Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim lớp 10 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHẠM ANH TUẤN XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN PHI KIM LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM ANH TUẤN

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN PHI KIM LỚP 10

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Huế, tháng 6 năm 2018 Tác giả luận văn

Phạm Anh Tuấn

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu, đề tài: “Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim lớp 10 Trung học phổ thông” đã được hoàn thành

Với tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn:

PGS.TS Nguyễn Xuân Trường đã dành thời gian hướng dẫn, đọc bản thảo,

bổ sung, đóng góp nhiều ý kiến quý báu và hướng dẫn tôi nhiệt tình trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Ban chủ nhiệm khoa Hóa học, các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Lý luận và PPDH bộ môn Hóa học, trường Đại học Sư phạm Huế

Ban giám hiệu, các thầy cô giáo và các em học sinh trường THPT Lương Văn Cù, trường PT Thực hành Sư phạm về sự quan tâm giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này

Cuối cùng tôi chân thành cảm ơn đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn

Thừa Thiên Huế, 25 tháng 5 năm 2018

Tác giả

Phạm Anh Tuấn

Trang 4

1

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN 4

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

3 Mục đích nghiên cứu 7

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 8

5 Giả thuyết khoa học 8

6 Nhiệm vụ của đề tài 8

7 Phương pháp nghiên cứu 8

8 Dự kiến đóng góp của đề tài 9

9 Cấu trúc của luận văn 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỰ HỌC 10

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 10

1.1.1 Quan điểm và tư tưởng về tự học trên thế giới 10

1.1.2 Quan điểm và tư tưởng về tự học trong lịch sử giáo dục Việt Nam 10

1.1.3 Quan điểm và tư tưởng về tự học đối với nhà hóa học 12

1.2 Đổi mới phương pháp dạy học 12

1.2.1 Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học 12

1.2.2 Các xu hướng đổi mới phương pháp dạy học 13

1.3 Năng lực tự học 14

1.3.1 Khái niệm tự học 14

1.3.2 Các hình thức của tự học 15

1.3.3 Chu trình tự học 21

1.3.4 Vai trò của tự học 23

1.4 Bài tập hóa học 24

Trang 5

1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học 24

1.4.2 Tác dụng của bài tập hóa học 24

1.4.3 Phân loại bài tập hóa học 25

1.4.4 Hoạt động của học sinh trong quá trình tìm kiếm lời giải cho bài tập hóa học27 1.4.5 Xu hướng phát triển của bài tập hóa học 29

1.5 Tình hình sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học hiện nay ở trường Trung học phổ thông 30

1.5.1 Mục đích điều tra 30

1.5.2 Đối tượng, phương pháp điều tra 30

1.5.3 Kết quả điều tra 30

Tiểu kết chương 1 32

CHƯƠNG 2 TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HỖ TRỢ VIỆC TỰ HỌC CHO HỌC SINH PHẦN PHI KIM LỚP 10 33

2.1 Phân tích chương trình hóa học 10 THPT cơ bản phần phi kim 33

2.1.1 Mục tiêu chương trình phần phi kim 33

2.1.2 Nội dung kiến thức và phân phối chương trình các bài phần phi kim 34

2.2 Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập 35

2.2.1 Đảm bảo tính khoa học 35

2.2.2 Đảm bảo tính logic 35

2.2.3 Đảm bảo tính đầy đủ, đa dạng 35

2.2.4 Đảm bảo tính hệ thống của các dạng bài tập 36

2.2.5 Đảm bảo tính vừa sức 36

2.2.6 Phù hợp với điều kiện thực tế 36

2.2.7 Tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tự học 36

2.2.8 Đảm bảo tính mục tiêu, bám sát nội dung dạy học 37

2.2.9 Chú trọng kiến thức trọng tâm 37

2.2.10 Gây hứng thú cho người học 37

2.3 Tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập phần phi kim hỗ trợ tự học cho học sinh lớp 10 38

2.3.1 Các dạng bài tập và hướng dẫn giải tổng quát phần phi kim 39

2.3.2 Các dạng bài tập và hướng dẫn giải cụ thể cho từng chương phần phi kim47 2.4 Sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học phần phi kim 66

2.4.1 Sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học trên lớp 66

Trang 6

3

2.4.2 Thiết kế một số giáo án có sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự

học 71

2.4.3 Hướng dẫn học sinh tự học và sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học ở nhà 75

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 77

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm 77

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 77

3.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 78

3.3 Tiến trình thực nghiệm 78

3.3.1 Trao đổi với giáo viên về việc hướng dẫn học sinh sử dụng hệ thống bài tập và phương pháp tiến hành thực nghiệm 78

3.3.2 Khảo sát kết quả thực nghiệm sư phạm về mặt định tính và định lượng 79 3.4 Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm 79

3.5 Kết quả thực nghiệm 81

3.5.1 Kết quả bài kiểm tra của học sinh 81

3.5.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 86

KẾT LUẬN CHUNG VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

1 Kết luận chung 94

2 Một số đề xuất 95

3 Hướng phát triển của đề tài 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC

Trang 7

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

BTHH Bài tập hóa học

CT Công thức

ĐC / TN Đối chứng / Thực nghiệm

dd Dung dịch DHHH Dạy học Hóa học

GV Giáo viên

HS Học sinh HTBT Hệ thống bài tập NXB Nhà xuất bản NXBGD Nhà xuất bản giáo dục PPDH Phương pháp dạy học PTHH

SBT

Phương trình hóa học Sách bài tập

SGK Sách giáo khoa TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TNKQ Trắc nghiệm khách quan TNSP Thực nghiệm sư phạm TNTL Trắc nghiệm tự luận

Trang 8

5

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH

Trang

BẢNG

Bảng 3.1: Kết quả (tần số) các bài kiểm tra 81

Bảng 3.2: Bảng tổng hợp kết quả (tần số) các bài kiểm tra 82

Bảng 3.3: Bảng phân phối tần suất lũy tích qua các bài kiểm tra 82

Bảng 3.4: Phân loại kết quả học tập của HS qua các bài kiểm tra 84

Bảng 3.5: Giá trị các tham số đặc trưng của bài kiểm tra 85

Bảng 3.6 Nhận xét của giáo viên về HTBT 86

Bảng 3.7 Thống kê số lượng phiếu nhận xét của học sinh 89

Bảng 3.8 Nhận xét của học sinh về hệ thống bài tập 89

HÌNH Hình 1.1 Chu trình học ba thời 21

Hình 3.1: Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 83

Hình 3.4: Đồ thị phân loại kết quả học tập của HS (Bài KT số 1) 84

Trang 9

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỉ XXI với sự bùng nổ của khoa học và công nghệ, lượng kiến thức của nhân loại tăng lên nhanh chóng Việc tiếp thu kiến thức của học sinh (HS) nếu chỉ dựa vào các tiết học trên lớp là chưa đủ Do vậy, phải dạy cho HS cách học để có thể giúp họ trở thành những người có khả năng tự học suốt đời

Trong dạy học hóa học (DHHH), việc nâng cao chất lượng dạy học và phát triển nhận thức, bồi dưỡng năng lực tự học cho HS có thể bằng nhiều biện pháp và phương pháp khác nhau, trong đó giải bài tập được đánh giá là một PPDH có hiệu quả, nhất là trong việc rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức, đào sâu và mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú và đặc biệt kích thích HS hứng thú tự học Bài tập hoá học (BTHH) còn được coi là phương tiện cơ bản để dạy học và vận dụng kiến thức hoá học để giải quyết các nhiệm vụ học tập, các vấn đề thực tiễn có liên quan đến hoá học

Giải BTHH là lúc HS hoạt động tự lực để củng cố và trau dồi kiến thức hóa học của mình BTHH cung cấp cho HS cả kiến thức, cả con đường để giành lấy kiến thức, cả niềm vui sướng của sự phát hiện ra kiến thức Do vậy, BTHH vừa là mục đích, vừa là nội dung, lại vừa là phương pháp rèn luyện năng lực tự học hiệu nghiệm cho HS, đồng thời là thước đo đánh giá sự nắm vững kiến thức

và kĩ năng của HS

BTHH có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong DHHH Thông qua BTHH tư duy HS được đặc biệt chú trọng tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang chủ động, tích cực, sáng tạo từ đó nâng cao chất lượng học tập của HS Khi bồi dưỡng năng lực tự học cho HS ta không thể sử dụng những bài tập thông thường như khi giảng dạy trên lớp mà cần phải có hệ thống bài tập (HTBT) chất lượng, phân cấp, đa dạng và hứng thú rèn luyện kĩ năng giải, rèn luyện phương pháp tự học để phát triển

tư duy Học không chỉ để biết mà học còn để sáng tạo, học lấy cách học, học để tra cứu kiến thức của nhân loại và phát minh ra kiến thức mới

Lớp 10 là lớp đầu cấp Trung học phổ thông (THPT) là bước ngoặt khi

Trang 10

7

chuyển từ Trung học cơ sở (THCS) lên THPT với lượng kiến thức nhiều, yêu cầu

về nhiệm vụ học tập cao mà thời lượng trên lớp lại không đổi Nếu HS không tự học thêm ở nhà thì sẽ gặp nhiều khó khăn trong học tập Đặc biệt môn Hóa học 10 cơ bản phần phi kim có nhiều mới lạ về kiến thức và đa dạng về bài tập do đó ngoài việc tiếp thu kiến thức trên lớp thì về nhà HS tự vận dụng kiến thức để làm bài tập Thông qua đó, HS có thể hiểu rõ, sâu hơn về bài học

Để góp phần đổi mới phương pháp tự học cho HS thì nhiệm vụ đặt ra cho giáo viên (GV) là hết sức khó khăn Người GV phải có năng lực hướng dẫn HS tự học, biết thu thập và xử lý thông tin để tự biến đổi mình Qua thực tế dạy học cho thấy trình độ tiếp cận những kiến thức mới của HS còn hạn chế, khả năng tự học của HS chưa tốt và GV chưa có phương pháp hợp lý HTBT phục vụ cho việc tự học, tự mở rộng kiến thức cho HS tuy đa dạng nhưng chưa có hệ thống, chưa sát với nội dung chương trình,

Xuất phát từ những nhu cầu và thực trạng trên chúng tôi chọn đề tài “Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim lớp 10 Trung học phổ thông” Với mong muốn

tạo ra HTBT giúp HS lớp 10 THPT tự học, tự rèn kĩ luyện năng giải bài tập trắc nghiệm và tự luận, thông qua đó giúp HS đánh giá trình độ bản thân và phục vụ cho các kì thi Mặt khác, giúp GV bồi dưỡng, rèn luyện tư duy hóa học và khả năng tự học cho HS ở trường THPT, đáp ứng mục tiêu giáo dục và đổi mới PPDH hiện nay

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đã có một số luận văn thạc sĩ khoa học, bước đầu nghiên cứu về HTBT và

vấn đề hỗ trợ HS tự học, tuy nhiên việc nghiên cứu sử dụng HTBT hóa học phần phi kim hóa học 10 ở các trường THPT nhằm hỗ trợ HS tự học vẫn chưa được quan tâm đúng mức Do đó, xây dựng và sử dụng HTBT hỗ trợ việc tự học cho HS phần

chương Nhóm Halogen, Oxi – Lưu Huỳnh lớp 10 là cần thiết

3 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng HTBT Nhóm Halogen, Oxi – Lưu huỳnh với mục đích

giúp cho HS có tài liệu để có thể tự học và tự đánh giá trình độ của mình đồng thời giúp GV có cơ sở hướng dẫn HS tự học để tiết kiệm thời gian trên lớp mà vẫn khai

Trang 11

thác được hết các khía cạnh lý thuyết và các dạng bài toán hoá học ở lớp 10

Ngoài ra, thực hiện đề tài này là cơ hội tốt giúp người viết bồi dưỡng thêm kiến thức để đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực và rèn luyện năng lực tự học cho HS

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu

HTBT phần phi kim ở trường THPT phục vụ cho việc bồi dưỡng năng lực tự học của HS

5 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được HTBT phần phi kim đạt chất lượng tốt và được sử dụng

hiệu quả thì sẽ phát triển được năng lực tự học cho HS

6 Nhiệm vụ của đề tài

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về phương pháp tự học

- Đánh giá thực trạng việc hướng dẫn tự học cho HS trong quá trình DHHH

ở một số trường THPT hiện nay

- Nghiên cứu nội dung chương trình hoá học và tuyển chọn, xây dựng HTBT chương Nhóm Halogen, Oxi – Lưu huỳnh nhằm phát triển năng lực tự học cho HS

- Đề xuất một số giải pháp sử dụng HTBT phát triển năng lực tự học cho HS

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm (TNSP) để đánh giá hiệu quả và tính khả thi của HTBT đã đề xuất

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu để xây dựng phần cơ

sở lý luận của đề tài

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực trạng việc tự học và trình độ của HS lớp 10 trường THPT

- Tham khảo, sưu tầm và tuyển chọn bài tập trong sách giáo khoa (SGK), sách tham khảo và đề kiểm tra, đề thi của HS lớp 10

Trang 12

9

- Thông qua TNSP đánh giá chất lượng HTBT biên soạn từ đó đưa ra HTBT chất lượng phù hợp để bồi dưỡng năng lưc tự học cho HS

7.3 Phương pháp thống kê toán học: Để xử lý kết quả TNSP

8 Dự kiến đóng góp của đề tài

8.1 Tuyển chọn và xây dựng được HTBT chương Nhóm Halogen, Oxi – Lưu

huỳnh lớp 10 hướng dẫn tự học phù hợp với quá trình nhận thức đa cấp độ của HS

từ thấp đến cao

8.2 Phương hướng sử dụng bài tập nhằm rèn luyện tư duy hóa học, phát

triển năng lực tự học cho HS

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Tuyển chọn - xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim lớp 10 trường Trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Định dạng
Số trang	12
Dung lượng	1,99 MB