Dạy thơ hiện đại trong chương trình ngữ văn 12 từ góc nhìn văn hóa (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ HIỀN DẠY THƠ HIỆN ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn – Tiếng Việt

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ HIỀN

DẠY THƠ HIỆN ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DẠY THƠ HIỆN ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn – Tiếng Việt

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS NGUYỄN QUANG NINH

Huế, năm 2018

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì công trình nào khác

Huế, tháng 08 năm 2018

Tác giả

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Thầy giáo, PGS.TS Nguyễn Quang Ninh người đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành đề tài luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các giảng viên trong Khoa Ngữ văn, trường ĐHSP Huế, trường ĐHSP Hà Nội, trường ĐH Quy Nhơn, trường CĐSP Thừa Thiên Huế đã giảng dạy và giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành khóa học

Tôi xin cảm ơn lãnh đạo và chuyên viên phòng sau Đại học – trường ĐHSP Huế

Tôi xin cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo đang công tác tại các trường THPT Long Hải-Phước Tỉnh, trường THPT Minh Đạm trên địa bàn huyện Long Điền đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn ủng hộ, giúp

đỡ tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua

Huế, tháng 08 năm 2018

Tác giả

Trang 5

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

2.1 Những công trình tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa 3

2.2 Những công trình nghiên cứu dạy học văn trong mối quan hệ với văn hóa 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

3.1 Đối tượng nghiên cứu 7

3.2 Phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

5.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp 9

5.2 Phương pháp điều tra, khảo sát 9

5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 9

5.4 Phương pháp thống kê 9

6 Đóng góp của đề tài 9

7 Cấu trúc luận văn 10

PHẦN NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TÁC PHẨM THƠ HIỆN ĐẠI TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA 11

1.1 Cơ sở lí luận 11

1.1.1 Khái niệm văn học và văn hóa 11

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn học và văn hóa 13

1.1.3 Sự cần thiết của việc tích hợp văn học, văn hóa trong dạy học 20

1.1.4 Vấn đề dạy học tích hợp văn học, văn hóa 20

1.1.5 Đặc trưng thi pháp của thơ hiện đại và thơ Việt Nam hiện đại theo quan điểm tích hợp văn học, văn hóa 22

Trang 6

1.2 Cơ sở thực tiễn 27

1.2.1 Khảo sát văn bản Thơ hiện đại trong chương trình, sách giáo khoa trung học phổ thông 27

1.2.2 Thực trạng dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn nói chung 27

1.2.3 Thực trạng dạy học văn bản Thơ hiện đại ở trường trung học phổ thông theo góc độ văn hóa 34

1.2.3.1 Khảo sát 35

1.2.3.2 Đánh giá kết quả 36

Tiểu kết chương 1 36

Chương 2 DẠY HỌC THƠ HIỆN ĐẠI LỚP 12 TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA 38

2.1 Định hướng dạy học thơ hiện đại lớp 12 theo hướng tích hợp văn học và văn hóa 38

2.1.1 Đảm bảo mục tiêu giáo dục, tính khoa học và sư phạm, đảm bảo tính khả thi, yêu cầu môn học trong sách Ngữ văn 12 38

2.1.2 Thể hiện tinh thần đổi mới phương pháp dạy học đối với học sinh lớp 12 41

2.1.3 Đáp ứng yêu cầu phát triển về tư duy, nhận thức, năng lực cảm thụ đối với học sinh lớp 12 44

2.1.4 Tích hợp có chọn lọc những yếu tố văn hóa nổi bật nhằm đạt hiệu quả cao đối với các tác phẩm thơ hiện đại trong SGK 12 46

2.2 Một số biện pháp tổ chức dạy học thơ hiện đại ở trường THPT theo hướng tích hợp văn hóa 50

2.2.1 Giao đề để học sinh chuẩn bị bài theo hướng tích hợp văn học với văn hóa 50

2.2.2 Sử dụng các câu hỏi và hoạt động hợp tác nhóm có kết hợp yếu tố văn học và văn hóa để học sinh thực hiện trong giờ đọc hiểu văn bản thơ 51

2.2.3 Cho học sinh hoạt động trải nghiệm để thực hiện tích hợp văn hóa, văn học ngoài giờ học 54

2.2.4 Một số hình thức dạy học tích hợp khác 56

Tiểu kết chương 2 64

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM DẠY HỌC THƠ HIỆN ĐẠI LỚP 12 TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA 66

Trang 7

3.1 Mục đích thực nghiệm 66

3.2 Đối tƣợng và địa bàn thực nghiệm 67

3.2.1 Đối tƣợng thực nghiệm 67

3.2.2 Địa bàn thực nghiệm 67

3.2.3 Thời gian thực nghiệm 67

3.3 Miêu tả quá trình thực nghiệm 68

3.3.1 Thiết kế giáo án thực nghiệm 68

3.3.2 Thiết kế kiểu mẫu 86

3.3.3 Tiến hành thực nghiệm 86

3.3.4 Thu thập kết quả thực nghiệm 87

3.4 Kết quả thực nghiệm 88

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

Trang 8

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1 Dạy học theo xu hướng tích hợp là một trong những nhu cầu cần thiết của giáo dục ngày nay Dạy học theo xu hướng tích hợp đối với bộ môn Ngữ Văn lại là điều cấp thiết nhất giúp cho học sinh hình thành và phát triển những năng lực của người học Văn học là một môn học mang tính đặc thù nó vừa giúp học sinh tìm tòi, kiến tạo tri thức lại vừa giúp học sinh vận dụng những tri thức để hoàn thiện tư chất của bản thân Tuy nhiên hoạt động dạy học nào cũng phải có sự tương tác giữa người dạy và người học, trong đó người dạy đóng vai trò truyền đạt, định hướng, còn người học vừa tiếp thu, vừa sáng tạo tri thức Hai hoạt động này được thực hiện song song, thống nhất trong quá trình khám phá tri thức

Việc tổ chức dạy học của người giáo viên theo cách thức truyền thống là giúp cho học sinh nhận biết tri thức và tái hiện tri thức trong điều kiện, hoàn cảnh nhất định Nếu vượt ra khỏi điều kiện, hoàn cảnh đó học sinh sẽ gặp nhiều lúng túng không biết giải quyết như thế nào và bắt đầu từ đâu Nói như thế không có nghĩa là cách dạy học cũ là không khoa học, không hữu dụng mà là chúng ta cần phải có cách nhìn thật khách quan là cách thức truyền thống chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu phát triển của thời đại và xu thế hội nhập mới

Dạy học theo xu hướng tích hợp là một trong những vấn đề mang tính cơ bản, trọng tâm của giáo dục ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Hoạt động dạy và học giữa thầy và trò là một quá trình tương tác giáo dục bao gồm sự truyền đạt tri thức và sự lĩnh hội tri thức để từ đó người học có thể hoàn thiện mọi mặt về sự tiếp nhận, tư duy và sự vận dụng những kiến thức mà học sinh đã học được vào trong những tình huống khác nhau từ trong thực tế đời sống

2 Dạy học Ngữ văn theo hướng tích hợp văn hóa, văn học là một phương pháp mang tính đặc thù mà người giáo viên không chỉ đơn thuần là cung cấp kiến thức mang tính sách vở mà còn phải bồi dưỡng cho học sinh về tình cảm, đạo đức, nhân cách, niềm tự hào trước những giá trị văn hóa truyền thống Người giáo viên nói chung và đối với bộ môn Ngữ văn nói riêng vửa thực hiện chức năng của một người cung cấp, truyền đạt tri thức giúp cho người học có thể hiểu biết được cuộc

Trang 9

sống xung quanh mình, tìm ra cách thức hòa nhập cuộc sống một cách tốt nhất Ngoài ra người giáo viên còn phải hoàn thành nghĩa vụ của người cha, người mẹ thứ hai là giáo dục, rèn luyện, tu dưỡng đạo đức cho học sinh mình Như vậy người dạy và người học trong quá trình dạy học phải có sự tương tác với nhau trong việc khám phá tri thức và đồng thời cả người dạy và người học cũng có sự tác động lẫn nhau để hoàn thiện nhân cách của chính mình

Xem xét hai cách dạy học truyền thống và dạy học theo phương pháp tích hợp hiện nay ta nhận thấy có sự khác biệt rõ rệt Cùng một lượng tri thức mới nếu người giáo viên cho học sinh tiếp cận bằng cách khác hoàn toàn với lối dạy học truyền thống thì hiệu quả một giờ học sẽ cao hơn Với cách học truyền thống người giáo viên diễn giảng, học sinh trả lời những câu hỏi mà giáo viên đặt ra và gợi ý câu trả lời Sau đó người giáo viên tự tổng kết lại kiến thức Với cách học như thế này thì học sinh đa phần tiếp nhận một cách máy móc, không suy nghĩ, không tìm tòi gì thêm, phương pháp học này chủ yếu là học để nhớ bởi những kiến thức đó đã được giáo viên chuẩn bị sẵn và cung cấp cho các em Các em chỉ có nhiệm vụ chép lại mà không cần phải tư duy, định hình thêm nữa

Từ đó chúng ta có thể thấy tính bất biến và độ bất định của tri thức về khoảng cách đã có sự thu hẹp dần, cách thức tiếp nhận của người học đã có sự thay đổi theo chiều hướng đi lên Vì vậy phương pháp dạy học tích cực giúp người học hoàn toàn chủ động trong việc tiếp thu tri thức bên cạnh việc hoàn thiện những kĩ năng cần thiết cho người học

3 Có rất nhiều phương pháp tích hợp nhưng đối với bộ môn Ngữ văn thì cách tích hợp những yếu tố văn hóa có trong tác phẩm văn học là điều đáng được chú trọng Bất kì tác phẩm nào khi ra đời tồn tại và phát triển đều gắn với những nét văn hóa của quốc gia, dân tộc đó Vì vậy khi giảng dạy một tác phẩm văn chương

để thực sự dạt đến sự chỉn chu bắt buộc người dạy phải có sự lồng ghép, tích hợp yếu tố văn hóa, văn học một cách nhuần nhuyễn.Trong một giờ dạy đối với những bài học cụ thể ở những thời điểm cần thiết thì việc tích hợp và tạo nên một hiệu ứng tương tác mà người dạy và người học sẽ cùng hướng tới để đạt hiệu quả cao nhất

Trang 10

Hiện nay nền giáo dục Việt Nam đã có sự cải cách rõ rệt từ trong tất cả các bậc học, cấp học Sách giáo khoa đã có nhiều thay đổi qua ba lần thay sách và dự kiến lần thay sách thứ tư này sẽ cập nhật nhiều cái mới, cái cần thiết cho học sinh vận dụng vào thực tiễn

Tích hợp nhiều kĩ năng, tích hợp nhiều phương diện nội dung vào trong văn học đòi hỏi người giáo viên phải nắm vững những kiến tri thức mới, vai trò mới vào trong giảng dạy điều đó cũng có nghĩa là người học bắt buộc phải có cách học, thái

độ học phù hợp với quan điểm mới Và quan điểm tích hợp giữa văn học và văn hóa vào trong giảng dạy là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng của người học trong quá trình tiếp thu và vận dụng tri thức có hiệu quả

Từ mục tiêu của việc dạy và học những tác phẩm thơ trong trường phổ thông

và tầm quan trọng của việc hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh và cảm thụ những tri thức và tác phẩm văn hóa kết tinh trong các tác phẩm thơ cùng với chủ trương cải cách giáo dục, đổi mới phương pháp, tích hợp các phân môn trong bộ môn Ngữ văn,

chúng tôi đã chọn đề tài Dạy thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn 12 từ góc

nhìn văn hóa

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa

Vấn đề tích hợp văn học, văn hóa đã được rất nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu một cách thấu đáo Có rất nhiều tác phẩm mang tính cơ sở cho việc tiếp cận như: -Cơ sở văn hóa: Tập 1, Tập 2- Trần Ngọc Thêm 1991, NXB Ngoại ngữ Hà Nội -Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Trần Ngọc Thêm, NXB TPHCM 1996

-Văn học trong hành trình văn hóa, Phương Lựu, NXB Văn hóa Thông tin 1999 -Giải mã văn học từ mã văn hóa, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011

Năm 2004, Nguyễn Văn Dân viết bài: “Tiếp nhận văn học bằng văn hóa học” Ông đã điểm lại toàn bộ những công trình nghiên cứu văn học từ hướng tiếp cận văn hóa trước đó để dẫn đến nhận định: “Cách tiếp cận văn học bằng văn hóa đã cung cấp thêm con đường mới để đến với văn học”

Năm 2008, Phó giáo sư Lê Nguyên Cẩn viết: “Tiếp cận Truyện Kiều từ góc nhìn văn hóa” Ông đã xây dựng hệ thống lí luận về tính văn hóa trong những tác

Trang 11

phẩm văn chương từ đó làm toát lên vẻ đẹp của tính cách, tâm hồn, vẻ đẹp của nhân cách Việt Chính điều đó đã giúp cho quá trình tiếp nhận những tác phẩm thơ ở các giai đoạn khác nhau được toàn diện hơn và đi theo một quy cũ nhất định

Năm 2014, tác giả Hoàng Thị Huế đã xuất bản cuốn “Thơ mới nhìn từ quan

hệ văn hóa – văn học” Một tác phẩm đã trở thành hệ quy chiếu cho quá trình giảng dạy và cảm thụ một tác phẩm văn chương nói chung cần có một phương thức tiếp cận nhất định Cuốn sách này đã cho thấy việc tiếp xúc, khai thác một tác phẩm muốn được thấu đáo khi và chỉ khi đặt nó vào trong một bối cảnh xã hội nhất định

và có thể xem xét cách nhìn nhận của độc giả trong từng giai đoạn lịch sử, giai đoạn văn học khác nhau Bởi tác phẩm nào cũng có hoàn cảnh ra đời, lí do xuất phát, sáng tạo của văn sĩ, thi sĩ Cho nên việc bỏ qua những yếu tố này chính là sự sai sót, phiến diện khi đón nhận tác phẩm

Quá trình tìm hiểu về vấn đề tích hợp văn hóa, văn học trong những quan điểm trên chúng tôi nhận thấy các công trình trên có hướng tiếp cận bao quát, mang tính tiền đề còn trong dạy học Ngữ văn cần đến lí giải những kiến thức trên một cách cụ thể trong những bài học cụ thể thì các công trình đó chưa có cơ hội tiếp cận Cho nên chúng tôi xin được đề xuất việc tìm hiểu việc tích hợp văn học, văn hóa vào việc dạy thơ hiện đại trong SGK Ngữ văn 12 từ góc độ tiếp cận văn hóa nhằm giúp cho việc dạy và học Ngữ văn 12 đạt được hiệu quả tốt nhất

2.2 Những công trình nghiên cứu dạy học văn trong mối quan hệ với văn hóa

Vấn đề tích hợp đã và đang được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm:

Bài “Tích hợp kiến thức lịch sử văn học trong dạy học môn Văn học” của Th.s Trần

Thị Hoa, giáo viên THPT Thái Hòa, Hàm Yên, Tuyên Quang đã nhận định:

“Vì vậy việc đưa học sinh về môi trường văn hóa của thời đại, kéo tầm đón nhận của các em về trùng khít với yêu cầu tầm đón nhận của tác phẩm là việc cần thiết cả về mặt khoa học lẫn giáo dục

Vì thế, trong quá trình dạy học, tôi nhận thấy việc tham khảo tài liệu từ các lĩnh vực khác có vai trò quan trọng trong việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ Tài liệu tham khảo giúp người học xây dựng được tầm đón nhận phù hợp với văn bản

Ngoài ra, việc sử dụng tài liệu liên môn còn giúp người học có thêm cơ sở để hiểu rõ

Trang 12

quy luật phát triển của văn học, hình thành củng cố nhiều phương pháp nghiên cứu văn học

Tài liệu tham khảo về lịch sử văn hóa là phương tiện có hiệu quả để giúp giáo viên làm rõ nội dung sách giao khoa, kích thích sự hứng thú học tập của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn”

Nghiên cứu văn học xuất phát từ góc nhìn văn hóa, trong sự tương quan, giao thoa văn hóa đã được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Giáo sư văn học người Nga Mikhail M Bakhtin là một trong những người tiên phong khởi xướng cho hướng tiếp nhận tác phẩm từ góc nhìn văn hóa

Công trình “Sáng tác của Francois Rabelais và nền văn hóa dân gian Trung cổ

và Phục hưng” của Mikhail M Bakhtin, trong tác phẩm này ông đã tiếp cận, phân tích và lí giải những hình tượng khó hiểu và bí ẩn trong tác phẩm của Rabelais theo góc độ văn hóa Theo Mikhail M Bakhtin: “Nghiên cứu văn học cần gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa, không thể hiểu nó ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại, không được tách nó khỏi các bộ phận khác của văn hóa, cũng như không được như người ta vẫn làm là trực tiếp gắn nó với các nhân tố xã hội, kinh tế vượt qua đầu văn học Nhân tố xã hội, kinh tế tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung và chỉ thông qua văn hóa mới tác động đến văn học”

Ngoài ra chúng ta còn có vô số những công trình tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa như:

Ngô Thời Đôn (2010), Giảng dạy văn học Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, tài liệu giảng dạy, ĐHSP Huế

Nguyển Văn Đường (2012), Tích hợp trong dạy học Ngữ văn THCS, Tạp chí GD

46

Nguyễn Đức Khuông (2004), dạy học văn học nước ngoài trong các trường phổ thông, NXB ĐHSP Hà Nội

Nguyễn Thanh Hùng (2006), Tích hợp trong dạy học Ngữ văn, tạp chí GD số 6: “Phương hướng phối hợp (Integrate) một cách tốt nhất của quá trình học tập của nhiều môn học cũng như các phân môn Văn, Tiếng Việt, Làm Văn trong một môn

Định dạng
Số trang	17
Dung lượng	746,38 KB