Dạy học làm văn nghị luận ở trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực thẩm mỹ cho học sinh (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐẶNG THỊ LÝ DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THẨM MĨ CHO HỌC SINH Chuyên ngành: Lí luận và phương phá

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG THỊ LÝ

DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THẨM MĨ CHO HỌC SINH

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn- Tiếng Việt

Mã số : 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học:

TS TRẦN VĂN CHUNG

Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Đặng Thị Lý

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Thầy giáo, Tiến sĩ Trần Văn Chung- người đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành đề tài luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các giảng viên trong Khoa Ngữ văn, trường ĐHSP Huế, trường ĐHSP Hà Nội, trường ĐH Quy Nhơn, trường CĐSP Thừa Thiên Huế đã giảng dạy và giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành khóa học

Tôi xin cảm ơn lãnh đạo và chuyên viên phòng Sau đại học – trường ĐHSP Huế, Ban giám hiệu, các thầy cô giáo đang công tác tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn ủng hộ, giúp

đỡ tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua

Huế, tháng 08 năm 2018

Tác giả

Đặng Thị Lý

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

ĐC Đối chứng

GV Giáo viên

HS Học sinh

NL Năng lực SGK Sách giáo khoa THPT Trung học phổ thông

TM Thẩm mĩ

TN Thực nghiệm

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2.Lịch sử vấn đề 5

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5.Phương pháp nghiên cứu 9

6 Cấu trúc của đề tài 9

NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNGPHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THẨM MĨ CHO HỌC SINH 11

1.1.Năng lực thẩm mĩ và phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 11

1.1.1.Năng lực thẩm mĩ 11

1.1.2 Phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 21

1.2 Dạy học làm văn nghị luận và tiềm năng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 25

1.2.1 Dạy học làm văn nghị luận hướng đến các đối tượng thẩm mĩ trong tác phẩm văn học và trong đời sống 25

1.2.2 Dạy học làm văn nghị luận trang bị những tri thức và kĩ năng để thưởng thức các giá trị thẩm mĩ 27

1.2.3 Dạy học làm văn nghị luận góp phần hình thành quan điểm, lí tưởng thẩm mĩ 28

1.3 Nội dung dạy học làm văn nghị luận ở Trung học phổ thông với yêu cầu phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 29

1.4 Thực trạng dạy học làm văn nghị luận Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 32

1.4.1 Khảo sát thực trạng 33

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.4.2 Hình thức và nội sung khảo sát 33

1.4.3 Kết quả khảo sát 34

1.5 Năng lực thẩm mĩ trong quá trình làm văn nghị luận của học sinh ở Trung học phổ thông hiện nay 37

Chương 2 NHỮNG YÊU CẦU VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở LỚP 12 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THẨM MĨ 41

CHO HỌC SINH 41

2.1 Yêu cầu chung 41

2.1.1 Dạy học làm văn nghị luận ở lớp 12 theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh phải đảm bảo mục tiêu, yêu cầu dạy học làm văn 41

2.1.2 Dạy học làm văn nghị luận ở lớp 12 theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh phải phù hợp với đặc điểm tâm lí và năng lực của học sinh 43

2.1.3 Dạy học làm văn nghị luận ở lớp 12 theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh phải phát huy tính tích cực của học sinh 45

2.2 Biện pháp dạy học làm văn nghị luận ở lớp 12 theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 48

2.2.1 Sử dụng mẫu phân tích, đánh giá cái đẹp trong văn học và trong đời sống để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 48

2.2.2 Xây dựng hệ thống bài tập làm văn nghị luận lớp 12 nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh 56

2.2.3 Tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học làm văn nghị luận nhằm giáo dục thị hiếu thẩm mĩ, lý tưởng thẩm mĩ cho học sinh 69

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 75

3.1 Mục đích thực nghiệm 75

3.2 Nội dung thực nghiệm 75

3.3 Đối tượng và thời gian thực nghiệm 84

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm: 84

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

3.3.2 Thời gian thực nghiệm: Thời gian thực nghiệm được tiến hành từ

tháng 9/2017 đến tháng 5/ 2018 85

3.4 Quy trình thực nghiệm 85

3.5 Kết quả thực nghiệm 87

3.6 Đánh giá thực nghiệm 89

3.6.1 Đánh giá định tính 89

3.6.2 Đánh giá định lượng 91

3.7 Kết luận thực nghiệm 92

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Mục tiêu giáo dục của UNESCO là “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình” Điều này đã khẳng định vai trò to lớn của việc xác định mục đích học tập đúng đắn đối với mỗi cá nhân Học tập không chỉ để nâng cao trình độ kiến thức mà còn để xây dựng cộng đồng và khẳng định giá trị của bản thân Xác định được mục tiêu đó, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa

XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại” vận dụng các phương pháp,

kĩ thuật dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, hợp lý, phù hợp với với nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể của cơ sở giáo dục phổ thông nhằm phát triển năng lực và phẩm chất, hài hòa đức, trí, thể, mỹ của học sinh, tạo ra những con người Việt Nam phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần, phát huycao độ tiềm năng của bản thân,…” Dự thảo chương trình, sách giáo khoa phổ thông sau năm 2015 đã cụ thể hóa mục tiêu này bằng việc xác định những phẩm chất và năng lực chung cần hình thành và phát triển cho học sinh

Trong số các năng lực chung cần phát triển cho học sinh, năng lực thẩm mĩ

có vai trò rất quan trọng Nó không chỉ giúp cho học sinh biết phát hiện, cảm nhận cái đẹp trong đời sống và trong nghệ thuật mà còn làm cho đời sống tinh thần của các em ngày càng phong phú, tốt đẹp hơn Có năng lực thẩm mĩ, các em cũng sẽ biết sống nhân ái, khoan dung hơn, biết tránh xa và dám đấu tranh với cái xấu, cái

ác để bảo vệ lẽ phải trong đời sống Trong số các môn học ở nhà trường phổ thông, môn Ngữ văn có vai trò chủ đạo trong việc phát triển năng năng lực thẩm mĩ cho học sinh Tuy nhiên, mỗi phân môn của môn Ngữ văn lại có những ưu thế riêng trong việc phát triển năng lực này cho học sinh Cùng với mục tiêu phát triển năng lực tiếp nhận, cảm thụ văn học, phân môn Đọc hiểu còn giúp học sinh có năng lực phát hiện, phân tích và đánh giá cái đẹp trong tác phẩm văn học, từ đó hình thành cảm xúc và lí tưởng thẩm mĩ cho bản thân Trong khi đó, phân môn Làm văn với mục tiêu phát triển năng lực tạo lập, sản sinh ngôn bản lại giúp cho học sinh có khả

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

năng tạo ra các thông điệp chứa đựng những giá trị thẩm mĩ Nói cách khác, dạy học Đọc hiểu góp phần đưa cái đẹp đến với bản thân mỗi cá nhân học sinh thì dạy học làm văn giúp học sinh biết cách phát hiện, chuyển tải cái đẹp đến cho người khác

Chương trình làm văn ở Trung học phổ thông hiện nay tập trung vào các kiểu bài: tự sự, thuyết minh và nghị luận Do đặc trưng thể loại, mỗi kiểu bài làm văn có những tiềm năng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh khác nhau Nếu như dạy học kiểu bài tự sự và thuyết minh giúp học sinh biết cách phát hiện, tái hiện lại cái đẹp chất chứa trong hiện thực đời sống, làm cho nó hiện lên một cách đầy đủ, trọn vẹn thì dạy học kiểu bài nghị luận lại góp phần phát triển khả năng phân tích, đánh giá cái đẹp trong tác phẩm nghệ thuật và cái đẹp trong đời sống, từ đó hình thành ở người học những quan điểm, lí tưởng thẩm mĩ đúng đắn

Tuy có tiềm năng rất lớn đối với việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh nhưng việc dạy học làm văn trong nhà trường hiện nay vẫn chưa chú ý đúng mức đến việc phát triển năng lực này cho học sinh Việc dạy học làm văn dường như chỉ mới chú ý đến mục tiêu hình thành tri thức và kĩ năng để tạo lập văn bản mà chưa quan tâm đến việc giáo dục thẩm mĩ cho học sinh Mặt khác, trên bình diện nghiên cứu, việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh qua dạy học làm văn cũng chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ, thấu đáo

Từ những lí do nói trên, chúng tôi chọn nghiên cứu “Dạy học làm văn nghị luận ở Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh”

2.Lịch sử vấn đề

2.1.Tình hình nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là vấn đề đang thu hút sự quan

tâm rất lớn của các nhà khoa học Từ khi Dự thảo chương trình tổng thể giáo dục phổ thông[11] được ban hành, nhiều tác giả đã tập trung đi sâu nghiên cứu những

vấn đề trọng tâm của hướng dạy học này như: khái niệm năng lực, nội dung và phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, kiểm tra- đánh giá theo hướng phát triển năng lực

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

Dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực là một quan điểm giáo dục mới xuất hiện trong vài năm trở lại đây và đã có nhiều

công trình, bài viết bàn về vấn đề này Có thể kể đến các bài viết Giảng dạy theo năng lực và đánh giá theo năng lực trong giáo dục: Một số vấn đề cơ bản [32] của tác giả Nguyễn Thu Hà - bài viết đăng trên Tạp chí Khoa học ĐHQG HN Phác thảo chương trình Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực [41] của tác giả Bùi Mạnh Hùng, Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực và yêu cầu “đổi mới căn bản, toàn diện” giáo dục phổ thông [60] của tác giả Nguyễn Thành

Thi,….Những bài viết này đã xác lập những vấn đề cơ bản của việc dạy học theo hướng phát triển năng lực như mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực dạy học nói chung, dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực cũng đã được nhiều tác giả đề cập đến Trong lĩnh vực

dạy học Ngữ văn, nhiều tác giả cũng như tác giả Đỗ Ngọc Thống trong bài viết Đổi mới căn bản toàn diện chương trình Ngữ văn đã làm sáng tỏ những điểm mới giữa

chương trình dạy học Ngữ văn truyền thống và chương trình dạy học dạy học theo hướng phát triển năng lực Theo tác giả, mục tiêu của chương trình dạy học Ngữ văn mới nên được điều chỉnh theo hướng: “ Đề cao mục tiêu hình thành và phát triển năng lực Ngữ văn, mà trước hết là năng giao tiếp với việc sử dụng thành thạo 4

kĩ năng cơ bản: đọc, viết, nghe, nói Sau đó mới là các kĩ năng/ năng lực khác… Việc lựa chọn kiến thức (văn học,tiếng Việt…) tất nhiên cần cơ bản, hiện đại nhưng phải hướng tới phục vụ cho yêu cầu phát triển năng lực, tránh kinh viện, khôngthiết thực và không quá chú trọng tính hệ thống (hệ thống lịch sử văn học, hệ thống ngôn ngữ…) vừa chú ý mục tiêu giáo dục theo yêu cầu của xã hội; vừa quan tâm đến nhu cầu, sở thích của cá nhân người học và người dạy để xác định nội dung chương trình học tập (giáo viên và học sinh mong đợi dạy và học những gì?)” [28, tr 43]

Cũng nhằm phác thảo một chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực, tác giả Bùi Mạnh Hùng cho rằng: “Môn Ngữ văn giúp học sinh phát triển các năng lực và phẩm chất tổng quát và đặc thù, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trường phổ thông nói chung Năng lực tư duy, năng lực tưởng tượng và sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực tự học là những năng lực tổng quát, liên quan đến nhiều môn học Năng lực sử dụng ngôn ngữ và năng lực thẩm mĩ mà chủ yếu là

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

cảm thụ văn học là những năng lực đặc thù, trong đó năng lực sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp và tư duy đóng vai trò hết sức quan trọng trong học tập của học sinh và công việc của các em trong tương lai, giúp các em nâng cao chất lượng cuộc sống”[18, tr 24]

Có thể nói, dù mới được đề xuất chưa lâu nhưng việc dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn nói riêng theo hướng phát triển năng lực của người học đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong nước Nhiều vấn đề lí luận có liên quan đến quan điểm dạy học này đã được bước đầu làm sáng tỏ: như khái niệm năng lực, nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực Đây là những tiền đề khoa học rất cần thiết cho việc nghiên cứu việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trong dạy học làm văn ở Trung học phổ thông

2.2 Nghiên cứu về phát triển năng lực thẩm mĩ và dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh

Phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh nói riêng và thế hệ trẻ nói chung là một yêu cầu rất quan trọng của bất cứ nền giáo dục tiến bộ nào Cũng vì tầm quan trọng đó mà vấn đề phát triển năng lực thẩm mĩ hay giáo dục thẩm mĩ đã được nhiều nhà nghiên cứu đặt ra Đã từ rất lâu, nhà nghiên cứu tâm lí- giáo dục học Phạm Minh Hạc đã xem “Ba giá trị chân, thiện, mĩ”[15] là những giá trị cốt lõi của con người và là mục tiêu hướng tới của giáo dục

Dự thảo Chương trình tổng thể giáo dục phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào

tạo cũng đã xem năng lực thẩm mĩ là một trong những năng lực chung cần hình

thành và phát triển cho học sinh Nhiều công trình nghiên cứu khác như Bàn thêm

về nội dung và hình thức giáo dục thị hiếu thẩm mĩ cho học sinh, sinh viên hiện nay [3] của Lê Hữu Ái, Đinh Đức Hiền, Vài suy nghĩ về giáo dục thẩm mĩ cho học sinh phổ thông[8] của Nguyễn Thúy Bình, Giáo dục năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh THPT- một biện pháp quan trọng nhằm nâng cao tính tự chủ của học sinh trong bối cảnh tác động của thông tin truyền thông của Nguyễn Văn Sang đã đề

xuất những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mĩ cho học sinh

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

Trong dạy học Ngữ văn và nhất là dạy học tác phẩm văn chương, phát triển năng lực thẩm mĩ dù chưa được gọi tên trực tiếp nhưng đã được quan tâm

từ rất lâu Tác giả Nguyễn Duy Bình trong bài Dạy Văn, dạy cái hay, cái đẹp[6]

xuất bản 1983, đã đề cập tới vấn đề “thẩm mĩ” trong dạy học tác phẩm văn học,

và bàn về cách giảng, phương pháp giảng của thầy cô sao cho đúng, cho hay Đồng thời trong chuyên luận ấy cũng đã đề cao vai trò cảm thụ và truyền đạt

những cảm thụ ấy của giáo viên tới học sinh Trong công trình Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể, tác giả Nguyễn Viết Chữ cũngđã nhấn

mạnh: “Công việc dạy– học Văn phải định hướng được những rung động thẩm

mĩ cho học sinh” Bài viết Phát triển năng lực giao tiếp thẩm mĩ và giao tiếp xã hội cho học sinh trong việc học Văn ở Trung học phổ thông [22] của tác giả

Nguyễn Thị Thanh Hương trình bày khá sâu sắc về giáo dục thẩm mĩ cho học sinh qua dạy học một tác phẩm văn học

Nếu như việc phát triển năng lực thẩm mĩ trong giờ đọc hiểu đã được quan tâm từ rất lâu và dường như đến nay đã trở thành một vấn đề đương nhiên thì trong dạy học làm văn, việc phát triển năng lực này cho học sinh lại là một vần đề còn để ngỏ, cần được tiếp tục nghiên cứu đầy đủ hơn

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu đề xuất biện pháp dạy học làm văn nghị luận ở Trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh Kết quả nghiên cứu của

đề tài cũng nhằm nâng cao chất lượng dạy học làm văn nghị luận nói riêng và góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục trong theo định hướng phát triển năng lực cho người học nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xác lập, luận giải nhằm làm sâu sắc thêm một số tiền đề lí thuyết có liên quan đến dạy học làm văn nghị luận theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh

Khảo sát, thu thập thông tin để đánh giá thực trạng dạy học làm văn nghị luậnnói chung và dạy học làm văn nghị luận ở Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực thẩm mĩ nói riêng

Demo Version - Select.Pdf SDK