Dạy học tích hợp liên môn địa lí 11 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM CAO KIỀU CHINH DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lý Mã số: 60140111

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CAO KIỀU CHINH

DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÍ 11

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lý

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN NGỌC MINH

Thừa Thiên Huế , năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì một công trình nào khác

Huế, tháng 09 năm 2017

Cao Kiều Chinh

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Được sự giúp đỡ của quý thầy, cô giáo dành cho bản thân trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Trường Đại học Sư phạm - Huế, tôi đã trưởng thành hơn trong học tập và rèn luyện về chuyên môn, nghiệp vụ cũng như kỹ năng sống

Xin gửi lời cảm ơn chân thành và lời chúc sức khỏe đến thầy giáo PGS.TS Nguyễn Ngọc Minh, người đã rất tận tình chỉ bảo, nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu thực hiện đề tài này

Chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo Khoa Địa lý trường Đại học Sư phạm - Huế, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu vừa qua

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới:

- Đại học Huế, Trường Đại học Sư phạm, Phòng Đào tạo sau đại học Trường Đại học Sư phạm - Huế

- Ban Giám Hiệu, thầy, cô giáo trường THPT Nam Thái Sơn đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm đề tài

Cuối cùng, xin kính chúc quý thầy, cô giáo, ban lãnh đạo sức khỏe, hạnh phúc

Huế, tháng 09 năm 2017 Tác giả luận văn

Cao Kiều Chinh Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ 5

MỞ ĐẦU 6

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 6

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 7

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 7

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 7

5 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 8

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 9

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÝ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 11

1.1 XU HƯỚNG TÍCH HỢP HIỆN NAY 11

1.1.1 Xu hướng tích hợp ở các nước trên thế giới: 11

1.1.2 Vấn đề tích hợp ở Việt Nam 13

1.2 KHÁI NIỆM DẠY HỌC TÍCH HỢP 13

1.2.1 Khái niệm tích hợp 13

1.2.2 Dạy học tích hợp 14

1.2.3 Các dạng tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông 15

1.3 DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG MÔN ĐỊA LÝ 17

1.3.1 Phân loại dạy học tích hợp trong môn Địa Lý 17

1.3.2 Tầm quan trọng của dạy học tích hợp liên môn Địa Lý 19

1.3.3 Ý nghĩa dạy học tích hợp liên môn 20

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.4 ĐẶC ĐIỂM CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÝ 11

THPT 24

1.4.1 Đặc điểm chương trình Địa Lý 11 24

1.4.2 Sách giáo khoa Địa Lý 11 25

1.5 ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ VÀ TRÌNH ĐỘ NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH LỚP 11 THPT 31

1.5.1 Đặc điểm tâm lý 31

1.5.2 Trình độ nhận thức của học sinh lớp 11 THPT 31

1.6 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÝ 11 THPT 32

1.6.1 Thời gian, địa điểm, nội dung, phương pháp khảo sát 32

1.6.2 Thực trạng dạy học tích hợp liên môn Địa Lý 11 THPT 33

Chương 2 DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÍ 11 THPT 39

2.1 XÂY DỰNG CÁC CHỦ ĐỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÍ 11 THPT 39

2.1.1 Khả năng của chương trình địa lí 11 trong việc xây dựng các chủ đề 39

2.2 QUY TRÌNH XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN 39

2.2.1 Rà soát chương trình một số môn học 39

2.2.2 Xác định mức độ trùng khớp kiến thức giữa các môn liên quan 39 2.2.3 Xây dựng chủ đề tích hợp liên môn 40

2.2.4 Đánh giá quá trình thực hiện 43

2.2.5 Xác định những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực hiện chủ đề 43

2.3 XÁC ĐỊNH CÁC NỘI DUNG VÀ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÝ 11 THPT 44

2.3.1 Xác định các nội dung 44

2.3.2 Tích hợp liên môn những kiến thức chung 44

2.3.3 Tích hợp liên môn các kỹ năng cho học sinh 45

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3.4 Tích hợp liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn 45

2.4 XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN 46

2.4.1 Nguyên tắc xây dựng chủ đề tích hợp liên môn 46

2.4.2 Một số chủ đề chủ đề tích hợp liên môn Địa Lý 11 THPT 47

2.5 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN ĐỊA LÝ 11 THPT 52

2.5.1 Hướng dạy học tích hợp liên môn địa lý 11 THPT 52

2.5.2 Một số PPDH tích hợp liên môn thích hợp - có hiệu quả 58

2.5.3 Thiết kế 1 số bài dạy học tích hợp liên môn Địa lý 11 THPT 66

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 90

3.1 MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM 90

3.2 NGUYÊN TẮC THỰC NGHIỆM 90

3.3 NỘI DUNG THỰC NGHIỆM 90

3.4 TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM 90

3.4.1 Địa bàn thực nghiệm 90

3.4.2 Thời gian thực nghiệm 91

3.4.3 Đối tượng thực nghiệm 91

3.4.4 Phương pháp thực nghiệm 91

3.5 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 92

3.5.1 Kết quả định lượng: 92

3.5.2 Kết quả định tính 96

3.5.3 Kết luận chung 96

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 97

1 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC 97

2 HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI 97

3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ĐỀ XUẤT 97

4 HƯỚNG MỞ RỘNG CỦA ĐỀ TÀI 98

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DHTH : Dạy học tích hợp

ĐHSP : Đại học sư phạm

ĐC : Đối chứng ĐNÁ : Đông Nam Á

GV : Giáo viên

HS : Học sinh

KT : Kiến thức

KX : Kỹ xảo KT-XH

PP

: Kinh tế - xã hội : Phương pháp NXB

THLM

TN

: Nhà xuất bản : Tích hợp liên môn : Thực nghiệm

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

BẢNG

Bảng 1.1 Phân phối chương trình môn địa lý lớp 11 THPT 28

Bảng 1.2 Quan điểm giáo viên về dạy học tích hợp liên môn trong môn địa lý 11 33

Bảng 1.3 Giáo viên thực hiện tích hợp liên môn Địa lý 11 THPT 35

Bảng 1.4 Mức độ cần thiết của tích hợp liên môn địa lý lớp 11 THPT 35

Bảng 1.5 Bảng tự đánh giá về mức độ hứng thú trong các tiết học thực hiện tích hợp liên môn địa lý lớp 11 THPT 36

Bảng 3.1 Nội dung các bài thực nghiệm 90

Bảng 3.2 Danh sách giáo viên dạy thực nghiệm 92

Bảng 3.3 Bảng phân phối điểm các bài dạy thực nghiệm của các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng của 3 trường thực nghiệm 93

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài dạy thực nghiệm của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 94

Bảng 3.5 Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các 95

lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 95

BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ tổng hợp so sánh kết quả thực nghiệm và đối chứng tại 3 trường THPT tham gia thực nghiệm 94

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sự nghiệp giáo dục đã và đang được Đảng, Nhà nước và toàn xã hội quan tâm Việc đổi mới giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, phù hợp với thực tiễn và tiếp cận trình độ với các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới Chính vì vậy, ngành giáo dục đã có những chính sách chiến lược nhằm tác động lên những thế hệ tương lai của đất nước ngay từ khi họ đang còn ngồi trên ghế nhà trường Điều 28 luật giáo dục quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn ”

Xuất phất từ thực tiễn hiện nay về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo,

Bộ GD-ĐT tiếp tục chỉ đạo các cơ sở giáo dục tăng cường bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo viên sẵn sàng đáp ứng mục tiêu đổi mới, trong đó tăng cường năng lực dạy học theo hướng “tích hợp liên môn” là một trong những vấn đề cần ưu tiên

Bên cạnh đó dạy học tích hợp liên môn giúp học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp, liên quan đến nhiều môn học để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn Ngoài ra hiện nay còn có yêu cầu của đổi mới kiểm tra, đánh giá đòi hỏi học sinh phải biết vận dụng kiến thức nhiều lĩnh vực, vì thế dạy học tích hợp - liên môn ở một mục đích khác còn giúp giáo viên và học sinh khắc phục được các bất cập trong nội dung chương trình và phương pháp dạy học theo định hướng mới

Thực tế cho thấy giảng dạy tích hợp - liên môn đem lại lợi ích là kích thích giáo viên tư duy và không ngừng trau dồi kiến thức ở nhiều lĩnh vực, bộ môn khác nhau để có một lượng kiến thức sâu, rộng đủ để đáp ứng với những đòi hỏi ngày càng cao của dạy học hiện nay Bên cạnh đó học sinh hứng thú với những tiết học hơn, dễ hiểu và hiểu sâu nội dung bài học địa lí Đặc biệt các em sẽ có những chuyển biến rõ rệt trong khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn Chúng

ta cần tích cực dạy học theo hướng tích hợp - liên môn nhằm nâng cao chất lượng

Demo Version - Select.Pdf SDK

dạy học Từ đó khuyến khích học sinh vận dụng kiến thức của các môn học khác nhau để giải quyết các tình huống thực tiễn, tăng cường khả năng vận dụng tổng hợp, khả năng tự học, tự nghiên cứu Đó là tính ứng dụng và thực tế của phương pháp dạy học tích hợp - liên môn Hiện nay với phương pháp dạy học thông thường, một số giáo viên gặp phải tình trạng học sinh thụ động nhàm chán, học một cách chống đối, không tập trung Khiến cho giờ học trở nên nặng nề, bên cạnh đó giáo viên rất mệt mỏi và tốn nhiều công sức với việc dạy học nhưng không mang lại hiệu quả như mong muốn Nhiều giáo viên còn gặp phải phản ứng từ học trò là nội dung bài này giống một số môn khác, kiến thức giống nhau không có gì mới, học đi lại có nhiêu đó không có gì hứng thú Ngoài ra với chương trình Địa lí 11 có nhiều nội dung trùng lập với một số môn học và thuận lợi cho quá trình xây dựng chủ đề tích hợp liên môn vì thế với những điểm nêu trên tôi đã quyết định chọn đề tài Dạy học tích hợp liên môn Địa lí 11 trung học phổ thông để nghiên cứu

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Xác định được nội dung và phương pháp dạy học các chủ đề tích hợp liên môn Địa lí 11 trung học phổ thông Qua đó nhằm hình thành và phát triển năng lực vận dụng kiến thức liên môn giải quyết các vấn đề trong thực tiễn Tạo hứng thú và nâng cao hiệu quả dạy học địa lý ở trường phổ thông

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc xác định nội dung và phương pháp dạy học tích hợp liên môn Địa lý 11 THPT

Tìm hiểu thực trạng công tác tổ chức dạy học tích hợp liên môn ở các trường phổ thông

Xác định nội dung và các phương pháp dạy học chủ đề tích hợp liên môn đã được xây dựng

Tiến hành thực nghiệm để kiểm chứng hiệu quả của việc dạy học theo chủ đề,

dự án tích hợp liên môn

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Nghiên cứu nội dung và chương trình sách giáo khoa địa lí 11 THPT

Nghiên cứu các chủ đề tích hợp liên môn địa lý lớp 11 THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK

Thời gian nghiên cứu từ tháng 01 đến tháng 04/2018

Địa bàn nghiên cứu tại 1 số trường THPT Nam Thái Sơn, THPT Hòn Đất,

THPT Bình Sơn tỉnh Kiên Giang

5 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Liên quan đến vấn đề mà đề tài nghiên cứu từ trước đến nay đã thu hút sự quan tâm của toàn xã hội của các nhà sư phạm trong cả nước

Về tài liệu, giáo trình

- Tài liệu tập huấn: Dạy học tích hợp liên môn, lĩnh vực khoa học xã hội, Bộ giáo dục và đào tạo, năm 2015 (trang 4) có đề cập: Các chủ đề tích hợp liên môn có tính thực tiễn nên sinh động, hấp dấn đối với học sinh, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho học sinh Học các chủ đề tích hợp, liên môn học sinh được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc, nhờ đó năng lực phẩm chất của học sinh được hình thành và phát triển

- Tài liệu: Dạy học tích hợp, dạy học phân hóa ở trường trung học, Trường đại học sư phạm TP.HCM, năm 2014 (trang 14) TS Nguyễn Thị Kim Dung, viện nghiên cứu sư phạm - Trường ĐHSP Hà Nội có đề cập: Dạy học tích hợp là một quan điểm nhằm hình thành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau

- Tài liệu: Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh, Nhà xuất bản đại học

sư phạm, năm 2016 (trang 14) có nêu: Dạy học tích hợp là hành động liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống các đối tượng nghiên cứu, học tập của một vài lĩnh vực môn học khác nhau thành nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó nhằm hình thành ở HS các năng lực cần thiết

- Giáo trình: Dạy học tích hợp và phân hóa trong địa lí, TS Nguyễn Thị Kim Liên, có đề cập: Dạy học tích hợp liên môn là việc tích hợp những nội dung, chủ đề, vấn đề chung của nhiều môn học

* Các bài viết, bài báo

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Bài viết của Nguyễn Xuân Thành, phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục trung học (Bộ GD-ĐT) trên báo VietNamNet có đề cập: Dạy học tích hợp, liên môn xuất phát từ yêu cầu của mục tiêu dạy học phát triển năng lực học sinh, đòi hỏi phải tăng cường yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề thực tiễn

- Bài đăng trên Báo Giáo Dục và Thời Đại, ngày 25 tháng 4 năm 2015 Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển có đề cặp: Dạy học tích hợp liên môn là phương pháp giảng dạy ưu việt được nhiều nước tiên tiến áp dụng trong chương trình giáo dục phổ thông, giúp học sinh phát triển một cách toàn diện Các tài liệu, giáo trình, bài báo nêu trên là cơ sở để chúng tôi học hỏi, nghiên cứu hoàn thành đề tài của mình

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

6.1.1 Phương pháp thu thập thông tin, phân tích, tổng hợp tài liệu

Phương pháp thu thập thông tin: Sử dụng phương pháp này theo hướng thu

thập các nguồn tài liệu liện quan để xây dựng cơ sở lí luận của đề tài

Phương pháp phân tích tài liệu: Tiến hành phân tích, lựa chọn tư liệu, thông tin liên quan đến đề tài

Phương pháp tổng hợp tài liệu: Phân loại, hệ thống các nguồn tài liệu liên quan đến

các phần, mục của đề tài làm cơ sở tóm tắt khoa học, sau khi đã được phân tích

6.1.2 Phương pháp phân loại hệ thống hoá

Phương pháp này nhằm phân loại các dạng chủ đề tích hợp để từ đó vận dụng

cơ sở lí thuyết vào việc xây dựng các chủ đề tích hợp liên môn cho học sinh trong dạy học địa lý lớp 11 trung học phổ thông

6.1.3 Phương pháp lịch sử

Sử dụng phương pháp này theo hướng tìm các tư liệu, tài liệu liên quan đến đề tài và sắp xếp chúng theo lịch sử thời gian

6.1.4 Phương pháp phân tích – tổng kết kinh nghiệm

Sử dụng phương pháp này theo hướng rút ra những thuận lợi và hạn chế từ quá trình nghiên cứu đề tài, từ đó tổng kết rút kinh nghiệm cho những lần nghiên cứu tiếp theo

Demo Version - Select.Pdf SDK