Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương nitơ photpho nhằm nâng cao năng lực tư duy cho học sinh lớp 11 THPT (161 trang) (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUỲNH THỊ MINH NGUYỆT XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ T

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HUỲNH THỊ MINH NGUYỆT

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG

HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO

NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY

CHO HỌC SINH LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa học

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS PHAN ĐỒNG CHÂU THỦY

Thừa Thiên Huế, năm 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác

Huế, tháng 8 năm 2018

Tác giả luận văn

Huỳnh Thị Minh Nguyệt

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Sau thời gian học tập và nghiên cứu, được sự hướng dẫn tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ của bạn bè, anh chị em đồng nghiệp, các em học sinh, những người thân trong gia đình kết hợp với sự nỗ lực của bản thân, tôi đã hoàn thành luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

- TS Phan Đồng Châu Thủy đã tận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

- Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban chủ nhiệm Khoa Hóa học cùng các thầy giáo, cô giáo thuộc chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa

học đã giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin cảm ơn tất cả những người thân trong gia đình, Ban giám hiệu Trường THPT chuyên Thủ Khoa Nghĩa, Trường THPT chuyên Thoại Ngọc Hầu Tỉnh An Giang, bạn bè, đồng ngiệp, các thầy giáo, cô giáo và các em học sinh các Trường THPT đã giúp tôi trong quá trình thực hiện thực nghiệm sư phạm, trong

suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn này

Huế, tháng 8 năm 2018

Tác giả luận văn

Huỳnh Thị Minh Nguyệt

Trang 4

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG 5

DANH MỤC CÁC HÌNH 6

MỞ ĐẦU 7

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 7

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 8

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 8

4 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 9

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 9

6 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 9

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI 10

9 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 12

1.2 NĂNG LỰC TƯ DUY CỦA HỌC SINH 13

1.2.1 Năng lực 13

1.2.2 Năng lực học sinh 14

1.2.3 Tư duy 16

1.2.4 Phát triển năng lực tư duy hóa học của học sinh 18

1.2.5 Đánh giá năng lực tư duy của học sinh 25

1.3 BÀI TẬP HÓA HỌC 28

1.3.1 Khái niệm 28

1.3.2 Ý nghĩa, tác dụng 29

1.3.3 Phân loại 30

Trang 5

1.3.4 Quan hệ giữa BTHH với việc nâng cao năng lực tư duy cho học sinh 32

1.4 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NL TƯ DUY TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC PHỔ THÔNG 33

1.4.1 Mục đích điều tra 33

1.4.2 Đối tượng điều tra 34

1.4.3 Phương pháp điều tra 34

1.4.4 Nội dung và kết quả điều tra 34

1.4.5 Phân tích kết quả điều tra 43

Tiểu kết chương 1 45

Chương 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HS LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 46

2.1 PHÂN TÍCH NỘI DUNG CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC 11 THPT 46

2.1.1 Cấu trúc, nội dung 46

2.1.2 Mục tiêu dạy học 47

2.1.3 Hệ thống kiến thức - kĩ năng 47

2.2 NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHÁT TRIỂN TƯ DUY, YÊU CẦU CỦA BÀI TẬP PHÁT TRIỂN TƯ DUY VÀ QUY TRÌNH XÂY DỰNG 50

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập phát triển tư duy 50

2.2.2 Yêu cầu của bài tập phát triển tư duy 50

2.2.3 Quy trình xây dựng bài tập phát triển tư duy 50

2.3 HỆ THỐNG BÀI TẬP THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHƯƠNG NITƠ - PHOTPHO 51

2.3.1.Trắc nghiệm 51

2.3.2 Tự luận 63

2.4 MỘT SỐ HƯỚNG SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH 75

2.4.1 Sử dụng trong tiết dạy bài mới 75

2.4.2 Sử dụng trong tiết luyện tập 79

Trang 6

2.5 XÂY DỰNG CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH 81

2.5.1 Quy trình xây dựng 81

2.5.2 Xây dựng công cụ đánh giá năng lực tư duy cho học sinh 81

2.5.3 Sử dụng công cụ đã xây dựng để đánh giá năng lực tư duy cho học sinh trong nhà trường THPT 82

2.6 MỘT SỐ KẾ HOẠCH BÀI DẠY CÓ SỬ DỤNG BÀI TẬP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH 82

2.6.1 Kế hoạch bài dạy bài nitơ 82

2.6.2 Kế hoạch bài dạy bài axit nitric 89

2.6.3 Kế hoạch bài dạy bài Luyện tập: Tính chất của nitơ – phopho và hợp chất 96

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 104

3.1 MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 104

3.2 NHIỆM VỤ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 104

3.3 ĐỐI TƯỢNG THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 104

3.4 TIẾN TRÌNH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 105

3.4.1 Trao đổi với giáo viên dạy thực nghiệm 105

3.4.2 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 105

3.4.3 Tổ chức kiểm tra đánh giá 105

3.5 KẾT QUẢ TNSP VÀ XỬ LÍ NHẬN XÉT KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 105

3.5.1 Kết quả các bài kiểm tra 105

3.5.2 Xử lí và nhận xét kết quả TNSP 109

3.6 NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN VỀ HỆ THỐNG BÀI TẬP HỖ TRỢ HỌC SINH 115

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 118

1 KẾT LUẬN 118

2 KIẾN NGHỊ 118

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120 PHỤ LỤC

Trang 7

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

BTHH : Bài tập hóa học

ĐC : Đối chứng

đktc : Điều kiện tiêu chuẩn

dd : Dung dịch

GV : Giáo viên

HS : Học sinh

HTBT : Hệ thống bài tập

NL : Năng lực

pthh : Phương trình hóa học

Pv : Phát vấn

SGV : Sách giáo viên

SBT : Sách bài tập

SGK : Sách giáo khoa

STT : Số thứ tự

THPT : Trung học phổ thông

TN : Thực nghiệm

TNKQ : Trắc nghiệm khách quan TNSP : Thực nghiệm sư phạm

VD : Ví dụ

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 3.1 Lớp tham gia thực nghiệm và GV giảng dạy 104

Bảng 3.2 Bảng điểm cặp lớp TN1 – ĐC1 105

Bảng 3.3 Bảng điểm cặp lớp TN2 –ĐC 2 107

Bảng 3.4 Kết quả TNSP tại trường Thoại Ngọc Hầu 109

Bảng 3.5 Bảng tổng hợp điểm kiểm tra của cặp lớp TN1 – ĐC1 110

Bảng 3.6 Kết quả TNSP tại trường Thủ Khoa Nghĩa 111

Bảng 3.8 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra lần 1 114

Bảng 3.9 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra lần 2 114

Trang 9

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1 Cấu trúc, nội dung chương Nito – photpho trong chương trình Hóa học

11 THPT 46

Hình 2.2 Tiêu chí, nguyên tắc, dạng bài tập minh họa trong HTBT hóa học 63

Hình 3.1 Điểm trung bình các lần kiểm tra của 2 cặp lớp TN-ĐC 108

Hình 3.2 Đường lũy tích điểm kiểm tra lần 1 của cặp lớp TN 1 – ĐC 1 109

Hình 3.4 Biểu đồ điểm số của HS ở các lần kiểm tra 110

Hình 3.7 Biểu đồ thang điểm của HS ở các lần kiểm tra 113

Trang 10

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong quá trình hội nhập toàn cầu, việc nâng cao nhận thức và năng lực (NL) của người lao động là nhiệm vụ đầy thách thức đối với nền giáo dục của mỗi quốc gia Tiếp nối sự thành công của “Thập niên Liên Hợp Quốc về Giáo dục và sự phát triển bền vững (2004 - 2015)” (DESD), GS.TSKH Gerhard De Haan [65], đã đề xuất những sáng kiến về giáo dục quốc tế, trong đó việc nâng cao NL tư duy của học sinh (HS) được xem là một trong những định hướng sáng tạo và nhận được nhiều sự quan tâm nhất Cũng chính vì thế, biên bản thỏa thuận ghi nhớ giữa Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và Tổ chức Unesco (2005) đã xem việc nâng cao nhận thức về DESD, biên soạn, phổ biến tài liệu hướng dẫn, cải thiện chất lượng, môi trường, cán bộ/người làm công tác giáo dục… là những nội dung ưu tiên hàng đầu để chuyển đổi nền giáo dục từ “lượng” sang “chất” [11] Do đó, Nghị quyết Trung ương

2 Khóa VIII cũng đã thay đổi mục tiêu, lí luận và phương pháp dạy học, thể hiện một cách nhất quán quan điểm: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện tư duy sáng tạo của người học” [4] Bên cạnh đó, để phục vụ quá trình đổi mới chương trình giáo dục quốc gia Luật Giáo dục đã ban hành sửa đổi (27/6/2005): “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học NL

tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (điều 5) [37]

Trước những yêu cầu và thực trạng giáo dục trong thời kỳ đổi mới, vai trò của người giáo viên (GV) trong việc hỗ trợ NL tư duy của HS là rất quan trọng Là một môn khoa học vừa mang tính lý thuyết, vừa mang tính thực nghiệm, hóa học có khả năng mang lại nhiều kiến thức, hỗ trợ tích hợp, mở rộng và phát triển tư duy của HS

Do đó, ngoài sáng tạo trong cách giảng dạy, truyền đạt kiến thức trên lớp, GV còn phải khơi nguồn và suy trì sự hứng thú của HS đối với môn học kể cả khi kết thúc tiết giảng Vì vậy, xây dựng một hệ thống bài tập (HTBT) chuẩn, đa dạng, thực tiễn không chỉ giúp ghi nhớ, vận dụng kiến thức mà còn thông qua đó giúp tích lũy kinh nghiệm, phát triển NL tư duy, hỗ trợ sự phát triển toàn diện của HS Thế nhưng, hiện

Trang 11

nay bài tập hóa học (BTHH) trong chương trình sách giáo khoa (SGK) phổ thông cũng như sách bài tập (SBT) có nhiều sự lặp lại, chưa thể hiện tính tiếp nối, mạch lạc giữa các bài tập, từ đó khó tạo động lực học tập và giúp HS phát triển tư duy

Vì thế, nhằm mục tiêu giúp GV và HS trung học phổ thông (THPT) có tài liệu tham khảo trong việc nâng cao NL tư duy, góp phần chất lượng dạy học hóa học, chúng

tôi chọn đề tài: "XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG

NITƠ - PHOTPHO NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG"

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng và sử dụng hệ thống BTHH nhằm phát triển NL tư duy cho HS thông qua chương Nitơ – photpho lớp 11 cơ bản, góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở Trường THPT

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

- Nghiên cứu lịch sử vấn đề

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về NL và NL tư duy

- Nghiên cứu, tổng quan cơ sở lý luận về BTHH

- Điều tra thực trạng về việc sử dụng BTHH học theo hướng phát triển NL tư duy trong dạy học hóa học ở một số Trường THPT tại Tỉnh An Giang

3.2 NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG, SỬ DỤNG BÀI TÂP NHẰM PHÁT TRIỂN NL TƯ DUY TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO LỚP 11 THPT

- Phân tích nội dung chương nitơ - photpho trong chương trình hóa học 11

- Thiết lập các nguyên tắc xây dựng HTBT phát triển tư duy và các yêu cầu, quy trình xây dựng bài tập phát triển NL tư duy

- Xây dựng HTBT phát triển NL tư duy trong dạy học chương nitơ - photpho chương trình hóa học 11

- Đề xuất một số hướng sử dụng bài tập phát triển NL tư duy

- Thiết kế một số kế hoạch bài dạy có sử dụng bài tập phát triển NL tư duy trong dạy học chương nitơ - photpho chương trình hóa học 11

Trang 12

3.3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) một số kế hoạch bài dạy có sử dụng bài tập

đã xây dựng để chứng minh tính hiệu quả của các bài tập đó trong việc phát triển

NL tư duy cho HS

- Xử lý số liệu thực nghiệm để kiểm định giả thuyết khoa học của đề tài nghiên cứu

4 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

4.1 KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

Quá trình dạy và học hóa học ở Trường THPT

4.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Việc xây dựng và sử dụng HTBT chương nitơ - photpho lớp 11 chương trình

cơ bản để nâng cao NL tư duy cho HS

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Nội dung nghiên cứu: chương nitơ - photpho trong chương trình cơ bản hóa học 11 THPT

- Địa bàn nghiên cứu: tại Trường THPT chuyên Thủ Khoa Nghĩa và Trường THPT chuyên Thoại Ngọc Hầu thuộc Tỉnh An Giang

- Thời gian nghiên cứu: Tháng 9/ 2017 đến tháng 12/2017

6 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu GV xây dựng và sử dụng hợp lý HTBT trong dạy học chương nitơ - photpho lớp 11 THPT thì sẽ phát triển NL tư duy cho HS, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn hóa học ở Trường THPT

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN

- Phương pháp thu thập, đọc và nghiên cứu các tài liệu về lí luận dạy học và tài liệu khoa học có liên quan đến đề tài:

 Các văn bản, tài liệu chỉ đạo của của Bộ GD & ĐT liên quan đến định hướng đổi mới PPDH

 Tài liệu, sách về lí luận dạy học hóa học

 SGK, phân phối chương trình, sách giáo viên lớp 11

Trang 13

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

- Phương pháp diễn dịch và quy nạp

- Phương pháp phân loại, hệ thống hóa, xây dựng giả thuyết

7.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp trò chuyện, phỏng vấn

- Phương pháp điều tra bằng phiếu câu hỏi đối với HS, GV về việc sử dụng bài tập theo hướng phát triển NL tư duy ở một số trường THPT

- Phương pháp trao đổi kinh nghiệm, tổng hợp ý kiến các chuyên gia

- Phương pháp tiền – hậu thực nghiệm kết hợp thực nghiệm đối chứng để kiểm nghiệm giá trị thực tiễn, tính khả thi và hiệu quả của các kết quả nghiên cứu

7.3 PHƯƠNG PHÁP THỐNG KÊ

Xử lí số liệu bằng phương pháp thống kê toán học để xử lí định lượng các số liệu, kết quả của việc điều tra và quá trình TNSP nhằm minh chứng cho những nhận

xét, đánh giá và tính hiệu quả của đề tài

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

8.1 VỀ MẶT LÝ LUẬN

Tổng quan cơ sở lí luận về NL và NL tư duy, BTHH nhằm tạo cơ sở cho việc xây dựng HTBT phát triển NL tư duy để dạy học chương nitơ - photpho lớp 11 trong chương trình hóa học THPT

8.2 VỀ MẶT THỰC TIỄN

- Thực trạng việc sử dụng BTHH theo hướng phát triển NL tư duy trong chương trình hóa học phổ thông tại một số Trường THPT ở Tỉnh An Giang

- Thiết lập các nguyên tắc xây dựng HTBT phát triển tư duy và các yêu cầu, quy trình xây dựng bài tập phát triển tư duy

- Xây dựng HTBT phát triển tư duy trong dạy học chương nitơ - photpho chương trình hóa học lớp 11

- Đề xuất một số hướng xây dựng bài tập phát triển NL tư duy

- Thiết kế một số kế hoạch bài dạy có sử dụng bài tập phát triển NL tư duy trong dạy học chương nitơ - photpho chương trình hóa học lớp 11

Trang 14

9 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài (35 trang)

CHƯƠNG 2: Xây dựng và sử dụng HTBT chương nitơ – photpho nhằm

phát triển NL tư duy cho HS lớp 11 THPT (58 trang)

CHƯƠNG 3: Thực nghiệm sư phạm (15 trang)

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Định dạng
Số trang	14
Dung lượng	1,82 MB