Phát triển năng lực tự học cho học sinh trong môn địa lí lớp 10 THPT (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ KHA LIÊNL PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG MÔN ĐỊA LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy họ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ KHA LIÊNL

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH

TRONG MÔN ĐỊA LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lý

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN VĂN LUYỆN

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu ghi nhận trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Kha Liênl

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 5

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH 6

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Mục tiêu của đề tài 8

3 Nhiệm vụ của đề tài 8

4 Phạm vi nghiên cứu đề tài 9

5 Lịch sử nghiên cứu đề tài 9

6 Phương pháp nghiên cứu 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINHTRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 11

1.1 Khái niệm về năng lực tự học 11

1.1.1 Khái niệm năng lực 11

1.1.2 Khái niệm tự học 12

1.1.3 Vai trò của tự học 12

1.1.4 Khái niệm năng lực tự học 13

1.2 Chương trình Địa lí lớp 10 THPT 14

1.2.1 Mục tiêu chương trình Địa lí lớp 10 THPT 14

1.2.1.1 Về kiến thức 14

1.2.1.2 Về kĩ năng 14

1.2.1.3 Về thái độ, tình cảm 15

1.2.2 Đặc điểm chương trình Địa lí 10 lớp THPT 15

1.3 Đặc điểm tâm sinh lí học sinh lớp 10 THPT 17

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.3.1 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi 17

1.3.2 Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ 17

1.4 Thực trạng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Địa lí ở trường THPT hiện nay 19

1.4.1 Thực trạng về phía giáo viên 19

1.4.1.1 Về nhận thức 19

1.4.1.2 Về việc trang bị những kĩ năng tự học cho HS 20

1.4.2 Thực trạng về phía HS 21

1.4.2.1 Nhận thức về vai trò việc tự học môn Địa lí của HS 21

1.4.2.2 Về PP học tập môn Địa lí của HS 22

1.4.2.3 Về tình huống HS tự học môn Địa lí 22

1.4.2.4 Về giải pháp của HS khi gặp những vấn đề không hiểu về địa lí 23

1.4.3 Kết luận về điều tra 23

1.4.4 Thuận lợi và khó khăn khi phát triển năng lực tự học cho HS trong môn Địa lí 24

1.4.4.1 Thuận lợi 24

1.4.4.2 Khó khăn 25

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HS TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 THPT 26

2.1 Quy trình phát triển năng lực tự học 26

2.2 Những nội dung Địa lí có thể giúp HSphát triển năng lực tự học 27

2.3 Một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho HS trong môn Địa lí lớp 10 THPT 29

2.3.1 Phát triển năng lực tự học cho HS trên lớp 29

2.3.1.1 Thiết kế bài giảng phát triển năng lực tự học 29

2.3.1.2 Thiết kế bài tập, bài thực hành phát triển năng lực tự học 36

2.3.2 Phát triển năng lực tự học cho HS ở nhà 38

2.3.2.1 Phát triển năng lực tự học thông qua Internet 38

2.3.2.2 Phát triển năng lực tự học thông qua sách, báo, tài liệu tham khảo 39

2.3.2.3 Phát triển năng lực tự học với các phương tiện dạy học địa lí (bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu, sơ đồ, tranh ảnh ) 41

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.4 Biện pháp theo dõi quá trình tự học của HS 47

2.5 Kiểm tra kết quả quá trình tự học của HS 47

2.6 Ví dụ minh họa về việc áp dụng một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho HS trong môn Địa lí lớp 10 48

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 65

3.1 Mục đích thực nghiệm 65

3.2 Nguyên tắc thực nghiệm 65

3.3 Nội dung thực nghiệm 65

3.4 Tổ chức thực nghiệm 65

3.4.1 Chọn lớp thực nghiệm 65

3.4.2 PP thực nghiệm 66

3.5 Kết quả thực nghiệm 66

3.5.1 Kết quả định lượng 66

3.5.2 Kết quả định tính 70

3.5.3 Kết luận chung 71

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72

1 Kết quả đạt được và hạn chế của đề tài 72

2 Một số đề xuất, kiến nghị 73

3 Hướng mở rộng của đề tài 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

ĐC

GV

HS

NL

NXB

SGK

THPT

TB

TN

Đối chứng Giáo viên Học sinh Năng lực Nhà xuất bản Sách giáo khoa Trung học phổ thông Trung bình

Thực nghiệm

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Cấu trúc chương trình phần Địa lí tự nhiên đại cương lớp 10 15

Bảng 1.2 Cấu trúc chương trình phần Địa lí kinh tế - xã hội đại cương lớp 10 16

Bảng 1.3 Nhận thức của GV về việc phát triển năng lực tự học cho HS 19

Bảng 1.4 Nhận thức của GV về khả năng tự học của HS 20

Bảng 1.5 Bảng kết quả thăm dò ý kiến GV về trang bị kĩ năng tự học cho HS 20

Bảng 1.6 Nhận thức của HS về việc tự học 21

Bảng 1.7 Phương pháp học tập môn Địa lí của HS 22

Bảng 1.8 Tình huống HS tự học môn Địa lí 22

Bảng 1.9 Giải pháp của HS khi gặp những vấn đề không hiểu về địa lí 23

Bảng 2.1 Khối lượng vận chuyển và khối lượng luân chuyển của các phương tiện vận tải nước ta, năm 2003 44

Bảng 3.1 Tên bài dạy TN ở các trường THPT 65

Bảng 3.2 Danh sách GV và lớp thực nghiệm ở các trường THPT 66

Bảng 3.3 Bảng phân phối điểm các bài kiểm tra của các lớp TN và ĐC của 3 trường TN 67

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra ở các lớp TN và ĐC 68

Bảng 3.5 Bảng tổng hợp điểm trung bình và lệch chuẩn giữa lớp TN và ĐC 69

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH

SƠ ĐỒ

Sơ đồ 2.1 Quy trình hình thành năng lực tự học cho HS 27

Sơ đồ 2.2 Sơ đồ đơn giản về hoạt động thị trường 45

BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Cơ cấu sử dụng năng lượng trên thế giới 43 Biểu đồ 3.1 Biểu đồ tổng hợp so sánh kết quả TN và ĐC tại 3 trường THPT

tham gia TN 68

HÌNH

Hình 2.1 Các luồng vận tải đường biển lớn chủ yếu của thế giới 42 Hình 2.2 Sơ đồ tuần hoàn của nước 46

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tự học là một vần đề quan trọng và then chốt trong thời đại ngày nay bởi những điều chúng ta biết chỉ là một giọt nước, còn những điều ta chưa biết là cả một đại dương Đặc biệt, đối với chương trình giáo dục định hướng năng lực, thì điều này càng có ý nghĩa Chương trình giáo dục định hướng năng lực được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ XX và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Giáo dục định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học một cách toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp

Từ nhiều năm nay, nước ta đã đề cập đến việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học, theo định hướng giáo dục trên Trong mục tiêu cụ thể của Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã

nêu:“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát

huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức,

kỹ năng, phát triển năng lực” Để thực hiện được mục tiêu đó đòi hỏi người thầy giáo

phải có phương pháp phát triển kĩ năng, phát triển năng lực cho người học

Chương trình môn Địa lí lớp 10 THPT bao gồm các kiến thức về địa lí tự nhiên đại cương và địa lí kinh tế xã hội đại cương Đặc điểm của việc nhận thức địa

lí là không gian nghiên cứu rộng, không thể trực tiếp quan sát sự việc xảy ra, bên cạnh đó việc dạy và học bộ môn Địa lí không chỉ là cung cấp, nắm bắt kiến thức mà còn rèn luyện những kĩ năng Địa lí: Nhận biết, phân tích các mối quan hệ địa lí, các

tư liệu, số liệu, lập sơ đồ, biểu đồ, bản đồ.v.v…nên việc phải sử dụng những PP dạy

và học tích cực trong việc dạy và học bộ môn Địa lí là điều cần thiết Đặc biệt, trong quá trình giảng dạy phải phát huy tối đa tính tích cực, chủ động, tự giác của HS, qua

đó phát triển tối đa các thao tác tư duy

Demo Version - Select.Pdf SDK

Thực tế trong dạy học nói chung và việc dạy học Địa lí THPT nói riêng chưa phát huy tối đa nội lực của người học Học sinh vẫn học theo lối ghi máy móc, học thuộc, học nhồi nhét, học thụ động, khả năng “tự học” ở học sinh vẫn tồn tại dưới dạng tiềm năng Một trong những nguyên nhân quan trọng của thực trạng đó là nhiều GV chưa chú ý hướng dẫn cho HS cách tự học, chưa chú trọng giáo dục rèn luyện năng lực tự học cho HS

Dạy học Địa lí không chỉ là truyền đạt kiến thức và mô tả các sự vật hiện tượng địa lí mà còn giúp học sinh biết cách biết phân tích, so sánh, tổng hợp, giải thích… những sự khác biệt của các sự vật hiện tượng địa lí, đồng thời chỉ ra được mối quan hệ giữa chúng góp phần hình thành các năng lực ở học sinh, đặc biệt là năng lực tự học.Vậy nên, việc giúp học sinh rèn luyện năng lực tự học thông qua các phương pháp dạy học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng giúp giải quyết nghịch lý trên, làm khơi dậy tiềm năng đang ẩn trong từng học sinh Đối với học sinh lớp 10,

việc rèn luyện cho các em năng lực tự học nhằm biến “quá trình đào tạo thành quá

trình tự đào tạo”, nâng cao chất lượng, hiệu quả học tập môn Địa lí, từ đó nâng cao

“năng lực tự học”, phục vụ đắc lực không chỉ trong quá trình học tập mà còn cho

các hoạt động kinh tế, xã hội khác Trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu trước

và nhận thức được ý nghĩa của việc phát huy năng lực tự học của học sinh thông qua bộ môn Địa lí, tôi đã chọn đề tài " Phát triển năng lực tự học cho học sinh trong môn Địa lí lớp 10 THPT"

2 Mục tiêu của đề tài

Nghiên cứu được một số biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10 nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

3 Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu đề ra, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau đây:

- Hệ thống hóa, chọn lọc, xây dựng cơ sở lý luận cho việc phát triển năng lực

tự học cho học sinh trong môn Địa lí lớp10 THPT

- Khảo sát, điều tra thực trạng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Địa lí ở trường THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển năng lực tự học chohọc sinh trong dạy học Địa lí lớp 10

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 10

4 Phạm vi nghiên cứu đề tài

- Nội dung nghiên cứu: Một số biện pháp nhằm phát triển năng lực tự học củaHS trong dạy học Địa lí lớp 10

- Địa bàn khảo sát và TN: Một số trường THPT ở các huyện Tam Bình, Trà

Ôn, tỉnh Vĩnh Long

5 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Vấn đề rèn luyện khả năng tự học cho HS không phải là vấn đề mới lạ Vấn

đề trên đã được một số nhà khoa học giáo dục, GV quan tâm nghiên cứu thể hiện qua các tài liệu như:

- Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên), Quá trình dạy - tự học, Nhà xuất bản giáo

dục, 1998 Sách đã phân tích khá rõ một số quan điểm cơ bản về việc học và mối quan hệ giữa học và dạy, luận bàn về tự học, phương châm cơ bản, các trở lực và kinh nghiệm khắc phục, hướng dẫn cho người khác tự học, mô hình dạy - tự học, chu trình dạy tự học, hệ phương pháp dạy - học tích cực lấy người học làm trung tâm, quy trình dạy tự - học Đây là cuốn sách đầu tiên trình bày khá toàn diện các khía cạnh của việc tự học, dạy - tự học

- Nguyễn Đức Vũ, Hướng dẫn tự học Địa lí, Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội,

2007 Viết về cách tự học với một số phương tiện dạy học Địa lí

- Đậu Thị Hòa, Phương pháp rèn luyện kĩ năng tự học cho sinh viên Địa lí trong dạy học học phần Địa Lí tự nhiên Việt Nam, Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà nẵng số 4(39), 2010 Nêu lên việc sử dụng một số phương pháp dạy học nhằm rèn luyện kĩ năng tự học, giúp người học không chỉ học ở trường lớp mà có khả năng tự học suốt đời

- Hà Thị Lan Anh, Sử dụng kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 10 THPT theo định hướng phát triển năng lực HS, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Đại học sư phạm Huế, 2016 Nêu lên một số PP sử dụng kênh hình trong SGK Địa lí 10 THPT theo định hướng phát triển năng lực HS

Demo Version - Select.Pdf SDK

Các nghiên cứu này viết về vấn đề tự học đều khẳng định vai trò quan trọng của việc tự học của HS trong nhà trường, đặt ra yêu cầu cấp thiết hiện nay của GV trong nhà trường là phải bồi dưỡng khả năng tự học cho HS để các em chủ động chiếm lĩnh tri thức Tìm hiểu các tài liệu trên của các nhà khoa học giáo dục, tôi nhận thấy được việc hướng dẫn HS tự học đã tạo điều kiện cho hoạt động nhận thức kiến thức Địa lí trực quan, sinh động hơn, việc tiếp thu kiến thức Địa lí dễ dàng và khắc sâu kiến thức trong trí nhớ HS hơn, giúp học sinh say mê, hứng thú trong việc học tập môn Địa lí

Trên cơ sở kế thừa của một số tác giả đi trước đã giúp cho tôi hình thành cơ sở lí luận, những định hướng, những tư liệu quý giá, những gợi ý để xây dựng và thực hiện

đề tài "Phát triển năng lực tự học cho học sinh trong môn Địa lí lớp 10 THPT"

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm PP nghiên cứu lý thuyết

Các PP nghiên cứu lí thuyết bao gồm: Tìm hiểu, thu thập và sưu tầm các tài liệu

có liên quan đến đề tài Trên cơ sở đó tiến hành đọc, phân tích, so sánh, tổng hợp, chọn lọc các tài liệu, nội dung các kiến thức cần thiết phục vụ cho việc thực hiện đề tài

6.2 Nhóm PP nghiên cứu thực tiễn

- Tiến hành quan sát, dự giờ một số tiết dạy có liên quan đến việc phát triển năng lực tự học cho HS trong môn Địa lí 10 ở một số trường phổ thông để có cái nhìn khái quát về thực trạng vấn đề đang nghiên cứu

- Điều tra, khảo sát, trao đổi với GV và HS về thực trạng việc sử dụng các PP của GV trong dạy học Địa lí 10 để phát triển khả năng tự học của HS và hiệu quả của các PP Trên cơ sở đó tôi xử lí, phân tích, rút kinh nghiệm và có cái nhìn khái quát làm

cơ sở thực tiễn cho việc nghiên cứu đề tài

- Tổ chức TN sư phạm ở các trường THPT trong các giờ dạy có sử dụng các biện pháp nhằm định hướng phát triển năng lực tự học cho HS với các lớp TN và

ĐC để kiểm chứng giả thuyết đặt ra

- Sử dụng các PP toán học để tính toán, phân tích các phiếu điều tra hiện trạng, các phiếu đánh giá kết quả TN, xử lí kết quả TN cũng như trong trình bày kết quả nghiên cứu thành một hệ thống lôgic và đồng thời tạo lập các ngôn ngữ khoa học chính xác có tính thuyết phục cao

Demo Version - Select.Pdf SDK