Dạy học làm văn thuyết minh lớp 10 THPT theo hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ HÀ DẠY HỌC LÀM VĂN THUYẾT MINH LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP CHO HỌC SINH Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HÀ

DẠY HỌC LÀM VĂN THUYẾT MINH LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP CHO HỌC SINH

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN VĂN – TIẾNG VIỆT

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐINH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học:

TS HOÀNG THẢO NGUYÊN

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Nguyễn Thị Hà

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 3

DANH MỤC BẢNG 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Cấu trúc của luận văn 11

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 12

1.1.1 Giới thuyết về văn thuyết minh 12

1.1.2 Khái niệm năng lực và năng lực giao tiếp trong dạy học làm văn 13

1.1.3 Cơ sở Tâm lý học của việc dạy học văn thuyết minh cho học sinh THPT 18

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 22

1.2.1 Chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn THPT về Làm văn thuyết minh 22

1.2.2 Thực trạng dạy học làm văn thuyết minh nhìn từ góc độ phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh 24

Tiểu kết chương 1 37

Chương 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP CHO HỌC SINH LỚP 10 THPT THÔNG QUA DẠY HỌC LÀM VĂN THUYẾT MINH 39

2.1 ĐỊNH HƯỚNG CHUNG 39

2.1.1 Dạy học làm văn thuyết minh cần củng cố, khắc sâu kiến thức lí thuyết nhằm hình thành năng lực giao tiếp cho học sinh 39

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.2 Dạy làm văn thuyết minh cần tổ chức tốt hoạt động thực hành nhằm phát

triển năng lực giao tiếp cho học sinh 40

2.1.3 Dạy học làm văn thuyết minh cần giúp học sinh ý thức đầy đủ các nhân tố giao tiếp 42

2.2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN THUYẾT MINH 43

2.2.1 Tổ chức hoạt động củng cố, khắc sâu kiến thức lý thuyết làm văn thuyết minh cho học sinh 43

2.2.2 Tổ chức hoạt động thực hành nhằm rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh cho học sinh 55

2.2.3 Hướng dẫn học sinh xác định rõ các nhân tố của quá trình giao tiếp khi tạo lập ngôn bản thuyết minh 61

Tiểu kết chương 2 68

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 69

3.1 MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU THỰC NGHIỆM 69

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 69

3.1.2 Yêu cầu thực nghiệm 69

3.2 HOẠT ĐỘNG THỰC NGHIỆM 70

3.2.1 Đối tượng và địa điểm thực nghiệm 70

3.2.2 Cách thức thực nghiệm 71

3.2.3 Thời gian thực nghiệm 71

3.2.4 Nội dung thực nghiệm 72

3.2.5 Đánh giá kết quả 82

3.3 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 82

3.4 Nhận xét chung về kết quả thực nghiệm 85

Tiểu kết chương 3 86

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DH : Dạy học

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Về kết quả khảo sát GV 31

Bảng 1.2: Về kết quả khảo sát HS 34

Bảng 3.1 Đối tƣợng và địa điểm thực nghiệm 70

Bảng 3.1 Phân bố điểm số bài kiểm tra của HS lớp TN và ĐC 84

Bảng 3.2 Bảng đánh giá tổng hợp kết quả bài kiểm tra 84

Bảng 3.3 Kết quả tổng hợp 85

Bảng 3.4 Biểu đồ so sánh kết quả giữa thực nghiệm và đối chứng 85

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, trong dạy học nói chung và trong dạy học Ngữ văn nói riêng Đó là hoạt động rất thường xuyên hàng

ngày của con người Trong bất cứ môi trường nào, dù trong cuộc sống, trong học tập hay trong công việc thì kĩ năng giao tiếp cũng vô cùng quan trọng, nó giúp con người gắn kết với nhau hơn Giao tiếp là hoạt động mang tính xã hội là một trong những điều kiện quan trọng để xã hội tồn tại và phát triển Trong đó, “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của loài người” (V.I.Lênin) “Chỉ có giao tiếp bằng ngôn ngữ mới giúp cho việc trao đổi thông tin, trao đổi những suy nghĩ, cho việc bộc lộ những niềm vui, nỗi buồn diễn ra một cách thuận lợi và đem lại hiệu quả cao nhất” [34, tr 5,6 ] Đối với giáo dục nói chung và giáo dục ở Việt Nam nói riêng, việc dạy tiếng mẹ đẻ chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng Nhiệm vụ chính của việc dạy tiếng là: “Phải làm cho thế hệ trẻ nói và viết tốt hơn, dần dần có ý thức,

trình độ rồi đi đến thói quen nói và viết đúng tiếng Việt” (Phạm Văn Đồng - Giữ gìn

sự trong sáng của tiếng Việt ) Để thực hiện được nhiệm vụ ấy, một trong những

mục tiêu và nhiệm vụ của nhà trường là phải nâng cao năng lực giao tiếp bằng ngôn ngữ cho người học Trong đó môn Ngữ văn nói chung và phân môn Làm văn nói riêng với những lợi thế đặc thù của mình thì vấn đề này lại càng đặt ra cấp thiết

Trong toàn bộ chương trình dạy tiếng nói chung và dạy học Ngữ văn cấp THPT nói riêng, phần Làm văn chiếm một vị trí khá đặc biệt Đó là môn học rèn

luyện kĩ năng nói và viết cho học sinh, dạy làm văn chủ yếu dạy cho học sinh cách tạo lập văn bản giao tiếp, tức là tạo ra sản phẩm ở cấp độ cao nhất - văn bản hoàn chỉnh Qua bài làm văn, học sinh thể hiện sự cảm nhận, nhận thức của mình về thế giới tự nhiên và xã hội Ngoài ra, môn học này còn có khả năng bồi đắp tâm hồn, thể hiện nhân cách, phát triển năng lực tư duy sáng tạo và là tiền đề cho việc tiếp nhận tốt hơn các môn học khác Làm văn và làm văn thuyết minh trong nhà trường Trung học phổ thông (THPT) góp phần hình thành năng lực diễn đạt cho học sinh, học sinh có thể đứng trước tập thể để thuyết minh một vấn đề nằm trong sách giáo khoa hay một vấn đề xã hội cụ thể mà em tâm đắc Đây là phân môn mang tính tổng

Demo Version - Select.Pdf SDK

ngôn bản dùng trong quá trình giao tiếp Phân môn làm văn ở trường THPT đóng vai trò quan trọng, nó là nền tảng cho những ước mơ Em muốn trở thành nhà báo, hướng dẫn viên du lịch, hành chính , ngoại giao thì trước hết phải học cho tốt môn Ngữ văn nói chung và làm văn thuyết minh nói riêng

Tuy nhiên, thực tế hiện nay ở trường THPT, việc dạy làm văn nói chung và dạy học làm văn thuyết minh nói riêng vẫn còn theo quỹ đạo cũ, chậm đổi mới Dạy học (DH) làm văn thuyết minh nói riêng theo hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh còn nhiều bất cập như do hạn chế về thời gian, cần phải bảo đảm dung lượng kiến thức, học sinh còn thụ động, giáo viên chưa thật sự chú trọng, hoặc chú trọng không đúng mức việc phát triển năng lực cho học sinh Cụ thể giáo viên chỉ mới tập trung giúp học sinh khai thác lí thuyết và thực hành theo khuôn mẫu mà chưa chú trọng đến việc đổi mới phương pháp Tiếp theo phải kể đến tính định hướng thiết thực của việc dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh ở nhà trường còn chung chung, nên việc học làm văn nói chung và văn thuyết minh nói riêng ở trường THPT đa số còn rập khuôn theo mẫu cũ Vì thế hiệu quả giờ dạy học làm văn chưa cao Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh đang là vấn đề được nhiều người quan tâm, nhất là các nhà sư phạm, các nhà nghiên cứu giáo dục Trong đó dạy học theo hướng phát huy năng lực giao tiếp là một trong những kiểu dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả dạy học, phát huy được tính năng động, chủ động sáng tạo và kĩ năng giao tiếp cho người học

Trong giai đoạn hiện nay, việc dạy học theo hướng phát triển năng lực nói chung và năng lực giao tiếp nói riêng là vô cùng cần thiết Trước yêu cầu của thời

đại và thực trạng giáo dục ở nước ta hiện nay, vấn đề đổi mới toàn diện và nâng cao chất lượng trong hoạt động DH là một nhu cầu cấp bách Nghị quyết Trung ương 8

(khóa XI) của Đảng đã xác định: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố

cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực người học đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Trong xu hướng toàn

cầu hóa hiện nay, nền giáo dục nước ta cũng đang từng bước đổi mới căn bản, toàn

Demo Version - Select.Pdf SDK

hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ thì ngày nay điều đó vẫn đúng nhưng chưa đủ Chương trình phổ thông mới dự kiến áp dụng từ năm học 2018 – 2019, được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp cho học sinh Theo dự thảo, nội dung chính của chương trình tổng

thể nêu lên sáu phẩm chất và mười năng lực cốt lõi gồm: năng lực chung cho người

học như: năng lực tự chủ và tự học; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; năng lực

giao tiếp và hợp tác Trong số đó, năng lực giao tiếp là một năng lực vô cùng quan

trọng cần phát triển ở mỗi con người, đặc biệt trong thời đại khoa học công nghệ và toàn cầu hóa như hiện nay Nếu học sinh được hình thành và phát triển năng lực này, khi rời khỏi mái trường THPT bất cứ điều gì muốn hiểu, các trò sẽ hiểu; bất cứ điều gì cần trình bày, các em sẽ trình bày tốt Và như thế, các trò mới có thể đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi trong công việc cũng như gánh vác được trách nhiệm mà xã hội giao phó trong tương lai

Tóm lại dạy làm văn theo hướng phát huy năng lực giao tiếp đóng vai trò quan trọng, bởi nó luôn chú trọng tính thực hành Hơn lúc nào hết trong giai đoạn hiện nay tính thực hành luôn được ưu tiên hàng đầu Phần làm văn rèn luyện cho học sinh kĩ năng tạo lập văn bản Thực hiện nhiệm vụ rèn luyện kỹ năng sản sinh văn bản ở dạng nói hay viết một cách chính xác, sinh động hấp dẫn.Trong đó vai trò hướng dẫn của giáo viên là hết sức quan trọng

Vậy làm thế nào để hình thành và rèn luyện năng lực giao tiếp cho học sinh ở

cấp THPT? Là một giáo viên trực tiếp đứng lớp, bản thân tôi cũng ý thức rất rõ về

việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát huy năng lực cho người học là vấn đề nên làm, phải làm Thiết nghĩ để nâng cao hiệu quả của việc dạy học làm văn nói chung và văn thuyết minh nói riêng trong giai đoạn hiện nay còn nhiều vấn đề cần phải xem xét điều chỉnh Từ những lí do trên chúng tôi mạnh dạn chọn

nghiên cứu đề tài Dạy học làm văn thuyết minh lớp 10 THPT theo hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh nhằm góp phần đổi mới PPDH nâng cao chất

lượng dạy học, đáp ứng yêu cầu của thời đại

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Trước đòi hỏi của thực tiễn, nước ta đang trên con đường hội nhập và phát

Demo Version - Select.Pdf SDK

công bố năm 2005, Điều 28.2 có ghi “Phương pháp dạy học phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem đến niềm vui, hứng thú cho học sinh” Đổi mới giáo dục đòi hỏi nhà trường không chỉ trang bị cho học sinh những kiến thức mà còn bồi dưỡng, hình thành ở học sinh tính năng động, óc tư duy sáng tạo và kĩ năng thực hành, tức là đào tạo người học không chỉ có kiến thức mà còn có các năng lực và kĩ năng thực hành Vì lẽ đó có nhiều công trình nghiên cứu, những chuyên luận, những bài viết ngắn xung quanh vấn đề này

Việc dạy học làm văn thuyết minh và dạy học theo hướng giao tiếp đã được các tác giả đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu, bài viết chủ yếu sau đây:

2.1 Những công trình, tài liệu nghiên cứu về giao tiếp bằng ngôn ngữ và dạy học theo hướng giao tiếp

Ở nước ta, có thể kể đến những công trình tiêu biểu: Đại cương ngôn ngữ

học của Đỗ Hữu Châu [9], Ngữ dụng học của Nguyễn Đức Dân [10], Tâm lý học

của Phạm Minh Hạc [16], Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học của Lê Văn Hồng [18] các công trình này đã quan tâm đến lý thuyết giao tiếp, năng lực giao tiếp từ

việc nghiên cứu hệ thống khái niệm, chức năng, các nhân tố và quá trình hoạt động giao tiếp và đã đưa ra những kết luận sư phạm về tầm quan trọng của việc dạy học theo hướng phát huy năng lực giao tiếp cho học sinh

Đổi mới việc dạy và học theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh thường thấy trong các tài liệu hướng dẫn đổi mới, công văn hoặc nghị

quyết của Đảng, như: Về nhiệm vụ chủ yếu năm học 2017 -2018 [32], hay trong Tài

liệu tập huấn: Phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học [5] Dạy học theo hướng phát triển năng lực giao tiếp đang là

mối quan tâm của các nhà nghiên cứu giáo dục, các nhà sư phạm, các nhà ngôn ngữ, các nhà tâm lý học

Về dạy học làm văn theo hướng giao tiếp cũng đã được một số nhà nghiên cứu giáo dục, nhà sư phạm quan tâm Ở lĩnh vực này phải kể đến hai công trình của

PGS.TS Nguyễn Quang Ninh, như Quan điểm giao tiếp và việc dạy làm văn [33],

Demo Version - Select.Pdf SDK

ra còn một số bài viết đăng trên tạp chí: Nguyễn Thị Hiên với bài Quan điểm giao

tiếp trong dạy học làm văn ở THPT [17]

2.2 Những công trình, tài liệu nghiên cứu về dạy học làm văn thuyết minh trong nhà trường

Trong Giáo trình Làm văn (đào tạo giáo viên hệ Cao đẳng sư phạm)[3] đã

nghiên cứu khái quát về văn bản thuyết minh Đồng thời trong giáo trình đã chú ý

hơn đến mục đích và đối tượng thuyết minh

Chương trình Ngữ văn THCS ban hành kèm theo quyết định số 03/2002/ QĐ-BGD&ĐT ngày 24 tháng 2 năm 2002 đã cung cấp cho học sinh khá đầy đủ những kiến thức và các hình thức rèn luyện kỹ năng về làm văn thuyết minh từ những kiến thức chung cơ bản cho đến phương pháp thuyết minh Chương trình đã chú ý tích hợp văn bản thuyết minh với những kiểu văn bản đã học và nhìn nhận văn bản thuyết minh trong mối liên hệ với những kiểu văn bản đó

Thực hiện Nghị quyết 40/2000/QH10 của Quốc hội, toàn quốc triển khai đổi mới giáo dục phổ thông từ Tiểu học đến Trung học phổ thông Đây là một quá trình đổi mới nhiều lĩnh vực của giáo dục mà tâm điểm của quá trình này là đổi mới chương trình sách giáo khoa Từ tháng 12 năm 2003, Bộ giáo dục và Đào tạo đã tổ chức hoàn thiện bộ chương trình giáo dục phổ thông với sự tham gia của đông đảo các nhà khoa học, nhà sư phạm, cán bộ quản lí giáo dục và nhiều giáo viên đang dạy tại các trường Lần đổi mới đột phá này phân môn Làm văn chú trọng nhiều hơn đến văn thuyết minh (TM) bởi tính thực tế của nó, văn TM đưa vào dạy ở các

lớp 8,9,10; trong các cuốn Ngữ văn 8,9 [36]; Ngữ văn 10 [29] Ban biên soạn đã

cung cấp cho người học cái nhìn cụ thể hơn về văn TM, đặc biệt đã chú trọng đến kĩ năng thực hành

Văn thuyết minh là một thể loại mới được đưa vào chương trình dạy phổ thông nên các công trình nghiên cứu về nó chưa nhiều Nhưng đáng kể nhất phải kể

đến hai công trình nghiên cứu của Hoàng Đức Huy: Làm văn tự sự, thuyết minh [21]; Làm văn thuyết minh, nghị luận, [22] Ở hai công trình này tác giả chú trọng đi

sâu vào nghiên cứu vai trò của làm văn thuyết minh nhưng chưa đề cập nhiều đến phương pháp dạy học làm văn thuyết minh

Demo Version - Select.Pdf SDK