Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông (tt)

Xin gửi lời cảm ơn chân thành những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, cùng các bạn học viên lớp Lí luận và Phương pháp dạy học môn Địa lí Khóa XXV trường Đại học Sư phạm, Đ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN NGỌC SƠN

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lý

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Sơn

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành luận văn, tác giả xin bày tỏ sự tri ân sâu sắc đối với sự hướng dẫn tận tình của thầy giáo PGS.TS Nguyễn Đức Vũ

Xin trân trọng cảm ơn Ban chủ nhiệm, các thầy giáo bộ môn Phương pháp dạy học - Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Huế

Xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo đã giảng dạy cho lớp cao học Lí luận và Phương pháp dạy học môn Địa lí - Khóa XXV

Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và các thầy, cô giáo dạy Địa lí ở trường THPT Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ đã tạo điều kiện và nhiệt tình giúp

đỡ cho việc thực nghiệm của luận văn

Xin gửi lời cảm ơn chân thành những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, cùng các bạn học viên lớp Lí luận và Phương pháp dạy học môn Địa lí Khóa XXV trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế… đã luôn sẻ chia, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận văn

Thừa Thiên Huế, tháng 5 năm 2018

Nguyễn Ngọc Sơn

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC VIẾT TẮT 4

DANH SÁCH BẢNG BIỂU 5

DANH SÁCH HÌNH 6

PHẦN MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Mục tiêu nghiên cứu 9

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Giới hạn đề tài 9

5 Lịch sử nghiên cứu 9

6 Phương pháp nghiên cứu 11

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết 11

6.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn 12

PHẦN NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 13

1.1 Một số vấn đề năng lực 13

1.1.1 Khái niệm năng lực 13

1.1.2 Phân loại năng lực 13

1.1.3 Phân biệt năng lực với tri thức, kỹ năng, kỹ xảo 15

1.2 Một số vấn đề năng lực hợp tác và phát triển năng lực hợp tác cho học sinh THPT 16

1.2.1 Khái niệm về hợp tác 16

1.2.2 Năng lực hợp tác 17

1.2.3 Phát triển năng lực học tập hợp tác 18

1.3 Dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác 19

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.3.1 Quan niệm về dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác 19

1.3.2 Những hạn chế của dạy học hợp tác 21

1.3.3 Những kinh nghiệm để dạy học hợp tác thành công 21

1.4 Hệ thống các kĩ năng học tập hợp tác đối với môn Địa lí cần phát triển cho học sinh 22

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc dạy học theo hướng phát triển năng lực học hợp tác cho HS 23

1.5.1 Các yếu tố chủ quan 23

1.5.2 Các yếu tố khách quan 24

1.6 Các yêu cầu và phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học tập hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT 26

1.6.1 Các yêu cầu của dạy học theo hướng phát triển năng lực học tập hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT 26

1.6.2 Các phương pháp dạy học Địa lí lớp 12 THPT 26

1.6.3 Đặc điểm tâm sinh lí học sinh lớp 12 THPT 28

1.6.4 Chương trình sách giáo khoa Địa lí 12 THPT 30

1.7 Thực trạng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT 34

CHƯƠNG 2 CÁCH THỨC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 35

2.1 Nguyên tắc xây dựng cách thức phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT 35

2.2 Xây dựng quy trình dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác 36

2.3 Các cách thức phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT 43

2.3.1 Dạy học theo nhóm 43

2.3.2 Dạy học theo lớp 52

2.3.3 Hoạt động ngoại khóa 54

2.4 Thiết kế bài dạy học địa lí nhằm phát triển năng lực của học sinh 61

Demo Version - Select.Pdf SDK

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 73

3.1 Mục tiêu, nguyên tắc, phương pháp thực nghiệm 73

3.1.1 Mục tiêu thực nghiệm 73

3.1.2 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 73

3.1.3 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 73

3.1.4 Phương pháp thực nghiệm 74

3.2 Tổ chức thực nghiệm 75

3.3 Kết quả và đánh giá thực nghiệm 75

3.3.1 Về mặt định lượng 75

3.3.2 Nhận xét về định tính 79

C KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 81

1 Kết luận 81

2 Kiến nghị 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC VIẾT TẮT

NLHT : Năng lực hợp tác

NLHTHT : Năng lực học tập hợp tác

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1.1 Phân bố các đơn vị kiến thức của chương trình Địa lí lớp 12 32

Bảng 2.1 Hoạt động nhóm theo cấu trúc Jigsaw 47

Bảng 2.2 Hoạt động nhóm theo cấu trúc STAD 49

Bảng 2.3 Quy trình tổ chức giờ học theo nhóm 49

Bảng 2.4 Các công việc cụ thể theo từng bước thực hiện của tổ chức hoạt động theo nhóm 50

Bảng 3.1 Những thông tin chung về lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 74

Bảng 3.2 Phân loại điểm qua các lần kiểm tra trong thực nghiệm 76

Bảng 3.3 Phân phối tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 76

Bảng 3.4 Tổng hợp tham số 77

Bảng 3.5 Phân loại trình độ học sinh qua các lần kiểm tra 78

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 3.1 Phân bố điểm qua các lần kiểm tra của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng 76 Hình 3.2 Đường tần suất các điểm của lớp thực nghiệm và đối chứng 77 Hình 3.3 So sánh kết quả kiểm tra của 2 nhóm thực nghiệm và đối chứng 78 Hình 3.4 Biểu đồ so sánh kết quả phân loại trình độ của học sinh qua các lần kiểm tra 79

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, với sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt

ra những yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học Định hướng quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực,

tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo ở nước ta nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết

số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học thì kỹ năng học tập luôn đóng vai trò quan trọng trong quá trình học tập trong các nhà trường, nó quyết định chất lượng học tập của mỗi học sinh Có nhiều kỹ năng học tập và một trong những kỹ năng học tập mà hầu hết giáo viên quan tâm để có thể mang lại hiệu quả cao trong học tập cho học sinh nói chung và học sinh ở nhà trường phổ thông nói riêng đó chính là kỹ năng học tập hợp tác Trong học tập, không phải

Demo Version - Select.Pdf SDK

mọi tri thức, kỹ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của giáo viên Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là trong lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Mô hình hợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học đường sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội Trong nền kinh tế thị trường đã xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên quốc gia; năng lực hợp tác phải trở thành một mục tiêu giáo dục mà nhà trường phải chuẩn bị cho người học

Hiện nay với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính cực của người học, cùng với sự phát triển nhanh chóng nền kinh tế tri thức của xã hội trên thế giới, chúng ta nhận thấy rằng cần phải dạy cho học sinh cách hợp tác Hầu hết mỗi giáo viên giảng dạy đều nhận thấy dạy học hợp tác (DHHT) không những phát huy tính chủ động sáng tạo cho học sinh mà còn rèn luyện cho các em nhiều kỹ năng sống rất cần thiết cho hiện tại và cả tương lai Nhưng làm thế nào để phát triển được năng lực hợp tác cho học sinh thì còn là một vấn đề nhiều nhà giáo dục, nhiều giáo viên còn đang trăn trở nghiên cứu Chúng ta cần hiểu rằng vận dụng DHHT để phát triển năng lực hợp tác cho học sinh không chỉ đơn giản là ghép nhóm học sinh với nhau để tiến hành quá trình dạy học, nó còn phụ thuộc vào từng môn học, điều kiện học, đối tượng học sinh, tích chất bài học

và năng lực sư phạm của từng giáo viên Bởi vậy, việc nghiên cứu và vận dụng tổ chức cho học sinh học tập hợp tác trong quá trình dạy học môn Địa lí ở trường trung học phổ thông luôn là vấn đề mới mẻ và cần thiết

Học tập bộ môn Địa lí có rất nhiều vấn đề cần phải khai thác để giúp học sinh phát triển các năng lực của bản thân, làm cho các hoạt động nhận thức của học sinh trở nên tích cực hơn Tuy nhiên việc phát triển năng lực hợp tác cho học

Demo Version - Select.Pdf SDK

sinh trong dạy học Địa lí ở trường trung học phổ thông vẫn chưa được nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu

Với tất cả những lí do nêu trên, tôi đã quyết định chọn đề tài: “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 trung học phổ thông”, nhằm đóng góp một phần tư liệu cho việc giảng dạy bộ môn Địa lí phù hợp với hướng phát triển năng lực của học sinh theo xu hướng đổi mới của nước ta hiện nay

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định được cách thức phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT, góp phần thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện giáo

dục – đào tạo

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa các cơ sở lí luận của việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học ở trường phổ thông

- Khảo sát, điều tra, đánh giá hiện trạng dạy học phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí ở THPT nói chung và trong dạy học Địa lí lớp

12 nói riêng

- Xác định cách thức phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT

- Thực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả cách thức phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT

4 Giới hạn đề tài

- Về không gian: Trường THPT Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ

- Về nội dung: Địa lí lớp 12 THPT, hình thức: dạy học trên lớp

5 Lịch sử nghiên cứu

* Các đề tài:

Liên quan đến đề tài này có một số đề tài nghiên cứu sau đây:

- Một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Hóa học phần vô cơ lớp 11 THPT, Luận văn thạc sỹ của Lê Thị Trinh trường Đại học Vinh, năm 2015 Đề tài này đã nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp nhằm

Demo Version - Select.Pdf SDK

rèn luyện, phát huy năng lực hợp tác cho HS thông qua việc dạy học hóa học phần vô cơ 11 THPT, góp phần thiết thực nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT

- Đánh giá năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học chương chuyển hóa vật chất và năng lượng - Sinh học 11 trung học phổ thông, đề tài của Phan Thị Thanh Hội, Phan Huyền Phương, Khoa Sinh học, Trường Đại học sư phạm Hà Nội, năm 2015 Đề tài này cho thấy hầu hết học sinh đều đã có sự phát triển năng lực hợp tác thông qua việc rèn luyện qua các bài thực nghiệm, cụ thể ở việc đánh giá tổng hợp các mức độ của mỗi kĩ năng tăng dần qua các đợt thí nghiệm và sự tăng này có ý nghĩa thông qua việc đánh giá độ tin cậy bằng phần mền SPSS

(Phần mềm thống kê phân tích dữ liệu)

- Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh qua dạy học chủ đề ứng dụng của đạo hàm, Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Ngọc Linh trường Đại học Quốc gia

Hà Nội, năm 2014 Luận văn này đã góp phần làm sáng tỏ các quan niệm về hợp tác, dạy và học hợp tác, dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS

và đã làm rõ mối quan hệ giữa các khái niệm trên Luận văn đã nêu lên được quan điểm về dạy học đạo hàm và các ứng dụng của đạo hàm Vận dụng được một số vấn đề lí luận về dạy học theo hướng phát triển NLHT cho HS vào thực tế dạy học chủ đề Ứng dụng của đạo hàm Đánh giá được tình trạng dạy và học theo hướng phát triển NLHT, dạy và học chủ đề Ứng dụng của đạo hàm ở trường PT Hermann Gmeiner Việt Trì Xây dựng và đề xuất một số biện pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh THPT

* Các bài báo:

- Dạy học hợp tác – một xu hướng mới của giáo dục thế kỉ XXI, Tạp chí khoa học Đại học Sư phạm TP.HCM, năm 2011 Bài báo này nói về quá trình hình thành của DHHT, các khái niệm liên quan DHHT, những đặc trưng, ưu điểm và nhược điểm của DHHT, những kinh nghiệm để DHHT thành công

- Hình thành 6 phẩm chất, 9 năng lực cho học sinh, TS Nguyễn Anh Dũng tienphong.vn, năm 2014 Bài viết này đã đề xuất hình thành 9 năng lực cho học sinh, khi tìm hiểu để xác định 9 năng lực này, tác giả đã tham khảo chương trình

Demo Version - Select.Pdf SDK

của nhiều nước Tác giả cho rằng học sinh của mình nói riêng và dân mình nói chung việc hợp tác rất quan trọng nên chọn năng lực hợp tác 9 năng lực cụ thể

đó là: tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, tự quản lí, giao tiếp, hợp tác, sử dụng công nghệ thông tin, sử dụng ngôn ngữ, tính địa lí

- Phương pháp DHHT trong nhóm nhỏ, tusach.thuvienkhoahoc.com, năm

2016 Bài viết này đã nêu ra bản chất, quy trình thực hiện, ưu điểm, hạn chế, cách thành lập nhóm của phương pháp dạy học trong nhóm nhỏ, phương pháp thảo luận nhóm được sử dụng nhằm giúp cho học sinh tham gia một cách chủ động vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho các em có thể chia sẻ kiến thức, ý kiến để giải quyết vấn đề có liên quan đến nội dung bài học, tạo điều kiện cho các em cùng nhau hợp tác để giải quyết những nhiệm vụ chung

Nhìn chung, các đề tài và bài báo trên đã đề cập đến việc phát triển năng lực người học, DHHT, phát triển năng lực hợp tác cho học sinh qua dạy học, từ

đó đề ra một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Tuy nhiên, hầu hết tài liệu trên đều nói về việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh qua các môn học (Địa lí, Hóa học, Sinh học) nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh qua môn học Địa lí nói chung và dạy học Địa lí 12 nói riêng Các tài liệu trên là cơ sở quý báu giúp tôi thực hiện đề tài này

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Phương pháp phân tích tổng hợp: trong quá trình nghiên cứu đề tài, tôi đã

sử dụng các phương pháp trên để nghiên cứu các tài liệu liên quan đến hướng nghiên cứu, bao gồm tài liệu về tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học địa lí, các tài liệu về sử dụng các phương tiện và thiết bị dạy học, các luận án, luận văn

có liên quan, các tài liệu về bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, SGK Địa lí THPT

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: đưa ra lí luận phân tích thực tiễn, từ

đó rút ra các kết luận để xây dựng, bổ sung, hoặc phát triển lí luận giáo dục

Demo Version - Select.Pdf SDK