Rèn luyện kĩ năng khảo sát địa phương trong dạy học địa lý 12 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VÕ THỊ THANH VÂN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHẢO SÁT ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ m

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ THỊ THANH VÂN

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHẢO SÁT ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lý

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN VĂN LUYỆN

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, luận văn này là công trình nghiên cứu của bản thân, tất cả các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực và chưa từng được người khác công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Võ Thị Thanh Vân

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Cha mẹ suốt đời hy sinh, thương yêu, nuôi dạy con khôn lớn nên người! Luận văn là kết quả của quá trình học tập, nghiên cứu tại trường và trao dồi thực tế, để hoàn thành, tôi bày tỏ lòng kính trọng, sự tri ân và cảm ơn chân thành nhất đến:

Thầy Ts Nguyễn Văn Luyện (Giảng viên trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh) đã hết lòng hướng dẫn, giúp đỡ cũng như cung cấp kiến thức, kinh nghiệm quý báu cho em trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Thầy Huỳnh Minh Tân (Hiệu trưởng trường THCS và THPT Cô Tô) cùng quý thầy cô Ban Giám hiệu, anh chị em đồng nghiệp Bộ môn và các em học sinh đã

hỗ trợ, động viên tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt nội dung chương trình học tập

và công tác tại nhà trường

Quý thầy cô giảng viên trường Đại học Sư phạm Huế và trường Đại học An Giang đã tận tâm truyền thụ kiến thức, kĩ năng trong quá trình đào tạo

Ban Giám hiệu và quý thầy cô Bộ môn Địa lí của các trường THPT: Nguyễn Trung Trực, Cô Tô, Xuân Tô, An Phú và Nguyễn Quang Diêu, đã tạo điều kiện cho công tác điều tra, khảo sát và thực nghiệm sư phạm được thuận lợi

Các thư viện và Trung tâm Học liệu: Đại học An Giang, tỉnh An Giang, Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Cần Thơ

Các anh chị tập thể lớp Cao học lý luận và phương pháp dạy học môn Địa lí khóa 25 thân thương, chia sẻ, cố gắng trong suốt thời gian học tập Chúc mọi người

và gia đình được nhiều sức khỏe, thành đạt, hạnh phúc

Tác giả: Võ Thị Thanh Vân

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG 5

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH 6

MỞ ĐẦU 7

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 7

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 8

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 8

4 PHẠM VI VÀ GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU 8

5 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 9

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9

NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHẢO SÁT ĐỊA PHƯƠNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY ĐỊA LÍ 11

1.1 Kĩ năng và kĩ năng Địa lí 11

1.1.1 Khái niệm 11

1.1.2 Phân loại kĩ năng 11

1.1.3 Quá trình hình thành kĩ năng 13

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của kĩ năng trong dạy học Địa lí 14

1.2 Khảo sát địa phương (KSĐP) 16

1.2.1 Khái niệm 16

1.2.2 Vai trò, ý nghĩa, nội dung, hình thức và phương pháp tiến hành KSĐP 17

1.2.2.1 Vai trò 17

1.2.2.2 Ý nghĩa 18

1.2.2.3 Nội dung 19

1.2.2.4 Hình thức tiến hành 20

1.2.2.5 Các phương pháp tiến hành 21

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.2.6 Tổ chức khảo sát 23

1.3 Chương trình Địa lí 12 24

1.3.1 Mục tiêu của chương trình 24

1.3.1.1 Về kiến thức 24

1.3.1.2 Về kĩ năng 24

1.3.1.3 Về thái độ, hành vi 25

1.3.2 Nội dung của chương trình 25

1.3.3 Sách giáo khoa Địa lí 12 26

1.3.3.1 Cấu trúc sách 26

1.3.2.2 Nội dung và hình thức trình bày của các bài học 26

1.4 Đặc điểm tâm sinh lý của HS lớp 12 28

1.4.1 Đặc điểm sinh lí 28

1.4.2 Đặc điểm tâm lí 28

1.4.3 Đặc điểm hoạt động học tập 28

1.4.4 Đặc điểm nhận thức 28

1.5 Thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng KSĐP trong dạy học Địa lí 12 THPT tại một số trường ở tỉnh An Giang hiện nay 29

1.5.1 Quan điểm về rèn luyện kĩ năng KSĐP cho HS 12 29

1.5.2 Các kĩ năng KSĐP cần rèn luyện cho HS 12 30

1.5.3 Tình hình rèn luyện kĩ năng KSĐP của HS 12 31

1.5.4 Thuận lợi, khó khăn của thực trạng 32

1.5.4.1 Thuận lợi 32

1.5.4.2 Khó khăn 33

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHẢO SÁT ĐỊA PHƯƠNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 34

2.1 Rèn luyện kĩ năng quan sát 34

2.1.1 Khái niệm 34

2.1.2 Phương pháp quan sát 36

2.1.3 Ví dụ minh họa 40

2.2 Rèn luyện kĩ năng điều tra thực tế 41

2.2.1 Khái niệm 41

2.2.2 Ý nghĩa 41

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.3 Thực hiện phương pháp khảo sát, điều tra thực tế trong dạy học địa lí 42

2.2.4 Ví dụ minh họa 43

2.3 Phương pháp phỏng vấn 45

2.3.1 Khái niệm 45

2.3.2 Ý nghĩa 46

2.3.3 Quy trình, phương pháp thực hiện một cuộc phỏng vấn 46

2.3.4 Ví dụ minh họa 49

2.4 Rèn luyện kĩ năng (thu thập) nghiên cứu tài liệu địa phương 52

2.4.1 Khái niệm 52

2.4.2 Phương pháp (thu thập, xử lý tài liệu và báo cáo) 53

2.4.2.1 Thu thập và xử lý tài liệu 53

2.4.2.2 Báo cáo 54

2.4.3 Ví dụ minh họa 54

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 58

3.1 Mục đích thực nghiệm 58

3.2 Nguyên tắc thực nghiệm 58

3.3 Nội dung thực nghiệm 58

3.4 Tổ chức thực nghiệm 58

3.4.1 Thời gian 58

3.4.2 Chọn nhóm, lớp thực nghiệm 58

3.4.3 Phương pháp thực nghiệm 59

3.5 Kết quả thực nghiệm 59

3.5.1 Kết quả định lượng 59

3.5.2 Kết quả về định tính 61

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 63

1 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC CỦA ĐỀ TÀI 63

2 MỘT SỐ KINH NGHIỆM RÚT RA TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU 63

3 KIẾN NGHỊ 64

4 HƯỚNG MỞ RỘNG CỦA ĐỀ TÀI 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 65 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Ý kiến của GV về việc rèn luyện kĩ năng KSĐP cho HS 12 hiện nay 30

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về các kĩ năng KSĐP cần rèn luyện cho HS 12 30

Bảng 3.1 Phân phối điểm các bài kiểm tra của các nhóm 60

Bảng 3.2 Phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra ở các nhóm 60

Bảng 3.3 Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các nhóm 61

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH

BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Nhóm khó khăn GV gặp phải trong quá trình rèn luyện kĩ năng KSĐP cho HS 31 Biểu đồ 2.2 Nhận thức của HS về việc rèn luyện kĩ năng KSĐP 32

HÌNH

Hình 1.1 Mối quan hệ giữa kĩ năng ban đầu, kĩ xảo và kĩ năng hoàn thiện 12 Hình 1.2 Quá trình hình thành kĩ năng - Hoạt động của GV và HS 13

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong chiến lược phát triển giáo dục, giáo dục phổ thông được xem là đột phá trọng tâm và là nền tảng, cơ sở đem đến chất lượng cho cả hệ thống giáo dục quốc dân… Tuy nhiên, các nghiên cứu, báo cáo tổng kết đánh giá những năm qua cho thấy chương trình, nội dung và phương pháp giáo dục phổ thông nước ta hiện nay còn nhiều bất cập, hạn chế chưa đáp ứng được yêu cầu hội nhập phát triển Một trong những nguyên nhân là sự gắn bó giữa “học và hành” giữa lý thuyết với thực tiễn chưa thực sự được quan tâm đúng mức để phát huy tính tích cực của người học theo hướng rèn luyện năng lực tự khám phá, vận dụng kiến thức, biến quá trình đào tạo nhà trường thành quá trình tự đào tạo, xem người học là trọng tâm như Luật

Giáo dục (sửa đổi bổ sung năm 2009) điều 28 khoản 2 đã nêu: “Phương pháp giáo

dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[21]

Trong nhà trường, việc dạy học địa lí nói chung và địa lí địa phương (ĐLĐP) nói riêng dần được quan tâm ngoài cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản về tự nhiên, KT-XH địa phương thì việc trang bị cho HS những kĩ năng cơ bản là điều không thể thiếu, đặc biệt trong chương trình Địa lí 12, vì đây là lớp cuối cấp của bậc THPT, sau khi học xong các em sẽ trực tiếp tham gia vào đời sống xã hội hoặc tiếp tục theo học ở bậc cao hơn, tiếp xúc với nguồn tri thức địa lí ngày càng đa dạng và phong phú cho nên đòi hỏi các em phải tự rèn luyện, tự học tập để thích nghi với đời sống xã hội, biết vận dụng kiến thức đó vào thực tiễn

Khảo sát địa phương (KSĐP) là nội dung quan trọng của ĐLĐP, là cách liên

hệ chặc chẽ giữa kiến thức lý thuyết với thực hành Quá trình khảo sát giúp hình thành và rèn luyện các kĩ năng: quan sát, điều tra, phân tích, giải quyết vấn đề trực tiếp, khai thác tri thức từ các nguồn khác nhau từ đó tạo cho HS tính chủ động, khám phá… giúp các em trưởng thành hơn về mặt xã hội, củng cố và phát triển kiến

Demo Version - Select.Pdf SDK

thức trên lớp, biết quan tâm đến các vấn đề môi trường xung quanh, có thái độ, hành vi và ý thức trách nhiệm để tự mình và cùng tập thể đưa ra các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề trước mắt cũng như lâu dài ở địa phương, xây dựng tình yêu quê hương, đất nước

Do đó, để tiến hành KSĐP cần thiết phải rèn luyện cho các HS những kĩ năng cơ bản, thực tế nhưng đến nay vẫn chưa có nhiều nghiên cứu hướng dẫn một

cách khoa học, đầy đủ Với những yêu cầu và mục tiêu ấy, tôi thực hiện đề tài:“R n

lu ện ĩ năng hảo sát đ phương trong dạ học l 12 trung học phổ th ng”

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Xác định được các phương pháp rèn luyện kĩ năng KSĐP trong dạy học Địa

lí 12 nhằm giúp HS lĩnh hội được kiến thức từ thực tế ở địa phương, nâng cao tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu kiến thức và gắn kết giữa kiến thức lý thuyết với trải nghiệm thực tiễn

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu đề ra, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau đây:

- Xây dựng cơ sở lý luận về việc r n luyện kĩ năng khảo sát địa phương trong dạy học Địa lí ở trường trung học phổ thông

- Khảo sát, điều tra về thực trạng r n luyện kĩ năng khảo sát địa phương trong dạy học Địa lí 12 trung học phổ thông

- Đề xuất những biện pháp cơ bản có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm r n luyện kĩ năng KSĐP cho HS

- Thực nghiệm đánh giá các biện pháp r n luyện kĩ năng KSĐP cho HS

- Đưa ra các kiến nghị cho việc vận dụng vào giảng dạy ở trường phổ thông

và các nghiên cứu chuyên sâu liên quan tiếp theo

4 PHẠM VI VÀ GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU

- Nội dung tiến hành KSĐP: chương trình Địa lí 12 - Ban cơ bản

- Địa bàn tiến hành khảo sát: một số trường THPT trên địa bàn huyện Tri Tôn, Tịnh Biên, An Phú, Phú Tân, tỉnh An Giang

- Địa bàn tiến hành thực nghiệm: Trường THCS và THPT Cô Tô, huyện Tri

Tôn, tỉnh An Giang

Demo Version - Select.Pdf SDK

5 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Gần đây, các nghiên cứu về KSĐP cho HS mới bắt đầu được chú ý Đã có phương pháp hướng dẫn HS thực hiện bài tập nghiên cứu ĐLĐP 12 nhưng có rất ít hoặc chưa có các công trình về r n luyện kĩ năng KSĐP trong dạy học Địa lí 12 Tuy nhiên, có thể liệt kê một số nghiên cứu và tài liệu giảng dạy, thực hành ĐLĐP như:

- Đặng Văn Đức (chủ biên) và Nguyễn Thu Hằng (2004): Phương pháp dạ

học đ l theo hướng t ch cực Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội, đã nêu lên

sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học, vận dụng các phương pháp tích cực trong dạy học Địa lý hiện nay

- Nguyễn Hoàng Trí (chủ biên), Đặng Văn Đức, Nguyễn Quang Ninh, Trịnh

Đình T ng, Đặng Tuyết Anh, Vũ Thu Hương và Nguyễn Thành Công (2010): “ ồi

dưỡng giáo vi n trung học cơ s ” Trong đó có bài viết “ ạ v học từ thực tế đ a phương trong các hoạt động ngo i gi l n lớp”

- Dương Vĩnh Dũng (2011): Hướng dẫn học sinh học tốt đ a lí đ a phương

trư ng THCS Sáng kiến kinh nghiệm cấp trường Nguyễn Tri Phương (tỉnh Thừa

Thiên Huế) đã đề cập thực trạng dạy học địa lý địa phương hiện nay và đề xuất một

số biện pháp dạy học theo hướng tích cực trong giảng dạy địa lí địa phương

- Nguyễn Trọng Phúc (2004): Một số vấn đ trong dạy học đ a lí trư ng

phổ thông Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, có chương 5 trang 165 - 218

“Vấn đề giảng dạy a lí đ a phương trư ng phổ thông”

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Phương pháp lý thuyết

Tổng hợp và nghiên cứu các nguồn tài liệu, ấn phẩm chính thống (sách, tạp chí khoa học, giáo trình, kỷ yếu khoa học, niên giám thống kê, luận văn - luận án…)

ở địa phương, trong nước và quốc tế liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu đề tài làm

cơ sở đầy đủ, khoa học cho việc thực hiện viết, đánh giá kết quả và thảo luận, từ đó rút ra kết luận, kinh nghiệm và đề xuất kiến nghị hoàn thành luận văn

6.2 Phương pháp điều tra

Tiến hành điều tra (bằng mẫu phiếu soạn sẵn) để đánh giá tình hình giảng dạy và rèn luyện kĩ năng KSĐP của GV và HS lớp 12 tại các điểm trường trên địa

Demo Version - Select.Pdf SDK

bàn tỉnh An Giang Số lượng: 4 trường THPT, mỗi trường 4 GV và chọn ngẫu nhiên

2 lớp Nhằm thăm dò tình hình và mức độ rèn luyện kĩ năng KSĐP hiện tại trên địa bàn, từ đó làm cơ sở, tiền đề cho bước tiến hành thực nghiệm

6.3 Phương pháp thực nghiệm

Tổ chức cho HS khảo sát thực tế địa phương kết hợp nghiên cứu tài liệu theo quy trình (phiếu khảo sát thực tế theo chủ đề, tham quan, phỏng vấn, tìm tài liệu…)

dưới sự hướng dẫn của GV

Đánh giá từng nhóm kĩ năng KSĐP được rèn luyện bằng phương pháp quy trình đề ra thông qua hình thức kiểm tra và cho báo cáo nhóm đánh giá điểm số, so sánh mức độ nội dung, kiến thức trước và sau khi khảo sát thực tế tại địa phương

6.4 Phương pháp nghiên cứu sản ph m

Tiến hành phân tích chất lượng các sản phẩm của HS với các nội dung sau:

- Năng lực vận dụng các phương pháp

- Kết quả của bài báo cáo: nội dung, hình thức, điểm số

Demo Version - Select.Pdf SDK