Xây dựng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu văn bản ở trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM CÁP THỊ THU HIỀN XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Chuyên ngành: L

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CÁP THỊ THU HIỀN

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Văn – Tiếng Việt

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS Lê Thị Ngọc Anh

Thừa Thiên Huế, năm 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Huế, tháng 8 năm 2018

Tác giả luận văn

Cáp Thị Thu Hiền

Demo Version - Select.Pdf SDK

Lời Cảm Ơn

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành biết ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Lê Thị Ngọc Anh, người đã hết lòng tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn quý thầy cô là những Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sĩ đã tham gia giảng dạy lớp Cao học chuyên ngành Lí luận và phương giảng dạy bộ môn Văn - Tiếng Việt khóa XXV

Xin ghi tạc sự quan tâm của Ban Chủ nhiệm khoa Ngữ văn, Phòng quản lí sau đại học - trường Đại học sư phạm Huế Xin cảm ơn quý thầy cô giáo, các em học sinh ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai đã tạo điều kiện cho tôi tham khảo, thu thập các số liệu thực và tiến hành thực nghiệm cho luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn tấm lòng và sự giúp đỡ của các anh, chị, các bạn học viên lớp Cao học chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn – Tiếng Việt khóa XXV, cũng như sự động viên, khích lệ của bạn bè và người thân đối với tôi trong quá trình học tập cũng như quá trình thực hiện luận văn này

Huế, tháng 8 năm 2018

Tác giả luận văn

Cáp Thị Thu Hiền

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 3

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 12

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 14

7 Cấu trúc đề tài 14

NỘI DUNG 15

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 15

1.1 Cơ sở lý luận 15

1.1.1.Cơ sở lý luận về năng lực và vấn đề phát triển năng lực cho học sinh THTP qua dạy học đọc hiểu văn bản 15

1.1.2 Cơ sở lí luận về bài tập và bài tập trong dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực 24

1.2 Cơ sở thực tiễn 34

1.2.1 Thực trạng về hệ thống bài tập trong sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành 34

1.2.2 Thực trạng xây dựng sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu văn bản ở THPT hiện nay 35

Tiếu kết chương 1 41

Chương 2 ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁCH THỨC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 42

2.1 Định hướng 42

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.1 Xây dựng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu theo hướng phát

triển năng lực phải bám sát đặc trưng thể loại văn bản 42

2.1.2 Xây dựng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực phải chú ý tính vừa sức 44

2.1.3 Xây dựng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực phải phát huy vai trò chủ thể của học sinh 46

2.2 Cách thức xây dựng hệ thống bài dạy học đọc hiểu văn bản THPT theo hướng phát triển năng lực 47

2.2.1 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập 47

2.2.2 Mô tả các dạng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu văn bản theo định hướng phát triển năng lực 51

2.2.3 Sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu văn bản theo định hướng phát triển năng lực 64

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 70

3.1 Mục đích thực nghiệm 70

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 70

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 70

3.2.2 Địa bàn thực nghiệm 70

3.2.3 Thời gian thực nghiệm 71

3.3 Nội dung thực nghiệm 71

3.4 Cách thức tiến hành thực nghiệm 85

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 86

3.5.1 Tiêu chí đánh giá 86

3.5.2.Đề kiểm tra 88

3.5.3 Kết quả thực nghiệm 90

3.5.4 Đánh giá chung về thực nghiệm sư phạm 92

Tiểu kết Chương 3 93

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

STT Viết tắt Viết đầy đủ

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

BẢNG

Bảng 1.1 Mức độ xây dựng bài tập trong giáo án của giáo viên 36

Bảng 1.2 Mức độ yêu cầu khi xây dựng bài tập trong giáo án của giáo viên 36

Bảng 1.3 Kết quả tiếp nhận TPVH của Học sinh lớp 11 39

Bảng 3.1 Đối tượng thực nghiệm và đối chứng 71

Bảng 3.2 Kết quả điểm số bài kiểm tra của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng lớp 11 tại trường THPT Thống Nhất 90

Bảng 3.3 Đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng lớp 11 tại trường THPT Thống Nhất 91

Bảng 3.4 Kết quả điểm số bài kiểm tra của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng lớp 10 tại trường THPT Dầu Giây 91

Bảng 3.5 Đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng lớp 10 tại trường THPT Dầu Giây 92

BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ kết quả thực nghiệm khối 11 tại trường THPT Thống Nhất 91

Biểu đồ 3.2 Biểu đồ kết quả thực nghiệm khối 10 tại trường THPT Dầu Giây 92

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cùng với công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay, một trong những mục tiêu quan trọng của môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông là dần dần hình thành cho học sinh khả năng tự tiếp nhận tác phẩm văn học một cách độc lập, sáng tạo, không gò ép, suy diễn; phải biết phân tích, đánh giá tác phẩm đúng hướng, nhất là khi gặp những tác phẩm chưa được học trên lớp… Tuy vậy một thực tế khá phổ biến và rất đáng buồn trong nhà trường phổ thông hiện nay là học sinh hiểu và cảm thụ những tác phẩm văn học có mặt trong chương trình chưa cao,

tự mình tìm hiểu và khám phá những tác phẩm văn học không có trong chương trình còn nhiều lúng túng Như thế có thể thấy các em chưa được trang bị và rèn luyện phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học Nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng đó là việc dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường phần nhiều chỉ chú ý đến cung cấp và nhồi nhét kiến thức có sẵn, ít chú ý đến thực hành ứng dụng, ít chú ý hình thành và rèn luyện kỹ năng tiếp nhận tác phẩm văn học bằng một hệ thống bài tập văn học đa dạng, phong phú và khoa học

Mục đích cơ bản của hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu là giúp học sinh củng cố những hiểu biết và cảm nhận tác phẩm văn học được học trong nhà trường; từ đó vận dụng vào giải quyết những tình huống thực tiễn, hướng tới mục tiêu phát triển năng lực Tuy nhiên thực tế dạy học Ngữ văn chưa chú trọng, đầu tư xây dựng hệ thống bài tập đọc hiểu tương ứng

Ở nhà trường phổ thông, số lượng văn bản đọc hiểu trong chương trình chính khóa và học thêm chiếm tỉ lệ lớn Vì thế việc hình thành, phát triển năng lực nói chung và năng lực đọc hiểu nói riêng cho HS càng trở nên quan trọng Đó vừa là mục tiêu, vừa là con đường để đạt tới các mục tiêu môn học, bậc học, mục tiêu giáo dục nói chung

Đổi mới phương pháp dạy và học Văn trong nhà trường theo hướng phát triển năng lực của học sinh với vai trò học sinh là chủ thể sáng tạo phải là sự thay đổi toàn diện và đồng bộ Học sinh muốn khi đến lớp tiếp thu và trao đổi với bạn bè một cách chủ động, tích cực theo tinh thần là một bạn đọc sáng tạo thì phần chuẩn bị ở nhà

Demo Version - Select.Pdf SDK

phải thật chu đáo và hết sức nỗ lực Như thế, hệ thống bài tập hướng dẫn đọc hiểu văn bản sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành và rèn luyện kỹ năng tự tiếp nhận, tự phân tích và đánh giá tác phẩm văn học Người học sinh học văn trong nhà trường cần: “học cách đọc, phép đọc, để tự mình biết đọc mới là nội dung phổ biến cần phải đào tạo” Hệ thống bài tập ấy, một mặt phải hấp dẫn, phong phú, kích thích trí tuệ và sự sáng tạo của mỗi học sinh, mặt khác phải bảo đảm tính hệ thống nhất quán để tạo nên những kỹ năng cần thiết trong việc hình thành và rèn luyện khả năng tự tiếp nhận và “năng lực cảm thụ thẩm mỹ, khả năng đánh giá, phân tích văn học ở một chừng mực cần cho đời sống của con người có văn hóa”

Vì những lí do trên chúng tôi lựa chọn đề tài “Xây dựng hệ thống bài tập

trong dạy học đọc hiểu văn bản ở Trung học phổ thông (THPT) theo định hướng phát triển năng lực” giúp giáo viên và học sinh hướng tới thích ứng và đạt hiệu

quả cao trong việc dạy học Ngữ văn mới

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học trong giờ đọc hiểu văn bản

Từ cuối thế kỷ XX, nhiều nước tiên tiến đã và đang thực hiện xây dựng chương trình theo định hướng phát triển năng lực người học Hầu hết các nước như

Mỹ, Anh, New Zealand, Australia, Canada, Phần Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Indonesia đều chú ý hình thành, phát triển những năng lực cần cho việc học suốt đời, gắn với cuộc sống hằng ngày, trong đó chú trọng các năng lực chung như: năng lực tự học; năng lực xã hội; năng lực hợp tác; năng lực giao tiếp; năng lực tư duy; năng lực giải quyết vấn đề Ở Việt Nam, cách tiếp cận năng lực hiện đang là định

hướng của Đề án Đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông do Bộ Giáo dục

và Đào tạo (GDĐT) chủ trì (Đỗ Ngọc Thống, Tài liệu chuyên văn, Tập 2, Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam, 2014; Trần Thị Bích Liễu, Lê Thanh Huyền, Kinh

nghiệm quốc tế về dạy học và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh, Tạp chí

Khoa học Giáo dục số 121, tháng 10/2015; Trần Thanh Bình, Tiếp cận chương

trình giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học, Tạp chí Khoa học

quản lí giáo dục số 04, tháng 12/2014; Lương Việt Thái, Chương trình môn học

theo tiếp cận năng lực và vấn đề tích hợp, phát triển các năng lực chung trong

Demo Version - Select.Pdf SDK

chương trình, Tạp chí Khoa học Giáo dục số 123, tháng 12/2015; Hoàng Hòa

Bình, Năng lực và cấu trúc của năng lực, Tạp chí Khoa học Giáo dục số 117, tháng 6/2015; Đặng Quốc Bảo, Phạm Minh Mục, Năng lực và phát triển năng lực

cho học sinh, Tạp chí Khoa học Giáo dục số 117, tháng 6/2015 )

Riêng tại Hội thảo khoa học quốc gia “Dạy học Ngữ văn trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông” do Trường Đại học Sư phạm thành phố

Hồ Chí Minh tổ chức tháng 4/2014, vấn đề xây dựng chương trình, đổi mới phương pháp giảng dạy Ngữ văn theo định hướng tiếp cận năng lực người học đã trở thành trung tâm của Hội thảo và thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Đó là Phan Huy Dũng với Những việc cần làm để phát triển năng lực của học sinh trong dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay; Bùi Mạnh Hùng với Sơ thảo chương trình Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực; Ngô Thị Thanh Quý với Xây dựng chương trình Ngữ văn trung học phổ thông sau năm 2015 theo hướng tiếp cận năng lực người học; Nguyễn Thành Thi với Chương trình Ngữ văn sau 2015 và mục tiêu phát triển năng lực của người học; Đỗ Ngọc Thống với Đổi mới đào tạo của khoa Ngữ văn sư phạm đáp ứng chương trình và sách giáo khoa mới; Nguyễn Hồng Vân với Đổi mới kiểm tra đánh giá trong dạy học Ngữ văn theo hướng tiếp cận mục tiêu phát triển năng lực đã thể hiện sức hấp dẫn của vấn đề

Những công trình nghiên cứu trên tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu, làm

rõ những vấn đề lí luận của năng lực và dạy học theo hướng phát triển năng lực, cụ thể như khái niệm năng lực, phân loại năng lực và đặc trưng năng lực Đặc biệt, các công trình trên cũng đã bám sát, làm rõ những năng lực chung và năng lực đặc thù mà HS phổ thông Việt Nam cần đạt được, trong đó nhấn mạnh môn Ngữ Văn bên cạnh hướng tới hình thành ba nhóm năng lực chung là năng lực tự chủ, tự học; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; năng lực giao tiếp và hợp tác còn phải phát triển cho HS hai nhóm năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ và thẩm mỹ; năng lực chuyên biệt là tiếp nhận và tạo lập văn bản Đối với phân môn đọc hiểu văn bản, bên cạnh hướng tới phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù của môn học thì cần phải phát triển năng lực đọc hiểu cho HS

Ở Việt Nam, trong vài năm trở lại đây, dạy học văn bản theo hướng hình thành những năng lực khác nhau trong đó có năng lực đọc hiểu được nói đến

Demo Version - Select.Pdf SDK

nhiều, nghiên cứu nhiều, nhằm tiệm cận chương trình, sách giáo khoa mới Giờ

“giảng Văn”, phân tích Văn trước đây nay đã được thay bằng giờ “đọc hiểu văn bản” Điều đáng nói ở đây không chỉ là sự thay đổi trong cách gọi tên mà trong bản chất của vấn đề Như đã nói ở trên, có nhiều nhà nghiên cứu trong các công trình, bài báo khoa học đã đề cập đến vấn đề đọc - hiểu văn bản Ngữ văn Trong số

đó chúng tôi đặc biệt quan tâm đến một số nghiên cứu của các tác giả sau: Tác giả

Phan Trọng Luận với chuyên luận: Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học (NXB

Giáo dục, 1983) đã phân tích rõ tầm quan trọng của hoạt động đọc và tư tưởng ấy

tiếp tục được đề xuất rõ thêm trong giáo trình Phương pháp dạy học văn (NXB

Đại học Sư phạm, 2007) Tác giả Nguyễn Trọng Hoàn với bài viết: Một số vấn đề

về đọc hiểu văn bản ngữ văn (Tạp chí, số 56, tháng 4/2003) và bài: Hình thành năng lực đọc cho học sinh trong dạy học Ngữ văn (Tạp chí Giáo dục số 79, tháng

2/2004), đã nêu lên các cách thức đọc hiểu: đọc hiểu gắn với minh họa và đọc hiểu huy động vốn ngôn ngữ, kinh nghiệm Tác giả Nguyễn Thanh Hùng cũng là một trong những người nghiên cứu sâu về vấn đề đọc hiểu Những công trình như:

Hiểu văn, dạy văn (2011); Đọc và tiếp nhận văn chương (2001); Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường (2008); Kĩ năng đọc hiểu (2011); Mô hình đọc hiểu tác phẩm văn chương (2013) của tác giả là tài liệu cần thiết cho hoạt động

dạy học Ngữ văn của giáo viên Tác giả vừa khẳng định nó là một phạm trù khoa học, vừa khẳng định nó là một khái niệm, nhưng không nói rõ phạm trù hoặc khái

niệm ấy thể hiện hành vi, kĩ năng hay năng lực: “Đọc hiểu là một phạm trù khoa

học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học Bản thân nó là một khái niệm có quan

hệ với năng lực đọc, hành động đọc, kỹ năng đọc để nắm vững ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ Đọc chính xác thì hiểu đúng Đọc kĩ, đọc phân tích thì hiểu sâu Đọc trải nghiệm thẩm mĩ thì hiểu được vẻ đẹp nhân tình Đọc sâu, đọc sáng tạo thì hiểu được cái mới” Theo quan điểm của tác giả Nguyễn Thanh Hùng,

đọc hiểu là một khái niệm có quan hệ với năng lực đọc, hành động đọc, kĩ năng

đọc Bên cạnh đó với bài viết: Đọc hiểu văn chương (Tạp chí Giáo dục số 92, tháng 7/2004) và bài: Những khái niệm then chốt của vấn đề đọc hiểu văn chương (Tạp chí Giáo dục số 100, tháng 11/2004) đã chỉ rõ: Đọc hiểu là một khái niệm

khoa học chỉ mức độ cao nhất của hoạt động đọc, đọc hiểu đồng thời cũng chỉ

Demo Version - Select.Pdf SDK