Tổ chức các chuyên đề dạy học chương chuyển hóa vật chất và năng lượng – sinh học lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHẠM NGỌC PHÖ TỔ CHỨC CÁC CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC VỀ CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG CẤP CƠ THỂ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÂI QUYẾT VẤN ĐỀ C

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM NGỌC PHÖ

TỔ CHỨC CÁC CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC VỀ CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG CẤP CƠ THỂ

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

GIÂI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS PHẠM ĐÌNH VĂN

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Phạm Ngọc Phú

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành luận văn này, tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo hướng dẫn khoa học - TS Phạm Đình Văn, Giảng viên Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm TP HCM đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa Sinh Trường Đại học Sư phạm Huế đã nhiệt tình giảng dạy và có những ý kiến đóng góp quý báu cho đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm Huế, Sở GD&ĐT An Giang đã tạo điều kiện cho tôi học tập và nghiên cứu

Cảm ơn Ban giám hiệu, quý thầy cô trong Tổ Sinh và học sinh Trường THPT Trần Văn Thành, Trường THPT Châu Phú, Trường THPT Châu Văn Liêm, Trường THPT Chuyên Thoại Ngọc Hầu, Trường THPT Vọng Thê, tỉnh An Giang đã tạo điều kiện và hợp tác cùng với tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài.

Xin cảm ơn các đồng nghiệp, bạn bè và những người thân đã nhiệt tình động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Thành phố Huế, tháng 5 năm 2018

Tác giả

Phạm Ngọc Phú

Trang 4

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

3 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

8 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

9 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

PHẦN 2 NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Năng lực

1.1.1.1 Khái niệm năng lực

1.1.1.2 Cấu trúc năng lực

1.1.1.3 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

1.1.1.4 Năng lực giải quyết vấn đề

1.1.2 Dạy học chuyên đề

1.1.2.1 Khái niệm chuyên đề dạy học

1.1.2.2 Vai trò của dạy học chuyên đề

1.1.3 Dạy học tích hợp

1.1.3.1 Khái niệm dạy học tích hợp

1.1.3.2 Các mức độ tích hợp cơ bản trong dạy học

1.1.4 Định hướng lô gic tổ chức dạy học sinh học 11 theo hướng tiếp

cận hệ thống

1.1.4.1 Quy về các dấu hiệu có cùng bản chất sinh học

1.1.4.2 Các con đường lô gic tổ chức dạy học sinh học cơ thể

1.2 Cơ sở thực tiễn

1

3

4

6

7

8

9

12

13

16

17

19

20

21

22

23

Trang 5

1.2.1 Thực trạng quá trình tổ chức dạy học Sinh học lớp 11 theo chuyên

đề ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh An Giang

1.2.1.1 Mục tiêu khảo sát

1.2.1.2 Công cụ khảo sát

1.2.1.3 Đối tượng và thời gian khảo sát

1.2.1.4 Kết quả và phân tích kết quả khảo sát

1.2.2 Thực trạng nhận thức, nhu cầu của học sinh đối với dạy học theo

chuyên đề trong môn Sinh học 11

1.2.2.1 Mục tiêu khảo sát

1.2.2.2 Công cụ khảo sát

1.2.2.3 Đối tượng và thời gian khảo sát

1.2.2.4 Kết quả và phân tích kết quả khảo sát

Tiểu kết chương 1

Chương 2 THIẾT KẾ CÁC CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC VỀ CHUYỂN

HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG CẤP CƠ THỂ THEO ĐỊNH

HƯỚNG VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

CHO HỌC SINH

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung chương chuyển hóa vật chất và năng

lượng sinh học lớp 11

2.1.1 Mạch kiến thức của chương chuyển hóa vật chất và năng lượng

2.1.2 Các chuyên đề dạy học chương “Chuyển hóa vật chất và năng

lượng” Sinh học lớp 11

2.2 Nội dung chuyên đề chương chuyển hóa vật chất và năng lượng

sinh học lớp 11

2.3 Quy trình thiết kế chuyên đề dạy học chương chuyển hóa vật chất

và năng lượng sinh học lớp 11

2.4 Thiết kế các chuyên đề dạy học “Chương 1 Chuyển hóa vật chất và

năng lượng, Sinh học 11”

2.4.1 Chuyên đề 1

23

27

28

31

32

35

36

39

41

49

55

61

62

Trang 6

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

3.1 Mục đích thực nghiệm

3.2 Nội dung thực nghiệm

3.3 Phương pháp thực nghiệm

3.3.1 Bố trí thực nghiệm

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm

PHẦN 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

2 Kiến nghị

TÀI LIỆU THAM KHẢO

62

65

70

71

73

Trang 7

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

Trang 8

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

1 Bảng 3.1 Các tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 64

2 Bảng 3.2 Bảng quan sát về tinh thần, thái độ học tập 64

3 Bảng 3.4 Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra 65

4 Bảng 3.5 Kết quả bài tập giải quyết tình huống “rau muống

tưới nhớt”

67

5 Bảng 3.6 Kết quả trung bình của bảng quan sát qua 2 lần

đánh giá

68

6 Hình 1.1 Sơ đồ định hướng chức năng và cấu trúc đa thành tố

của năng lực

13

7 Hình 1.2 Sơ đồ tóm tắt năng lực cần hình thành cho HS phổ

thông

14

8 Hình 1.3 Các thành phần cấu trúc năng lực 15

9 Hình 2.1 Sơ đồ tóm tắt các chuyên đề của chương “Chuyển

hóa vật chất và năng lượng” - Sinh học 11

35

10 Hình 3.1 Biểu đồ biểu diễn các mức độ đạt được về KN định

hướng và phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS qua

thực nghiệm

66

11 Hình 3.2 Biểu đồ thể hiện mức độ đạt được về năng lực

GQVĐ qua bài tập “rau muống tưới nhớt”

67

Trang 9

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực (NL) người học là xu hướng

mà các nền giáo dục (GD) tiên tiến trên thế giới đã áp dụng và mang lại những thành quả nhất định Giáo dục nước ta đang chuyển dần từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận NL Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT (Nghị quyết số 29-NQ/TW) đã khẳng định “Phát triển GD&ĐT là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình GD

từ chuyên yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện NL và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; GD nhà trường kết hợp với GD gia đình và GD xã hội” Để làm được điều này, đỏi hỏi chúng ta phải đổi mới mạnh

mẽ và đồng bộ từ chương trình, mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức học tập và cách đánh giá theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, NL của người học [6]

Về đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), Nghị quyết 29 đã nêu rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chuyên động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; …” [6] 1.2 Dạy học tích hợp (DHTH) là một quan niệm dạy học nhằm hình thành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Dạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa khả năng của HS, giúp học biến các kiến thức hàn lâm, sách

vở thành những vận dụng có ý nghĩa trong thực tiễn [24]

Dạy học tích hợp là định hướng dạy học giúp HS phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng, … thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội kiến thức và rèn luyện kỹ năng; phát triển được các năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề Do đó, DHTH là cơ sở để hình thành

và phát triển năng lực của người học

Để tiến hành DHTH chúng ta cần liên kết các kiến thức liên quan lại với nhau thành các chuyên đề nhằm giải quyết một vấn đề trong cuộc sống Dạy học theo

Trang 10

chuyên đề cho phép giáo viên (GV) vận dụng các phương pháp dạy học khác nhau

để phát huy tính tích cực, chuyên động của HS trong học tập, phát huy được kiến thức kinh nghiệm của HS và gắn kiến thức với thực tiễn cuộc sống hàng ngày 1.3 Thực tế trên cho thấy, khi giải quyết một vấn đề trong thực tiễn, bao gồm

cả tự nhiên và xã hội, đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp hoặc liên

quan đến nhiều môn học Vì vậy, dạy học cần phải tăng cường theo hướng tích hợp

đa chiều, liên môn Sinh học lớp 11 đề cập đến các đặc trưng sống ở cấp độ cơ thể, các kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ với nhau tạo nên một hệ thống, do đó dễ dàng xây dựng thành các chuyên đề dạy học tích hợp Việc liên kết các kiến thức có liên quan, nằm rải rác ở các bài khác nhau thành các chuyên đề trọn vẹn sẽ giúp HS vận dụng để giải quyết các vấn đề thiết thực của cuộc sống, qua đó góp phần hình thành, phát triển năng lực và phẩm chất của HS

Từ những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề: “Tổ chức các chuyên

đề dạy học chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng – Sinh học lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh” làm đề tài luận

văn của mình

2 Mục đích nghiên cứu đề tài

Thiết kế và tổ chức dạy học theo chuyên đề chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” sinh học lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ở trường THPT

3 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức tốt dạy học chuyên theo đề chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11 thì sẽ phát triển được năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

4 Đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh khối 11 ở một trường THPT trên địa bàn tỉnh An Giang

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình tổ chức dạy học chuyên theo đề chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” sinh học lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề

cho học sinh

Trang 11

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, chúng tôi thực hiện các nhiệm vụ cơ bản sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài

- Xây dựng quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chuyên đề định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

- Thiết kế chuyên đề dạy học chuyên đề chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả việc dạy học chuyên theo đề chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

6 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian hạn chế về thời gian và điều kiện công tác nên chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

- Về nội dung nghiên cứu: chỉ nghiên cứu Chương 1 Chuyển hóa vật chất và năng lượng, Sinh học 11 cơ bản

- Về địa điểm thực nghiệm: chúng tôi chỉ thực nghiệm 02 chuyên đề tại Trường THPT Trần Văn Thành, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Nghiên cứu các tài liệu về chuyên trương, đường lối, chính sách của Đảng và nhà nước trong công tác giáo dục, các công trình nghiên cứu về dạy học theo chuyên đề; các tư liệu; sách; báo; hội nghị; hội thảo có liên quan đến đề tài

Nghiên cứu các tài liệu lí luận về dạy học theo chuyên đề, sách giáo khoa, sách hướng dẫn giảng dạy Sinh học phần Sinh học cơ thể

7.2 Phương pháp nghiên cức thực tiễn

- Phương pháp điều tra

Sử dụng phiếu điều tra nhằm tìm hiểu thực trạng về việc tổ chức dạy học theo chuyên đề phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 Đồng thời tìm hiểu nhận thức,

Trang 12

nhu cầu và hứng thú của HS trong quá trình học tập phần Sinh học cơ thể theo chuyên đề

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tổ chức dạy học một số chuyên đề phần Sinh học cơ thể đã thiết kế trên đối tượng HS lớp 11, Trường THPT Trần Văn Thành, Châu Phú, An Giang nhằm đánh giá sự phù hợp và hiệu quả của các chuyên đề đã xây dựng

Tiến hành thực nghiệm theo quá trình, không đối chứng Để đánh giá hiệu quả của quá trình tổ chức, chúng tôi đánh giá, so sánh một số năng lực giữa đầu vào

và đầu ra của đối tượng thực nghiệm

- Phương pháp thống kê toán học để xử lí kết quả nghiên cứu

Sử dụng một số công cụ toán học để xứ lí kết quả điều tra và thực nghiệm sư

phạm

8 Đóng góp mới của đề tài

- Quy trình thiết kế các chuyên đề dạy học chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

- Các chuyên đề dạy học chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” sinh học lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

9 Lược sử nghiên cứu đề tài

9.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Trong giáo dục, khái niệm tích hợp xuất hiện từ thời kỳ Khai sáng (thế kỷ XVIII) dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện con người, chống lại hiện tượng làm cho phát triển thiếu hài hòa, cân đối Trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ môn học thành “môn học” mới, như Vật lý, Hóa học, Sinh học được tích hợp thành Khoa học tự nhiên; Lịch sử, Địa lý,

Xã hội học, Kinh tế học thành môn Nghiên cứu xã hội

Tích hợp cũng có thể hiểu là sự lồng ghép các nội dung cần thiết vào nội dung vốn có của môn học, ví dụ: lồng ghép nội dung giáo dục dân số, giáo dục môi trường… vào nội dung các môn học: Địa lý, Sinh học, Giáo dục công dân…xây dựng trong các môn học truyền thống

Trang 13

Có nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu và đưa giáo dục tích hợp vào chương trình giáo dục phổ thong, như:

Tác giả Xavier Roegies trong cuốn “Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào

để phát triển các năng lực trong nhà trường” (Đào Trọng Quang và Nguyễn Ngọc Nhị dịch, 1996) đã nghiên cứu và đã ra khái niệm “khoa sư phạm tích hợp” Ông cho rằng tích hợp là một quan điểm lý luận dạy học và tích hợp môn học có những mức độ khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, gồm 4 mức độ: tích hợp trong nội bộ môn học; tích hợp đa môn; tích hợp liên môn; tích hợp xuyên môn.Ông đã đề cập đến những trào lưu sư phạm chính làm xuất phát điểm của khoa

sư phạm tích hợp, các cách tích hợp, ảnh hưởng của khoa sư phạm tích hợp đến chương trình, việc đánh giá HS và sách giáo khoa [30]

Tác giả Giselle O Martin - Kniep trong cuốn “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi”, Nxb Giáo dục Việt Nam (Lê Văn Canh biên dịch) Tác giả

đã khẳng định: tích hợp chương trình là một phương tiện cần thiết để tạo ra sự kết dính, tạo thành khối thống nhất trong hoạt động học của học sinh Đồng thời tác giả đã đưa ra bốn lí do cơ bản của tích hợp chương trình - đây cũng là những đòi hỏi khách quan và chuyên quan của quá trình dạy và học [9]

Tác giả Susan Mdrake (2007) trong cuốn “Xây dựng chương trình tích hợp dựa trên chuẩn” Trong công trình này tác giả đưa ra cách tiếp cận tích hợp một cách đa dạng, trên nhiều phương diện khác nhau và ông đã chia thành 5 cấp bậc tích hợp: tích hợp trong nội bộ môn học; tích hợp lồng ghép; tích hợp đa môn; tích hợp liên môn; tích hợp xuyên môn [23]

Dạy học tích hợp đã và đang được thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển hàng đầu của thế giới với mức độ tích hợp khá đa dạng

Môn Khoa học tự nhiên thay cho 3 môn học riêng rẽ là Vật lí, Hoá học và Sinh học ở cấp trung học cơ sở (THCS) chiếm tỉ lệ cao trong số các quốc gia có nền GD phát triển như Anh, Australia, Hàn Quốc, Mỹ, New Zealand, Nhật Bản, Singapore, Thụy Sỹ,

Việc tích hợp Lịch sử và Địa lí thành một môn học (Lịch sử và Địa lí/Khoa học xã hội/Nghiên cứu xã hội) tuy không phổ biến như môn Khoa học tự nhiên nhưng cũng đã thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển như Canada, Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Pháp,

Định dạng
Số trang	14
Dung lượng	364,97 KB