Phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11 trường trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRƯƠNG THANH HÓA PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN PHI KIM HÓA HỌC LỚP 11 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên n

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯƠNG THANH HÓA

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN PHI KIM HÓA HỌC LỚP 11 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hoá học

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

Thừa Thiên Huế, năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả luận văn

Trương Thanh Hoá

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình làm luận văn, tôi đã nhận được rất nhiều sự động viên và giúp

đỡ của các Thầy cô, bạn bè đồng nghiệp và các em học sinh

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Xuân Trường, Thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn của mình đến phòng đào tạo Sau đại học và các Thầy giảng dạy lớp Cao học khoá XXV của Trường ĐHSP Huế đã giảng dạy, giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể hoàn thành luận văn của mình

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu, các Thầy cô giáo và các em học sinh trường THPT Chuyên Thoại Ngọc Hầu và THPT Chuyên Thủ Khoa Nghĩa đã

hỗ trợ, động viên tôi khi làm điều tra khảo sát và thực nghiệm sư phạm

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả

Trương Thanh Hoá

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các kí hiệu, chữ viết tắt 6

Danh mục các bảng và hình vẽ 7

MỞ ĐẦU 8

1 Lí do chọn đề tài 8

2 Mục đích nghiên cứu 9

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Giả thuyết khoa học 11

7 Phạm vi nghiên cứu 11

8 Đóng góp của đề tài 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 12

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 12

1.2 Khái niệm năng lực 13

1.3 Năng lực tự học 13

1.3.1 Khái niệm tự học 13

1.3.2 Vai trò của tự học 14

1.3.3 Các hình thức của tự học 14

1.3.4 Chu trình tự học 14

1.3.4.1 Chu trình tự học của học sinh 14

1.3.4.2 Chu trình dạy của thầy 15

1.3.5 Các biểu hiện của năng lực tự học của HS 17

1.3.6 Vai trò của giáo viên để phát huy tính tự học cho học sinh 17

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.4 Bài tập hoá học 17

1.4.1 Khái niệm bài tập hoá học 17

1.4.2 Tác dụng của bài tập hoá học 18

1.4.3 Phân loại bài tập hoá học 18

1.5 Thực trạng việc sử dụng hệ thống bài tập và việc tự học của học sinh ở trường trung học phổ thông 19

1.5.1 Phiếu tham khảo ý kiến giáo viên 19

1.5.2 Phiếu tham khảo ý kiến học sinh 21

1.5.3 Nhận xét 24

Tiểu kết chương 1 25

CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN PHI KIM HOÁ HỌC LỚP 11 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 26

2.1 Chuẩn kiến thức-kĩ năng 26

2.1.1 Kiến thức 26

2.1.2 Kĩ năng 26

2.2 Phân phối chương trình phần phi kim hoá học lớp 11 trường trung học phổ thông 26

2.3 Cơ sở xây dựng hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11 trường trung học phổ thông, nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh 27

2.3.1 Nguyên tắc khi xây dựng hệ thống bài tập 27

2.3.2 Quy trình xây dựng bài tập hoá học mới 27

2.3.3 Chọn, chữa bài tập hoá học và xây dựng đề bài tập hoá học mới 28

2.4 Xây dựng hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11 trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh 29

2.4.1 Hệ thống lí thuyết nitơ-photpho 29

2.4.1.1 Nitơ 30

2.4.1.2 Amoniac và muối amoni 30

2.4.1.3 Axit nitric và muối nitrat 32

2.4.1.4 Photpho 33

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.4.1.5 Axit photphoric và muối photphat 34

2.4.1.6 Phân bón hoá học 35

2.4.2 Hệ thống bài tập nitơ-photpho 37

2.4.2.1 Hệ thống bài tập tự luận 37

2.4.2.2 Hệ thống bài tập trắc nghiệm 44

2.4.2.3 Hướng dẫn giải và đáp số bài tập tự luận nitơ-photpho 58

2.4.3 Hệ thống lí thuyết cacbon-silic 65

2.4.4 Hệ thống bài tập cacbon-silic 65

2.5 Sử dụng hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11 trường trung học phổ thông, nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh 65

2.5.1 Đối với giáo viên 65

2.5.2 Đối với học sinh 65

2.6 Một số giáo án và đề kiểm tra dùng trong thực nghiệm sư phạm 66

2.6.1 Giáo án 66

2.6.1.1 Giáo án tiết 13 66

2.6.1.2 Giáo án tiết 19 71

2.6.1.3 Giáo án tiết 23 75

2.6.1.4 Giáo án tiết 26 75

2.6.2 Các đề kiểm tra 75

2.6.2.1 Đề kiểm tra lần 1 75

2.6.2.2 Đề kiểm tra lần 2 77

2.6.2.3 Đề kiểm tra lần 3 81

2.7 Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực tự học của học sinh 81

2.7.1 Đánh giá thông qua bảng kiểm 81

2.7.2 Đánh giá thông qua điểm kiểm tra 82

Tiểu kết chương 2 83

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 84

3.1 Mục đích thực nghiệm 84

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 84

3.3 Địa điểm, thời gian thực nghiệm sư phạm 84

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 84

3.4.1 Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 84

3.4.2 Trao đổi với giáo viên dạy thực nghiệm 85

3.4.3 Tiến hành thực nghiệm 85

3.4.3.1 Chuẩn bị cho tiết lên lớp 85

3.4.3.2 Tổ chức kiểm tra, đánh giá 85

3.5 Nội dung thực nghiệm sư phạm 86

3.6 Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 86

3.7 Kết quả thực nghiệm sư phạm 88

3.7.1 Xử lí các số liệu thực nghiệm sư phạm 88

3.7.1.1 Kiểm tra kết quả trước thực nghiệm 88

3.7.1.2 Bảng kiểm năng lực tự học của học sinh 89

3.7.1.3 Bài kiểm tra lần 1 90

3.7.1.4 Bài kiểm tra lần 2 92

3.7.1.5 Bài kiểm tra lần 3 94

3.7.2 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 95

3.7.2.1 Phân tích kết quả về mặt định tính 95

3.7.2.2 Phân tích kết quả về mặt định lượng 96

Tiểu kết chương 3 97

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 98

I KẾT LUẬN 98

II KHUYẾN NGHỊ 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHỤ LỤC P1

Phụ lục 1 Hệ thống lí thuyết cacbon-silic P1 Phụ lục 2 Hệ thống bài tập cacbon-silic P5 Phụ lục 3 Giáo án tiết 23 P26 Phụ lục 4 Giáo án tiết 26 P30 Phụ lục 5 Ma trận đề kiểm tra lần 2 P36 Phụ lục 6 Đề kiểm tra lần 3 P37 Phụ lục 7 Phiếu tham khảo ý kiến giáo viên P39 Phụ lục 8 Phiếu tham khảo ý kiến học sinh P41

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH VẼ DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Bảng kiểm đánh giá năng lực tự học của học sinh 81

Bảng 3.1 Các lớp thực nghiệm và đối chứng 84

Bảng 3.2 So sánh giá trị mức độ ảnh hưởng với bảng tiêu chí Cohen 87

Bảng 3.3 Phân phối tần suất số học sinh theo điểm bài kiểm tra trước TN 88

Bảng 3.4 Điểm số các tiêu chí trong bảng kiểm năng lực tự học của HS trước và sau tác động 89

Bảng 3.5 Bảng điểm kiểm tra lần 1 90

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra lần 1 91

Bảng 3.7 Các tham số thống kê đặc trưng điểm kiểm tra lần 1 lớp TN và ĐC 91

Bảng 3.8 Bảng điểm kiểm tra lần 2 92

Bảng 3.9 Bảng tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra lần 2 93

Bảng 3.10 Các tham số thống kê đặc trưng điểm kiểm tra lần 2 lớp TN và ĐC 93 Bảng 3.11 Bảng điểm kiểm tra lần 3 94

Bảng 3.12 Bảng tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra lần 3 95

Bảng 3.13 Các tham số thống kê đặc trưng điểm kiểm tra lần 3 lớp TN và ĐC 95 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1.1 Chu trình tự học 14

Hình 1.2 Chu trình dạy 16

Hình 3.1 Đồ thị đường luỹ tích điểm kiểm tra lần 1 90

Hình 3.2 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 1 91

Hình 3.3 Đồ thị đường lũy tích điểm kiểm tra lần 2 92

Hình 3.4 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 2 93

Hình 3.5 Đồ thị đường lũy tích điểm kiểm tra lần 3 94

Hình 3.6 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 3 95

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài [8], [10], [26], [27], [28]

Đảng và Nhà Nước ta luôn quan tâm, đầu tư cho Giáo dục và đào tạo, coi

“Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” Giáo dục và đào tạo góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Trong nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo có nhận định về sự yếu kém trong giáo dục và đào tạo

“Phương pháp giáo dục, việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả còn lạc hậu, thiếu thực chất” Từ đó đề ra nhiệm vụ, giải pháp “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học… Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực… Hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập”

Với xã hội hiện đại ngày nay, xu hướng toàn cầu hoá, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật, các phương pháp, phương tiện nghiên cứu tiên tiến, hiện đại,

sự bùng nổ của công nghệ thông tin và truyền thông, … thì lượng kiến thức tăng lên theo từng ngày, từng giờ Người lao động phải không ngừng tự học hỏi, tự cập nhật kiến thức để phù hợp với xu thế, tình hình mới Nếu không, sẽ lạc hậu, bị đào thải

Do đó việc phát triển năng lực tự học cho HS, những người lao động tương lai của đất nước, là hết sức cần thiết Trong dự thảo chương trình tổng thể chương trình giáo dục phổ thông, thì năng lực tự học là một trong những năng lực cốt lõi được hình thành, phát triển thông qua các môn học và các hoạt động giáo dục Việc phát triển năng lực tự học giúp cho HS ghi nhớ sâu kiến thức, hình thành tốt kĩ năng, kĩ xảo, phát huy lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có, kết quả học tập sẽ có sự tiến

bộ rõ rệt

Ở nước ta hiện nay, việc học thêm của HS hết sức phổ biến Mà có một phần nguyên nhân, do HS không tự học được, không biết phương pháp tự học có hiệu

Demo Version - Select.Pdf SDK

quả, thiếu sự hướng dẫn, định hướng tự học từ phía GV Việc phát triển năng lực tự học cho HS sẽ góp phần giảm gánh nặng chi phí học thêm cho gia đình HS sẽ có nhiều thời gian hơn cho việc vui chơi, phát triển thể chất, tinh thần, tham gia các hoạt động cộng đồng,…

Đối với môn Hoá học, hệ thống lý thuyết và bài tập khá nặng Kiến thức và bài tập sách giáo khoa chưa đáp ứng đủ yêu cầu của HS Ta thấy rõ điều này ở đề thi và phổ điểm kì thi THPT Quốc gia, một kì thi quan trọng đối với mỗi HS lớp 12 Thời lượng của mỗi tiết học là 45 phút, người GV hầu như chỉ đủ để truyền thụ hệ thống

lý thuyết, một số ít bài tập cơ bản Về phía HS, một lượng không nhỏ ít tham khảo sách, ít giải bài tập, … dẫn đến kết quả học tập không cao Vì vậy, môn Hoá học cần phát triển ở HS năng lực tự học Một hệ thống bài tập được biên soạn kĩ lưỡng

từ đơn giản đến phức tạp, phân loại theo từng dạng bài, theo đúng trình độ HS, được

sử dụng một cách hợp lý giúp HS ôn tập hệ thống kiến thức, hình thành kĩ năng, phát triển các năng lực như năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực thẩm mỹ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

Phần phi kim hoá học lớp 11 mà cụ thể là hai chương nitơ-photpho và cacbon-silic, liên tục có mặt trong trong đề thi THPT Quốc gia, một số bài tập ở mức vận dụng cao Bài tập hai chương này sử dụng hầu hết các phương pháp giải bài tập hoá

vô cơ, các định luật bảo toàn… có trong chương trình hoá học THPT Học tốt hai chương này sẽ giúp HS giải được một lượng không nhỏ các dạng bài tập hoá học trong chương trình hoá học vô cơ lớp 12

Từ các lí do trên, tôi chọn đề tài làm luận văn là “Phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11 trường Trung học phổ thông”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11 Trường THPT, nhằm phát triển năng lực tự học cho HS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2 Nghiên cứu thực trạng sử dụng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực tự học cho HS

3.3 Nghiên cứu phần phi kim Hoá học lớp 11, chuẩn kiến thức-kĩ năng, từ đó xây dựng hệ thống bài tập phần phi kim Hoá học lớp 11, nhằm phát triển năng lực tự học cho HS

3.4 Hướng dẫn HS cách sử dụng hệ thống bài tập đã xây dựng một cách hợp lý, có hiệu quả, nhằm phát triển năng lực tự học cho HS

3.5 Thực nghiệm sư phạm, đánh giá hiệu quả của hệ thống bài tập đã xây dựng và các biện pháp đã đề xuất, từ đó rút ra kết luận về khả năng áp dụng đối với hệ thống bài tập đã đề xuất

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học Hoá học ở trường THPT

Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập phần phi kim hoá học lớp 11, nhằm phát triển năng lực tự học cho HS

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu tài liệu, giáo trình lý luận dạy học và phương pháp dạy học hoá học Nghiên cứu tài liệu lý luận về quá trình tự học của HS

Nghiên cứu các dạng bài tập Hoá học, tác dụng và cách sử dụng bài tập hoá học trong dạy học hoá học

Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa hoá học lớp 11, chuẩn kiến thức-kĩ năng chương nitơ-photpho và cacbon-silic

Nghiên cứu lý thuyết về kiểm tra, đánh giá quá trình dạy học

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu tình hình dạy học hoá học, kĩ năng giải bài tập hoá học, mức độ tự học của HS ở trường THPT chuyên Thoại Ngọc Hầu và trường THPT chuyên Thủ Khoa Nghĩa, An Giang thông qua điều tra bằng phiếu câu hỏi và phỏng vấn

5.3 Thực nghiệm sư phạm

Xây dựng hệ thống bài tập, tiến hành thực nghiệm sư phạm, kiểm tra tính hiệu quả của hệ thống bài tập và các biện pháp đã đề xuất

Demo Version - Select.Pdf SDK

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng hệ thống bài tập phần phi kim Hoá học lớp 11 và sử dụng một cách hợp lý, có hiệu quả sẽ phát triển năng lực tự học của HS trường THPT

7 Phạm vi nghiên cứu

Hệ thống kiến thức và bài tập hoá học phần phi kim lớp 11 để phát triển năng lực tự học cho HS

8 Đóng góp của đề tài

Khẳng định vai trò của việc phát triển năng lực tự học của HS ở trường THPT Xây dựng được hệ thống bài tập hoá học phần phi kim lớp 11 để phát triển năng lực tự học cho HS

Đề xuất các biện pháp để sử dụng hợp lý, có hiệu quả hệ thống bài tập đã xây dựng

Demo Version - Select.Pdf SDK