực một nông thôn sống động dưới sự lãnh đạo của Đảng

Giai đoạn từ 1975 đến 1985 là giai đoạn xã hội có sự chuyển động lớnlao Bản thân các nhà văn lúc này đã có sự trăn trở, suy nghĩ để cho ra đượcnhững tác phẩm thực sự có chất lượng, đáp ứng được yêu cầu của xã hội vàthời đại Văn xuôi viết về nông thôn đã có sự chuyển mình Các tác phẩm là lờituyên cáo đối với cung cách làm ăn và quản lý nông thôn kiểu cũ, đồng thời đềcập đến lối làm ăn và quản lý nông thôn kiểu mới

Từ sau năm 1986, đề tài nông thôn thời kỳ Đổi mới có sự chuyển mình,đổi mới trong không khí chung của đất nước Tiểu thuyết có sự đổi mới cả vềnội dung và phương thức biểu hiện Đề tài nông thôn một lần nữa được khắchọa rõ nét, chân thực ở tất cả các phương diện, trong sự đa dạng, phức tạp,xấu tốt lẫn lộn, đan xen Đề tài nông thôn hấp dẫn đối với nhiều cây bút và thu

được nhiều thành tựu: Lê Lựu với Thời xa vắng (1986), Chuyện làng Cuội (1991), Sóng ở đáy sông (1994), Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma (1990), Dương Hướng với Bến không chồng (1990), Ngô Ngọc Bội với Ác mộng (1990), Tạ Duy Anh với Lão Khổ (1992), Hoàng Minh Tường với Thủy hỏa đạo tặc, Đáng chú ý là Thời xa vắng của Lê Lựu Tác phẩm

ra đời trúng thời điểm Đổi mới Vừa ra mắt bạn đọc, tác phẩm nhanhchóng phổ biến rộng rãi, chỉ trong mấy tháng đầu đã tái bản 4 lần với sốlượng lên đến

80 nghìn bản Thời xa vắng trở thành sự kiện nổi bật trong đời sống văn học

lúc bấy giờ Nó đã tạo đà, khởi hứng và phát triển mạnh mẽ cho mộtkhuynh

hướng nhận thức lại lịch sử nông thôn với cảm hứng phê phán Tác phẩm đãxoáy sâu vào những vấn đề có tnh thời sự, nhạy cảm; điều chỉnh lại những

quan điểm, cách nhìn không còn phù hợp với thời cuộc Qua sự sàng lọccủa thời gian, những vấn đề đặt ra trong tác phẩm được coi là bước độtphá

đầy mới mẻ trong cách nhìn về quá khứ nông thôn, về người nông dân, trảlại những giá trị đích thực mà tác giả đã miệt mài sáng tạo.

Bến không chồng của Dương Hướng là một bức tranh về nông thôn,

song những hoạt động sản xuất và đấu tranh ở nông thôn, sự hìnhthành cuộc sống mới và con người mới chỉ là “phông nền” mà cái chính vẫn

là số phận bi thương của Nguyễn Vạn, của Nghĩa, của Hạnh; là sự phásản của dòng họ Nguyễn và những người cùng trong tộc họ ở làng Đông

Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường cũng đi sâu vào

vấn đề họ tộc- một trong những vấn đề rắc rối nhất ở nông thôn

Nhưng nếu Bến không chồng là “cuốn gia phả” thì Mảnh đất lắm người nhiều ma chỉ “cắt lấy một khoảnh khắc nhỏ” của cuốn gia phả đó để quan

sát Đó là cuộc xung đột có tính chất “truyền kiếp” giữa hai dòng họ Vũ vàTrịnh ở xóm Giếng Chùa Tuy nhiên, xung đột cơ bản ở xóm Giếng Chùa

“không phải là cuộc đấu tranh “ai thắng ai”, giữa chủ nghĩa xã hội hay chủnghĩa tư bản, mà là “dòng họ nào thắng, người của họ nào sẽ nhân danhĐảng nắm quyền lãnh đạo trong làng” [78] Qua những pha tranh chấp,giành giật gay cấn, nhà văn cho bạn đọc thấy: mảnh đất Giếng Chùa khôngchỉ lắm người nhiều ma mà còn lắm ma ngay trong bản thân con người

Tạ Duy Anh với Lão Khổ nổi lên với phong cách độc đáo, với những thể

nghiệm mạnh bạo trong cách viết, góp phần tạo nên diện mạo mới cho tiểuthuyết viết về nông thôn Ở tác phẩm này, nhà văn đã thể hiện được sự từngtrải hơn, già dặn hơn, kỹ thuật hơn và cũng táo bạo hơn trong việc chiếm lĩnhhiện thực nông thôn Tác phẩm đã tái hiện được bức tranh toàn cảnh củalàng quê Bắc Bộ trong những năm 1950-1970 đầy máu và nước mắt

Một số tác phấm khác như Gia phả để lại (Đoàn Lê), Những thiên đường

mù (Dương Thu Hương), Ly thân (Trần Mạnh Hảo), Lời nguyền hai trăm năm (Khôi Vũ), Ác mộng (Điển Y) đều ánh chiếu vào một thời đau thương của

quá khứ nhằm lật xới những mảng tối, những mặt trái, mặt têu cực đã bị lờ

27đi,

bị gác lại Nếu như trước đây văn xuôi và tểu thuyết viết về nông thôn chỉ đivào phản ánh những mặt tốt đẹp của đời sống xã hội nông thôn và nôngdân, thì nay, những mặt trái của quá khứ nông thôn như cải cách ruộng đất,hợp tác hóa nông nghiệp đã được nhìn nhận, đánh giá lại Vấn đề dòng họ,

bè phái, phe giáp trong nội bộ, sự ấu trĩ trong việc ngăn cấm làm giàu cánhân cũng được phanh phui, mổ xẻ

Nhìn chung, văn xuôi và tiểu thuyết viết về nông thôn ở chặng này đãthể hiện được sự mẫm cảm, tnh nhạy trước công cuộc đổi mới của nông thôn.Tiểu thuyết nông thôn bước đầu đánh dấu một mốc son trong hành trình tìm

về nông thôn và nông dân, góp phần tạo đà cho sự phát triển mạnh mẽ ởchặng sau

Đến những năm đầu của thế kỷ XXI, đời sống nông thôn trên con đườngđổi mới vẫn được các nhà văn “thám hiểm” và đạt được những thành tựuđáng ghi nhận Mốt số cây bút thực sự bứt phá và đi vào hội nhập cùng vớidòng chảy của văn học đương đại Ở chặng này, quy tụ nhiều thế hệ sángtạo Với một đội ngũ hùng hậu (trải qua bốn thế hệ) nhà văn, kể cả những câybút lão thành thuộc thời chống Pháp, Mỹ như Tô Hoài, Lê Lựu, Ngô NgọcBội, Vũ Huy Anh, Cao Năm, Trịnh Thanh Phong, Trần Quang Vinh, DươngHướng, Nguyễn Hữu Nhàn vẫn dẻo dai, sắc bén trên từng trang viết Tiểuthuyết viết về nông thôn giai đoạn này đã gặt hái được nhiều thành tựu.Nhiều tác phẩm

được nhận giải thưởng từ các cuộc thi hoặc giải thường niên của Hội nhàvăn, có một số tác phẩm không đạt giải nhưng lại được dư luận quan tâm, gâytiếng vang lớn đối với bạn đọc và giới nghiên cứu, phê bình văn học, tạo nên

sự sống động, tươi mới như Cuồng phong (Nguyễn Phan Hách), Thời của thánh thần (Hoàng Minh Tường), Thần thánh và bươm bướm (Đỗ Minh Tuấn),

Ba người khác (Tô Hoài), Ma làng (Trịnh Thanh Phong)

Ba cuộc thi tiểu thuyết do Hội nhà văn tổ chức bốn năm một lần

(từ năm 1998 - 2010) đã ghi nhận giá trị của mảng tiểu thuyết nông thôntrước và sau thập niên đầu của thế kỷ XXI Nhiều giải thưởng đã được traotặng cho

các tác giả viết về đề tài này Qua mỗi cuộc thi, mảng tiểu thuyết nôngthôn

đều có tác phẩm đoạt giải cao như Cuộc thi tiểu thuyết lần thứ hai (2002-

2006) có 14 tác phẩm đoạt giải, trong đó có 3 tác phẩm viết về nông

thôn: Dòng sông Mía (ĐàoThắng) đoạt giải A, Cánh đồng lưu lạc (Hoàng Đình Quang) đoạt giải B, Trăm năm thoáng chốc (Vũ Huy Anh) đoạt giải C Cuộc

thi tiểu thuyết lần 3 (2006 - 2010), trong tổng số 51 tác phẩm lọt vào vòngchung khảo, mảng tiểu thuyết viết về nông thôn chiếm một số lượng

lớn: Cách trở âm dương (Vũ Huy Anh), Cuồng phong (Nguyễn Phan Hách), Dưới chín tầng trời (Dương Hướng), Sấp ngửa bàn tay (Nguyễn Tam Mỹ), Màu rừng ruộng (Đỗ Tiến Thụy) Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh

Tuấn đạt giải C, những đóng góp của một số tểu thuyết viết về nông thôn

dự giải đã góp phần làm phong phú hơn mảng văn học này nói riêng vàvăn xuôi đương đại nói chung

Tiểu thuyết nông thôn năm đầu thế kỉ XXI tiếp tục có những tìm tòi, thểnghiệm, đổi mới Trong sự mở rộng về chủ đề, nhiều tác phẩm đã tái hiện bộmặt nông thôn và nông dân ở chiều rộng lẫn bề sâu Nông thôn trong các cuộcđấu tranh dành quyền lực nhằm toan tính tư lợi cá nhân, gia đình, dòng tộc;những định kiến cổ hủ, lạc hậu tồn tại dai dẳng trong đời sống nông thôn như

một định mệnh nghiệt ngã (Dòng sông Mía- Đào Thắng, Ma làng-Trịnh Thanh Phong) Những mánh khóe nhằm chiếm dụng của nhà nước, bòn

rút của nhân dân, làm giàu bất chính của một bộ phận cán bộ cấp xã, thôn.Nguy cơ xuống cấp về tư tưởng, đạo đức cũng như lối sống của bộ máy lãnhđạo ở nông thôn, dĩ nhiên một số người nông dân cũng cùng chung guồng

máy đó (Chuyện làng Cuội- Lê Lựu, Cuồng phong- Nguyễn Phan Hách, Đồng sau bão- Hoàng Minh Tường) Nông thôn thời đổi mới với những khởi

sắc và cả sự bất ổn, đặc biệt là quá trình biển đổi sâu sắc trong sự tiếp

diễn văn hóa, trong đó khả năng và năng lực hành động của người nông

dân trước sự đổi thay của nông thôn trên con đường hiện đại hóa (Dòng chảy đất đai- Nguyễn

Uyển, Dưới chín tầng trời- Dương Hướng, Dòng sông chở kiếp- Nguyễn Quốc Hùng) Khoảng cách giữa hai thế hệ là một vấn đề đang ngày càng trở nên nhức nhối trong xã hội nông thôn cũng được các nhà văn phản ánh (Lão Khổ- Tạ Duy Anh, Dòng sông Mía- Đào Thắng, Giời cao đất dày- Bùi Thanh Minh) Chủ đề ngợi ca những nông dân điển hình, những cán bộ xã, thôn tâm

huyết, có tầm nhìn xa, có ý thức tự lực, có lòng tự trọng, khát khao dân chủ vànhân văn và có sự đột phá trong quản lí, trong kinh tế đã góp phần manglại cho nông thôn một bình diện mới như Lại Tiến Thịnh, Nguyễn Mạnh Quang

trong Dòng chảy đất đai, Thương Huyền trong Dưới chín tầng trời.

Những chủ đề đã được quan tâm trước đó như nông thôn thờichiến tranh, cải cách ruộng đất, hợp tác hóa nông nghiệp cũng đã quay trở lại.Nông thôn với những cảnh tượng kinh hoàng, long trời lở đất, với nhữngnăm đầu cách mạng và những năm chiến tranh chống Mỹ đầy gian khổ, đẫmmáu và cả sự hi sinh cao cả của những người nông dân chân lấm tay bùnđược hiện ra chân thực Nhà văn đề cao sức sống, bản lĩnh và tình đoàn kết,

sự tương thân tương ái của người nông dân trong việc bảo vệ làng xóm và

trong cuộc sống đời thường (Chuyện làng Cuội Lê Lựu, Nước mắt một thời Nguyễn Khoa Đăng, Ba người khác - Tô Hoài, Thời của thánh thần - Hoàng Minh Tường, Giời cao đất dày - Bùi Thanh Minh) Ngoài ra, với sự xuất hiện

-hai chủ đề về số phận con người và hạnh phúc cá nhân, đặc biệt là số phậncủa những người phụ nữ yếu duối, bất hạnh trong cuộc sống hôn nhân giađình đã đưa tiểu thuyết nông thôn ở chặng đường này lên ngôi ở chiều sâu

và chiều rộng trong phản ánh hiện thực (Chuyện làng Cuội - Lê Lựu, Dòng sông Mía - Đào Thắng).

Như vậy, tiểu thuyết nông thôn những năm đầu thế kỷ XXI có sự đadạng và phong phú về chủ đề Những vấn đề bức xúc, phức tạp trongđời sống nông thôn đương đại được các nhà văn phản ánh, nhận thứclại một cách chân thực, đầy đủ và sâu sắc Mọi vấn đề có tnh cội rễ của đời

33sống xã hội nông thôn được đặt ra một cách ráo riết, nhằm hướng tới sựquan tâm

của người đọc, giúp mọi người nhận rõ được bộ mặt của nông thônViệt Nam đương đại vừa thanh bình vừa hiện đại, vừa yên ả vừa sóng gió đểbạn đọc không ngừng suy tư, trăn trở.

Tiểu thuyết nông thôn những năm dầu thế kỷ XXI có nhiều tìm tòi, thểnghiệm và cách tân trong hình thức nghệ thuật Hàng loạt cách viết mớicủa chủ nghĩa hiện đại, hậu hiện đại được khai mở như bút pháp nhại, huyềnthoại, kì ảo, nghịch dị, vô thức, những kĩ thuật phân tâm học, kỹ thuật độcthoại nội tâm, dòng ý thức, lắp ghép điện ảnh, nghệ thuật giãn cách, đa giọngđiệu, liên văn bản; hình tượng được kiến tạo theo nguyên tắc lạ hóa, sựxáo trộn giữa thực và hư, giữa siêu nhiên, huyền bí và đời thường đã đượccác nhà văn thể nghiệm, vận dụng nhuần nhuyễn trong tác phẩm của mình

Sự đổi mới đó, trước hết thể hiện ở ý hướng giã từ lối viết theo chủ nghĩahiện thực và hiện thực xã hội chủ nghĩa Yếu tố kỳ ảo, huyền thoại được sử

dụng dày Ch ẳ ng h ạ n , Dòng sông Mía là huyền thoại về Cá thần ở dòng

sông Châu Giang vừa hiền lành vừa hung dữ trừng trị những kẻ phạm đạo

Lão Khổ, Dòng chảy đất đai… ôm chứa nhiều thể loại khác như thơ, tục ngữ,

thư từ, chuyện kể, nhật ký, tham luận khoa học, cổ tch, huyền thoại, điển tch.Điểm nhìn trần thuật không còn đơn tuyến, (không đơn điệu, duy nhất mộtđiểm nhìn), mà có sự luân phiên phối hợp các điểm nhìn khác nhau Trong

Giã biệt bóng tối, Ba người khác…

điểm nhìn trần thuật được phân tán về mọi phía, mọi góc độ Những đổi mớitrong ngôn ngữ trần thuật cũng là nỗ lực sáng tạo đáng ghi nhận của tiểuthuyết thời kỳ đổi mới Nổi bật là mô thức trần thuật ở ngôi thứ nhất và sựđan xen giữa các ngôi, là độc thoại, độc thoại nội tâm, hay kỹ thuật phân tchtâm lý

Trong bức tranh toàn cảnh tiểu thuyết thời kì đổi mới, tểu thuyết nôngthôn đã hòa vào dòng chảy chung để phán ánh trọn vẹn bức tranh nông thônđương đại với nhiều cung bậc cảm xúc, đường nét độc đáo hơn Khi khai thác

về một đối tượng không mới trong truyền thống văn học, các nhà văn vẫnkhẳng định được tài năng sáng tạo của mình bằng việc đổi mới tư duy nghệthuật thông