Phương pháp kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lý lớp 12 THPT (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ HẠNH PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TƯ DUY LIÊN HỆ TỔNG HỢP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lí luận và

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ HẠNH

PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TƯ DUY LIÊN HỆ TỔNG HỢP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lý

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS ĐẬU THỊ HÒA

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố

Huế, ngày 20 tháng 5 năm 2018

Học viên thực hiện

Lê Thị Hạnh

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 5

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ 6

MỞ ĐẦU 8

1 Lí do chọn đề tài 8

2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài 9

3 Lịch sử nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu: 12

6 Cấu trúc luận văn 13

PHẦN NỘI DUNG 14

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TƯ DUY LIÊN HỆ TỔNG HỢP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT 14

1.1 Kiểm tra, đánh giá trong dạy học địa lí 14

1.1.1 Một số khái niệm và hình thức kiểm tra 14

1.1.1.1 Một số khái niệm 14

1.1.1.2 Hình thức kiểm tra: 16

1.1.2 Mục đích của kiểm tra đánh giá 17

1.1.3 Các yêu cầu của kiểm tra đánh giá 17

1.1.4 Mối quan hệ giữa kiểm tra đánh giá với các yếu tố khác của quá trình dạy học 18

1.2 Năng lực và năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí lớp 12 THPT 19

1.2.1 Khái niệm năng lực 19

1.2.2 Phân loại năng lực 20

1.2.3 Các đặc điểm của năng lực 21

1.2.4 Các năng lực chuyên biệt của môn địa lí 21

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.4.1 Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ 21

1.2.4.2 Năng lực sử dụng bản đồ 23

1.2.4.3 Năng lực sử dụng số liệu thống kê 25

1.2.4.4 Năng lực sử dụng hình vẽ, tranh ảnh, mô hình, video clíp… 26

1.2.4.5 Năng lực làm việc tại thực địa 28

1.2.5 Đánh giá theo định hướng phát triển năng lực 30

1.3 Tư duy và Tư duy địa lí 31

1.3.1 Khái niệm và vai trò của tư duy 31

1.3.1.1 Khái niệm 31

1.3.1.2 Vai trò của tư duy 33

1.3.2 Tư duy địa lí 34

1.4 Đặc điểm chương trình, SGK Địa lí 12 THPT 36

1.4.1 Đặc điểm chương trình môn Địa lí lớp 12 THPT 36

1.4.1.1 Mục tiêu chương trình Địa lí 12 THPT 36

1.4.1.2 Cấu trúc chương trình Địa lí 12 THPT 37

1.4.2 Đặc điểm SGK Địa lí 12 THPT 37

1.4.2.1 Cấu trúc 37

1.4.2.2 Nội dung và hình thức trình bày 38

1.4.2.3 Những thuận lợi của chương trình SGK địa lí 12 THPT với việc phát triển năng lực TDLHTH của HS 39

1.4.2.4 Một số khó khăn của chương trình SGK địa lí 12 THPT với việc phát triển năng lực TDLHTH của HS 40

1.5 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của HS lớp 12 THPT 41

1.5.1 Thuận lợi 42

1.5.2 Khó khăn 42

1.6 Thực trạng kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 ở trường THPT 43

1.6.1 Mục đích điều tra, khảo sát 43

1.6.2 Tổ chức khảo sát, phương pháp thu thập và xử lí dữ liệu 43

1.6.2.1 Tổ chức khảo sát 43

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.6.2.2 Phương pháp thu thập và xử lí dữ liệu 44

1.6.3 Kết quả khảo sát 44

1.6.3.1 Đối với giáo viên 44

1.6.3.2 Đối với học sinh 47

1.6.3.3 Kết luận 49

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TƯ DUY LIÊN HỆ TỔNG HỢP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT 51

2.1 Năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong chương trình địa lí 12 51

2.1.1 Các mối liên hệ tổng hợp trong chương trình, SGK địa lí 12 cần kiểm tra đánh giá 51

2.1.2 Các mức độ cần kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp 56

2.2 Nguyên tắc kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 56

2.3 Quy trình và các phương pháp kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 58

2.3.1 Quy trình KTĐG năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 THPT 58

2.3.1.1 Quy trình 58

2.3.1.2 Giải thích quy trình 59

2.3.2 Các phương pháp KTĐG năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 THPT 61

2.3.2.1 Các tiêu chí trong kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp 61

2.3.2.2 Các phương pháp KTĐG năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 64

2.4 Một số bài kiểm tra minh họa 92

2.4.1 Những yêu cầu khi thiết kế bài kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 THPT 92

2.4.2 Quy trình xây dựng đề kiểm tra đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 THPT 93

2.4.3 Ví dụ về bài KTĐG năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12 THPT 95

Demo Version - Select.Pdf SDK

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 100

3.1 Mục đích thực nghiệm 100

3.2 Đối tượng thực nghiệm 100

3.3 Nội dung, phương pháp thực nghiệm 100

3.3.1 Nội dung thực nghiệm 100

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 100

3.3.2.1 Chọn mẫu thực nghiệm 101

3.3.2.2 Quan sát giờ học 102

3.3.2.3 Các bài kiểm tra 102

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 102

3.4.1 Đánh giá về hoạt động của giáo viên và học sinh trong các giờ học 102

3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 104

3.4.2.1 Các thông số cần tính 104

3.4.2.2 Kiểm định giả thuyết thống kê 108

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 110

1 Kết luận 110

2 Kiến nghị 111

T I LIỆU THAM KHẢO 113 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ

Trang

BẢNG

Bảng 1.1 Mô tả các mức độ của năng lực sử dụng BĐ 25 Bảng 1.2 Mô tả các mức độ của năng lực sử dụng SLTK 26 Bảng 1.3 Mô tả các mức độ của năng lực sử dụng hình vẽ, tranh ảnh, video clíp 28 Bảng 1.4 Mô tả các mức độ của năng lực làm việc tại thực địa [9] 29 Bảng 1.5 Mô tả các mức độ của năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ 30 Bảng 1.6 Cấu trúc SGK Địa lí 12 THPT 38 Bảng 1.7 Mức độ sử dụng các phương pháp KTĐG năng lực tư duy liên hệ tổng

hợp trong dạy học 47 Bảng 2.1 Nội dung KTĐG năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ trong môn Địa lí

lớp 12 THPT 51 Bảng 2.2 Mức độ tư duy liên hệ tổng hợp đơn giản và phức tạp 60

Bảng 2.3 Tiêu chí đánh giá tác động của sự gia tăng dân số ở VN đến sự phát triển

kinh tế xã hội 65

Bảng 2.4 Tiêu chí đánh giá mức độ ảnh hưởng của VTĐL đến khí hậu, cảnh quan,

sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của Việt Nam 67

Bảng 2.5 Tiêu chí đánh giá mức độ phân tích các điều kiện để ĐBSCL là vùng

chuyên canh LTTP lớn nhất nước và vấn đề khai thác theo chiều sâu của vùng Đông Nam Bộ 71

Bảng 2.6 Tiêu chí đánh giá khả năng dựa vào bản đồ VN để giải thích sự khác biệt về khí

hậu ĐB và TB; nguyên nhân và sự phân bố cây LTTP và cây công nghiệp 78 Bảng 2.7 Tiêu chí đánh giá mức độ phân tích thế mạnh và hạn chế của khu vực địa

hình đồi núi và đồng bằng đối với KTXH 80 Bảng 2.8 Tiêu chí đánh giá mức độ giải thích sự phân bố dân cư ở đồng bằng và

miền núi ảnh hưởng đến sự phát triển KTXH 83

Bảng 2.9 Tiêu chí đánh giá mức độ phân tích mối quan hệ giữa ĐKTN và TNTN

đến việc hình thành cơ cấu Nông- Lâm- Ngư ở vùng phía Tây, vùng ven biển và vùng phía Đông 85

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bảng 2.10 Tiêu chí đánh giá kĩ năng, thái độ của HS khi đọc bản đồ địa hình 90

Bảng 3.1 Danh sách trường, GV, lớp tham gia TNSP 100 Bảng 3.2 Kết quả học tập năm học 2016-2017 của nhóm thực nghiệm và đối chứng 101 Bảng 3.3 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 105 Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất 105 Bảng 3.5 Bảng phân phối tần suất tích luỹ wi (%) của bài kiểm tra sau thực nghiệm 106 Bảng 3.6 Bảng tổng hợp các tham số thống kê 108

BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Kết quả học tập năm học 2016-2017 của nhóm thực nghiệm và

đối chứng 101 Biểu đồ 3.2 Biểu đồ phân phối tấn suất của nhóm thực nghiệm và đối chứng 106 Biểu đồ 3.3 Biểu đồ phân phối tần suất tích luỹ của nhóm thực nghiệm

và đối chứng 107

ĐỒ THỊ

Đồ thị 3.1 Đồ thị phân phối tấn suất của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng 106

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất tích luỹ của hai nhóm thực nghiệm và

đối chứng 107

HÌNH VẼ

Hình 2.1 Quy trình KTĐG năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học địa lí 12

THPT 58

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong điều kiện đất nước ta hiện nay, đổi mới nền giáo dục và đào tạo có ý nghĩa vô cùng lớn lao, là yếu tố quan trọng hàng đầu nhằm “đào tạo bồi dưỡng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa” Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước; có hiểu biết và kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; hệ thống giáo dục được chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản sắc dân tộc ”

Đổi mới phương pháp dạy học không thể tách rời đổi mới kiểm tra đánh giá Bởi vì mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá là những thành

tố quan trọng của quá trình dạy học ở trường phổ thông, chúng có quan hệ mật thiết

và biện chứng với nhau Do đó, trong Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta

đã nêu rõ cần “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học, khắc phục lối truyền thụ một chiều Hoàn thiện hệ thống đánh giá và kiểm định chất lượng giáo dục Cải tiến nội dung và phương pháp thi cử nhằm đánh giá đúng trình độ tiếp thu tri thức, khả năng học tập, khắc phục những mặt yếu kém và tiêu cực của giáo dục” Kiểm tra đánh giá có vai trò quan trọng, là một biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, đó là khâu mở đầu của quá trình dạy học, đồng thời cũng là khâu kết thúc của quá trình dạy học này để mở ra một quá trình dạy học khác cao hơn đồng thời nó cũng tác động điều tiết trở lại quá trình đào tạo Dạy học là một quá trình khép kín, để điều chỉnh quá trình này một cách có hiệu quả cả người dạy và người học đều phải tiếp thu được những thông tin ngược từ việc kiểm tra, đánh giá tri thức Việc kiểm tra, đánh giá có nhiệm vụ làm sáng tỏ tình hình

Demo Version - Select.Pdf SDK

tích cực chủ động, độc lập, tự giác trong mỗi học sinh Đồng thời thông qua kiểm tra đánh giá giáo viên có thể rút kinh nghiệm quá trình dạy học của mình để từ đó có những điều chỉnh biện pháp sư phạm hợp lí hơn Song thực tiễn việc kiểm tra đánh giá trong dạy học địa lí ở trường phổ thông cho thấy: quan niệm về kiểm tra đánh giá của giáo viên, học sinh và xã hội cũng có nhiều bất cập, kiểm tra đánh giá còn nặng

về ghi nhớ kiến thức sách giáo khoa mà không kiểm tra được học sinh hiểu và vận dụng tư duy theo lãnh thổ, tìm ra mối liên hệ giữa đối tượng địa lí; kĩ năng đánh giá học sinh chưa thực sự được giáo viên quan tâm; việc đánh giá còn nặng về hình thức,

về điểm, độ chính xác chưa cao Chính vì vậy việc kiểm tra đánh giá chưa phát huy được đúng vai trò và khả năng của nó

Cho đến nay, trong quá trình dạy học địa lí lớp 12 nhiều giáo viên khó khăn trong việc lựa chọn nội dung, phương pháp giảng dạy và kiểm tra, đánh giá để phù hợp với chương trình mới Hơn nữa phải thấy rằng học sinh lớp 12 phải chuẩn bị cho những kì thi quan trọng như tốt nghiệp, đại học mà địa lí là một trong những môn quan trọng nằm trong khối xã hội Do đó, việc tăng cường kiểm tra, đánh giá kết quả học tập địa lí của học sinh là hết sức cần thiết Trong đó đặc trưng môn địa

lí cần phát triển cho sinh năng lực chuyên biệt và “Tư duy liên hệ tổng hợp” là một trong những năng lực vô cùng quan trọng Vì thông qua việc kiểm tra đánh giá, học sinh sẽ hình thành được kĩ năng, tự tìm ra được mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí; từ đó dự báo, đề xuất các ý kiến, biện pháp nhằm phát triển đối tượng theo hướng tích cực, góp phần nâng cao trình độ nhận thức

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên tôi thấy rằng thực hiện việc kiểm tra đánh giá trong học tập địa lí ở trường THPT là hết sức cần thiết và nâng cao chất lượng bộ môn

Vì vậy tôi lựa chọn đề tài “PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC

TƯ DUY LIÊN HỆ TỔNG HỢP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT”

2 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

2.1 Mục tiêu:

Xác định được phương pháp kiểm tra đánh giá hợp lí, đảm bảo tính khoa học, sư phạm, cho phép đánh giá khách quan, chính xác, công bằng, toàn diện và đảm bảo tính giáo dục

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trên cơ sở đánh giá thực trạng, đề tài đề xuất các cách thức kiểm tra, đánh giá năng lực tư duy liên hệ tổng hợp trong dạy học Địa lí 12 ở các trường Trung học phổ thông trên địa bàn Thị trấn Chợ Mới – n Giang Qua đó, góp phần vào việc đổi mới

hoạt động dạy và học môn Địa lí nói chung, đặc biệt là trên địa bàn nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ:

Để đạt được mục tiêu trên đề tài phải giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về kiểm tra đánh giá (khái niệm, nội dung, vai trò, biện pháp và hình thức, phương pháp yêu cầu kiểm tra, đánh giá)

- Khảo sát thực trạng kiểm tra đánh giá kết quả học tập Địa lí 12 ở các trường THPT trên địa bàn thị trấn Chợ Mới hiện nay

- Mô tả hệ thống các năng lực chuyên môn cần kiểm tra đánh giá đối với học sinh trong môn Địa lí lớp 12 THPT

- Bước đầu đề xuất các cách thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập môn Địa

lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm, từng bước hoàn thiện cách thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh trong môn Địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực, đánh giá, khẳng định

3 Lịch sử nghiên cứu

3.1 Tài liệu nước ngoài:

Trong hoạt động dạy học, kiểm tra đánh giá tri thức học sinh được xem là một bộ phận cấu thành của quá trình dạy học Vì lí do đó, trong lịch sử phát triển của nền giáo dục, ngay từ rất sớm đã xuất hiện các hình thức kiểm tra, đánh giá và cũng sớm xuất hiện những công trình nghiên cứu về quá trình kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh

Năm 1977, Becbi nhìn nhận vấn đề kiểm tra theo khía cạnh khá chính xác và đầy

đủ Theo ông “đánh giá giáo dục là sự thu thập và xử lí một cách có bằng chứng một phần của quá trình dẫn tới sự phán xét về giá trị theo quan niệm hành động” [1, tr.5]

Theo nhà giáo dục học nổi tiếng Hoa Kì Ran Tayơ, nghiên cứu về vấn đề đánh giá ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá giáo dục và đưa ra định nghĩa như sau: “quá trình đánh giá chủ yếu là quá trình xác định mức độ thực hiện được của các mục tiêu trong chương trình giáo dục” [1, Tr.5]

Demo Version - Select.Pdf SDK