Yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết gia đình bé mọn (dạ ngân) và tiền đinh (đoàn lê)

Trong điều kiện thuận lợi, thể loại tiểu thuyết từng bước đổi mới, phát triển, đặc biệt ở thể loại này có sự góp mặt của các nhà văn nữ với những tác phẩm tạo sự chú ý trên văn đàn.. Nhi

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC -

PHẠM THỊ NHUNG

YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT

GIA ĐÌNH BÉ MỌN (DẠ NGÂN) VÀ TIỀN ĐỊNH (ĐOÀN LÊ)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC -

PHẠM THỊ NHUNG

YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT

GIA ĐÌNH BÉ MỌN (DẠ NGÂN) VÀ TIỀN ĐỊNH (ĐOÀN LÊ)

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Lưu Khánh Thơ

THÁI NGUYÊN - 2018

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

2.1 Dạ Ngân và tiểu thuyết Gia đình bé mọn 3

2.2 Đoàn Lê và tiểu thuyết Tiền định 4

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Mục tiêu nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 7

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu: 7

4.2 Phương pháp nghiên cứu: 7

5 Phạm vi nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Kết cấu của luận văn 8

Chương 1: TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, ĐOÀN LÊ 9

1.1 Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI 9

1.1.1 Diện mạo chung 10

1.1.2 Tiểu thuyết tự truyện 14

1.2 Hành trình sáng tác của Dạ Ngân, Đoàn Lê 19

1.2.1 Hành trình sáng tác của Dạ Ngân 19

1.2.2 Hành trình sáng tác của Đoàn Lê 22

Tiểu kết chương 1: 26

Chương 2: YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH BÉ MỌN VÀ TIỀN ĐỊNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 28

2.1 Cuộc đời thực của nhà văn 28

2.1.1 Cuộc đời thực của Dạ Ngân 28

2.1.2 Cuộc đời thực của Đoàn Lê 29

2.2 Tiểu thuyết hóa chất liệu đời tư 31

2.2.1 Nguyên mẫu - Nhân vật 31

2.2.2 Hiện thực đời sống - Hiện thực tác phẩm 38

2.3 Cảm quan về lịch sử, đời sống xã hội và con người 54

2.3.1 Cảm quan về lịch sử 54

2.3.2 Cảm quan về đời sống xã hội 58

2.3.3 Cảm quan về con người 61

2.4 Ý thức về cái tôi cá nhân 63

2.4.1 Cái tôi cô đơn 64

2.4.2 Cái tôi khao khát hạnh phúc 67

2.4.3 Cái tôi phản kháng, đấu tranh 70

2.4.4 Cái tôi day dứt, dằn vặt 72

Tiểu kết chương 2 76

Chương 3: YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH BÉ MỌN VÀ TIỀN ĐỊNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 77

3.1 Ngôi kể (Điểm nhìn trần thuật) 77

3.1.1 Ngôi thứ ba – sự khách quan hóa 78

3.1.2 Ngôi thứ ba – màu sắc lãng mạn 83

3.2 Ngôn ngữ 86

3.2.1 Ngôn ngữ giàu màu sắc biểu cảm 86

3.2.2 Ngôn ngữ giản dị, gần gũi đời thường 89

3.2.3 Ngôn ngữ tính dục 93

3.3 Giọng điệu 97

3.3.1 Giọng hoài niệm, trữ tình 98

3.3.2 Giọng chiêm nghiệm, triết lý 101

Tiểu kết chương 3 103

KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

GS: Giáo sư PGS: Phó giáo sư TS: Tiến sỹ NXB: Nhà xuất bản LHP: Liên hoan phim

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học thời kỳ đổi mới với sự chuyển mình đã tạo ra những chuyển

biến đáng ghi nhận ở hầu hết các thể loại, trong đó có tiểu thuyết Trong điều kiện thuận lợi, thể loại tiểu thuyết từng bước đổi mới, phát triển, đặc biệt ở thể loại này có sự góp mặt của các nhà văn nữ với những tác phẩm tạo sự chú

ý trên văn đàn Sự đổi mới về tư duy nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con người, cuộc đời, quan niệm về nhà văn trong mối quan hệ với tác phẩm, với công chúng và với chính mình giúp cho các nhà văn có môi trường thuận lợi

để viết văn, để phản ánh, để sáng tạo Các tác phẩm văn học quan tâm đến con người cá nhân, con người và cuộc sống được nhìn từ nhiều chiều Nhiều nhà văn nữ có điều kiện để sáng tạo nghệ thuật, để bộc lộ khả năng, cái tôi cá nhân trong các tác phẩm của mình Nhiều nhà văn nữ đã sáng tác ở thể loại tiểu thuyết, thể loại đòi hỏi người cầm bút phải có sự tập trung cao độ trong sáng tác, thời gian, có sự trải nghiệm, suy tư về con người và cuộc đời, am hiểu sâu rộng về xã hội, thời cuộc Đặc biệt với nhu cầu giải phóng tư tưởng, bộc lộ cái tôi của người phụ nữ, với đặc trưng của thể loại tiểu thuyết, nhiều tiểu thuyết của nữ nhà văn đã đi theo khuynh hướng tự truyện Với cách nhìn cách cảm riêng của người phụ nữ, tiểu thuyết của các tác giả nữ góp phần làm cho diện mạo tiểu thuyết thêm phong phú, đa dạng, tiếng nói về con người, cuộc đời cũng giàu sắc điệu hơn Sang đầu thế kỷ XXI, sự xuất hiện những tiểu thuyết của nữ nhà văn với giọng rất lạ, lạ cả về nội dung, lạ cả về hình thức Ở những tiểu thuyết này, người đọc dễ dàng nhận ra một cách nhìn, một cách cảm về cuộc đời, con người rất riêng, mang tính nữ Đặc biệt là tiểu thuyết có tính tự thuật Tự thuật vừa như một phương thức tư duy vừa là phương thức nhà văn sử dụng để đưa yếu tố có thật trong cuộc đời cũng như hiện thực cuộc sống vào tác phẩm Chính vì thế, dễ dàng nhận thấy những tiểu

thuyết này mang đậm yếu tố tự truyện Nghiên cứu về yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết của nữ nhà văn, giúp người đọc có thể nhận thấy sự chuyển biến rõ rệt ở thể loại tiểu thuyết thời kỳ đổi mới, thấy được những đóng góp ở thể loại tiểu thuyết của nữ nhà văn

1.2 Là những nhà văn sinh ra, lớn lên, trưởng thành qua những biến

động lớn của lịch sử, cuộc đời đa đoan, nhiều thăng trầm, Đoàn Lê và Dạ Ngân có những trải nghiệm sâu sắc về con người và cuộc đời Chính điều đó,

đã khiến hai nhà văn có một vốn tư liệu quý giá để viết nên những tiểu thuyết

để lại ấn tượng mạnh cho người đọc Với niềm đam mê viết, với nhu cầu bộc

lộ con người cá nhân, tiểu thuyết của hai nữ nhà văn giàu nghị lực, khao khát hạnh phúc cháy bỏng lôi cuốn người đọc khám phá thế giới nội tâm nhiều bí

ẩn của người phụ nữ, hiểu hơn về cuộc sống con người trong chiến tranh, thời bao cấp, thời xóa bỏ bao cấp… Ở độ chín của một đời người, Dạ Ngân viết

tiểu thuyết Gia đình bé mọn, Đoàn Lê viết tiểu thuyết Tiền định Nếu như Gia đình bé mọn kể về cuộc đời số phận của người phụ nữa Nam bộ, thì Tiền định lại khám phá số phận của người phụ nữ Bắc bộ Điểm chung của hai tiểu

thuyết đó là, cuộc đời số phận của nhân vật gắn liền với thời chiến tranh, thời bao cấp và thời kỳ đổi mới, số phận cá nhân được nhìn nhận trong mối quan

hệ chặt chẽ với thời đại, xã hội; mọi vấn đề của đời sống được nhìn nhận qua cái nhìn của người phụ nữ cá tính có phần gai góc, khao khát hạnh phúc, giàu nghị lực, ý thức sâu sắc về quyền hạnh phúc trong tình yêu hôn nhân, bao dung và nhân ái Hai tiểu thuyết mang đậm yếu tố tự truyện Những vấn đề, những điều phản ánh trong tác phẩm đều thấp thoáng dấu ấn trong cuộc đời

của hai nữ nhà văn Gia đình bé mọn được xem là tác phẩm thành công nhất

của Dạ Ngân Tác phẩm được tái bản nhiều lần, nhận hai giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2005 với số phiếu tuyệt đối 9/9 và dịch sang tiếng Anh,

xuất bản ở Mỹ Tiền định của Đoàn Lê từng lọt vào chung khảo giải thưởng

văn Bách Việt 2009 Có thể nói, đây là hai tiểu thuyết của tác giả nữ được đặc

biệt chú ý trong văn học thế kỷ XXI Nghiên cứu hai tiểu thuyết này sẽ góp phần tìm ra những đặc trưng trong sáng tác của nữ nhà văn đầu thế kỷ XXI,

sự tìm tòi đổi mới trong sáng tác, những cống hiến, đóng góp của Đoàn Lê và

Dạ Ngân ở thể loại tiểu thuyết

1.3 Nhà văn Dạ Ngân và Đoàn Lê là nữ nhà văn có sức viết dồi dào, bền

bỉ Sáng tác của hai nhà văn, đặc biệt là tiểu thuyết Gia đình bé mọn và Tiền định tạo sự chú ý quan tâm và có sức lan tỏa khá rộng Có nhiều khá bài viết

về Đoàn Lê và tiểu thuyết Tiền định, những bài viết về Dạ Ngân và tiểu thuyết Gia đình bé mọn Có thể nói, từ khi ra đời đến nay, hai tác phẩm luôn

nhận được sự chú ý của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học, sự yêu mến của công chúng Có một những công trình nghiên cứu về từng tiểu thuyết ở các phương diện khác nhau và phát hiện ra những đặc điểm cũng như giá trị của mỗi tiểu thuyết Qua quá trình tìm hiểu chúng tôi nhận thấy, cả hai tiểu thuyết đều có yếu tố tự truyện và tiêu biểu cho tiểu thuyết của tác giả nữ đầu thế kỷ XXI Yếu tố tự truyện đã làm nên thành công của hai tiểu thuyết, đồng thời góp phần tạo nên một hiện tượng văn học đầu thế kỷ XXI cần được tìm hiểu, nghiên cứu để nhìn nhận, đánh giá sâu hơn

Xuất phát từ những lí do khách quan và thực tế trên, từ sự yêu thích hai tác phẩm, từ mong muốn tìm hiểu khám phá đời sống nội tâm, số phận con người, sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI, chúng tôi chọn

đề tài: Yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân và Tiền định của Đoàn Lê

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Dạ Ngân và tiểu thuyết Gia đình bé mọn

Sinh ra, lớn lên và trưởng thành trong thời chiến tranh, yêu thích văn chương, bền bỉ trên mảnh đất chữ nghĩa, Dạ Ngân viết văn từ những năm 80 của thế kỷ trước, sáng tác thành công ở thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Là

một trong những cây bút nữ trưởng thành sau năm 1975, Dạ Ngân tạo sự chú

với tác phẩm Con chó và vụ ly hôn Tiểu thuyết Gia đình bé mọn ra đời đánh

dấu thành công trong sự nghiệp văn chương của Dạ Ngân, đưa tên tuổi Dạ Ngân đến với độc giả yêu văn chương trong và ngoài nước

Cuốn tiểu thuyết Gia đình bé mọn có sức hấp dẫn đặc biệt với người

đọc Tiểu thuyết mang tính tự thuật, viết về cuộc đời một người phụ nữ đi qua

chiến tranh, qua thời bao cấp Hoài Nam trong bài “Gia đình bé mọn” – “bản dập” cuộc đời Dạ Ngân, nhận xét: “chiến tranh đã khắc dấu ấn của nó lên

đời sống xã hội, lên nhân tính, lên tình yêu của một thời kỳ đằng đẵng ngay

cả khi tiếng súng chiến tranh đã chấm dứt Là người từng ở “cứ” nhiều năm, sau đó lại kinh qua thời bao cấp như hàng triệu người dân Việt Nam khác, nhà văn Dạ Ngân thấu hiểu điều này và có lẽ, “Gia đình bé mọn” chính là kết quả của cả một quá trình mà bà đã suy ngẫm về chiến tranh, tất nhiên, theo cách riêng của bà ”.[22]

Trong bài viết Gia đình bé mọn – lời tự thú chân thật, tác giả Trần Thiện Đạo đánh giá: tác phẩm Gia đình bé mọn “có một bề dày lịch sử và

một chiều sâu tâm lý khiến cho nó nghiễm nhiên trở thành chứng từ khắc hoạ một thời kỳ gian khó, qua những lời tự thú chân thật và chân thành về nhiều mặt”.[5]

Gia đình bé mọn mặc dù có những thành công nhất định được quan tâm,

song trên thực tế việc phê bình, nghiên cứu, tìm hiểu tác phẩm chỉ mới dừng lại ở các bài điểm sách, những tin vắn về việc in nối bản tiểu thuyết cùng một

số cuộc phỏng vấn và viết chân dung nhà văn Gần đây đã có một số luận văn của các trường Đại học chọn tác phẩm làm đối tượng nghiên cứu Luận văn cũng chỉ mới tiếp cận này theo hướng nghiên cứu về giá trị của tiểu thuyết

2.2 Đoàn Lê và tiểu thuyết Tiền định

Đoàn Lê là người phụ nữ đa tài, đa đoan Ở độ tuổi đã chín của một đời

người, Đoàn Lê viết tiểu thuyết Tiền định Cuốn tiểu thuyết ra đời nhận được

sự quan tâm đặc biệt của độc giả

Về Đoàn Lê, Hồ Anh Thái - người bạn thân thiết - đã dùng 14 trang để

“dựng” chân dung văn học của nhà văn trong Chị tôi Về Tiền định, Hồ Anh

Thái nhận xét: “ Không e dè, không lảng tránh, chị tự mổ xẻ theo kiểu không gây mê Có nhiều chuyện, chắc nhiều cây bút phải run tay ghê tay Nhưng chị

đã viết ra được”[39, tr.45]

Trong bài viết cho cuốn Tiền định, Lê Minh Khuê đã đánh giá “Vừa là

tự truyện, vừa là hư cấu, cuốn sách không có khám phá mới mẻ gì về phong cách Tác giả kể chuyện nhẩn nha và hấp dẫn Nhưng cái đáng để ta quan tâm: nhà văn viết cho độc giả đọc Với những sự kiện đầy ăm ắp, Đoàn Lê cung cấp cho người yêu sách văn học cái cảm xúc trong sáng của người viết văn tinh tế, chú ý đến những rung động nhỏ của sự sống… Đoàn Lê đã đến với người đọc thật giản dị Trên những chất liệu thực, tác giả đã thổi vào đó trí tưởng tượng, để câu chuyện như thực, lại như một giấc mơ về cuộc đời đa truân của người đàn bà” [18, tr.315]

Việt Hà ở bài viết Tiền định nghiệt ngã trong tiểu thuyết Đoàn Lê có

khẳng định: “ Những ai quen biết nhà văn Đoàn Lê, khi đọc tiểu thuyết này có thể dễ dàng nhận ra nhân vật nữ trong truyện là hiện thân của tuổi trẻ, tình yêu, khát vọng và cả những truân chuyên trong cuộc đời tác giả Không né tránh những sai lầm, những mù quáng, những đớn đau của tuổi trẻ và cả những nghiệt ngã trong cuộc đời, Đoàn Lê đi sâu vào phân tích diễn biến nội tâm của nhân vật vốn là lợi thế xưa nay của bà.” [7]

Tiền định cũng đã trở thành đối tượng nghiên cứu của một số luận văn Công trình nghiên cứu Yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê của Bùi Thị

Thu có khảo sát mối quan hệ giữa chất liệu đời tư và vấn đề được đề cập đến trong tiểu thuyết như: Bi kịch gia đình, câu chuyện nghề, chuyện đời …từ đó

làm rõ yếu tố tự truyện trong Tiền định – một trong những tác phẩm văn xuôi tiêu biểu của Đoàn Lê

Qua những thống kê trên, chúng tôi nhận thấy yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ đầu thế kỷ XXI là đối tượng tiềm tàng của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học Tuy nhiên, những bài viết mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá về tác giả, tác phẩm Các công trình nghiên cứu về yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết do các nhà văn nữ đầu thế kỷ XXI sáng tác cũng chỉ dừng lại ở những tiểu thuyết đơn lẻ, chưa có những công trình nghiên cứu sâu về yếu tố tự truyện trong hai tiểu thuyết Với hướng tiếp cận của luận văn này, chúng tôi sẽ làm rõ yếu tố tự truyện – đặc sắc, sự đổi mới,

đóng góp trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân và Tiền định của

Đoàn Lê

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là yếu tố tự truyện trong tiểu

thuyết của Dạ Ngân và Đoàn Lê, khảo sát qua hai tiểu thuyết: Gia đình bé mọn của Dạ Ngân và Tiền định của Đoàn Lê

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn hướng tới mục tiêu làm rõ yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết của tác giả nữ đầu thế kỷ XXI Sự tìm hiểu về yếu tố tự truyện trong hai tiểu thuyết có thể giúp ta khai thác những biểu hiện của tự truyện trong hai tác phẩm trên, qua đó tìm ra điểm chung và phong cách riêng của từng nhà văn; thấy những đặc sắc trong phong cách của Dạ Ngân và Đoàn Lê trong tương quan so sánh giữa hai tiểu thuyết trên, nét đặc sắc trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ trong tương quan so sánh với các tiểu thuyết của các nhà văn nam giới cùng thời Từ đó khẳng định những đóng góp của các nữ nhà văn cho thể loại tiểu thuyết Từ kết quả nghiên cứu đã đạt được, luận văn góp phần khẳng

định đặc sắc ở tiểu thuyết tự truyện của nhà văn Dạ Ngân và Đoàn Lê trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Xác định rõ các khái niệm: tự truyện, tiểu thuyết có yếu tố tự truyện,

- Xác định yếu tố tự truyện của tiểu thuyết Tiền định, Gia đình bé mọn

ở các phương diện: nhân vật, hiện thực trong tác phẩm, ngôi trần thuật, giọng điệu kể chuyện, ngôn ngữ

- Xác định đặc điểm, những đóng góp của các nhà văn nữ ở thể loại tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI

4.2 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây: Phương pháp tiểu sử; phương pháp so sánh đối chiếu; phương pháp hệ thống; phương pháp hình thức (thi pháp học); phương pháp nghiên cứu liên ngành

5 Phạm vi nghiên cứu

Tìm hiểu về yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết của nhà văn Dạ Ngân và

Đoàn Lê, chúng tôi khảo sát qua hai tác phẩm: Gia đình bé mọn (2010, NXB Thanh Niên), Tiền định (2010, NXB ) Ngoài ra chúng tôi cũng chú ý so sánh

với một số các tiểu thuyết tự truyện của các nhà văn nam giới đầu thế kỷ XXI

để có sự đánh giá đầy đủ trọn vẹn về đối tượng nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn đi sâu vào tìm hiểu về yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết của nữ nhà văn Dạ Ngân và Đoàn Lê, qua đó khám phá những bí ẩn trong đời sống tâm hồn, cuộc đời số phận của người phụ nữ thời hiện đại; những vấn đề của

xã hội thời chiến tranh, thời bao cấp, thời xóa bỏ bao cấp; cảm quan của người phụ nữ về lịch sử, xã hội, con người; ý thức cái tôi nữ quyền; những

đóng góp của hai nữ nhà văn trong quá trình đổi mới ở thể loại tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI nói riêng, đổi mới văn học nói chung

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm các chương sau:

Chương 1: TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, ĐOÀN LÊ

Chương 2: YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH

BÉ MỌN VÀ TIỀN ĐỊNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

Chương 3: YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH

BÉ MỌN VÀ TIỀN ĐỊNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT

NỘI DUNG Chương 1: TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, ĐOÀN LÊ

1.1 Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

Từ sau năm 1986, đặc biệt là từ đầu thế kỷ XXI, tiểu thuyết Việt Nam

đã có sự chuyển mình mạnh mẽ Tiểu thuyết Việt Nam đã nhanh chóng khoác lên mình một diện mạo mới, mới mẻ về tư duy sáng tác, cách nhìn, lối viết Và có lẽ, chưa bao giờ thể loại tiểu thuyết có lực lượng sáng tác đông đảo như thế, chưa bao giờ có số lượng tác phẩm ra đời nhiều đến vậy Đội ngũ sáng tác tiểu thuyết cũng rất đa dạng Có những nhà văn nam luôn xông xáo, có những nhà văn nữ có sức viết dồi dào, có những nhà văn đã lớn tuổi

và có cả những nhà văn mới bước vào nghề Có những tác phẩm vừa mới in còn chưa ráo mực đã đạt giải thưởng cao, được công chúng đón nhận và yêu mến; có những tác phẩm gây nên chú ý của dư luận, tạo nên những xôn xao, bàn luận sôi nổi

Là thể loại xuất hiện khá muộn ở Việt Nam, đến đầu thế kỷ XX văn học nước ta mới có những tiểu thuyết với đầy đủ tính chất của thể loại hiện đại Trong những năm kháng chiến (1945 - 1975) tiểu thuyết bội thu về số lượng Tuy nhiên ở giai đoạn này, tiểu thuyết chỉ chủ yếu xoay quanh câu chuyện về lịch sử, mang đậm tính sử thi và dựa trên mô thức trần thuật đại sự Từ 1975 đến 1985, nhiều nhà văn đã tìm tòi lối đi cho tiểu thuyết, có nỗ lực đổi mới tiểu thuyết Một loạt những tác phẩm đã khởi động, tạo nền tảng cho sự vận hành với tốc độ nhanh chóng cho giai đoạn sau này Sau năm 1986, tiểu thuyết có những bứt phá Đại hội lần thứ VI của Đảng (năm 1986) kêu gọi đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật đã tạo cơ sở tư tưởng cho xu hướng dân chủ hóa trong văn học được khơi dòng và phát triển mạnh mẽ Dân chủ hóa

đã thấm sâu và được thể hiện ở nhiều cấp độ và bình diện của đời sống văn

học Trên bình diện ý thức nghệ thuật đã có những biến đổi quan trọng theo hướng dân chủ hóa của các quan niệm về vai trò, vị trí và chức năng của văn học, của nhà văn và về hiện thực.Chính điều đóđã tạo một bầu không khí dân chủ, tạo môi trường thuận lợi cho tiểu thuyết đổi mới và phát triển Sang thế

kỷ XXI, trước yêu cầu khách quan cũng như sự vận động nội tại, đòi hỏi tiểu thuyết Việt Nam cần có sự đổi mới Những điều kiện thuận lợi có được từ sau năm 1986 khiến đời sống xã hội, văn học tiếp tục thay đổi Đặc biệt, xu hướng toàn cầu hóa đã tách dần con người cá nhân khỏi cộng đồng, buộc cá nhân phải trở thành những chủ thể độc lập Sự bùng nổ công nghệ thông tin làm cho con đường của tác phẩm đến với bạn đọc được rút ngắn Sự phát triển của thời đại công nghệ thông tin cũng làm thay đổi nhu cầu thị hiếu bạn đọc

Và khi mạng xã hội phát triển nhanh chóng mọi khoảng cách giữa con người với con người thực sự chỉ như những vách tường phiên liếp mỏng, con người

có nhu cầu được bộc lộ mình, muốn tìm hiểu khám phá cuộc sống, con người Điều đó khiến cả nhà văn lẫn bạn đọc đều có khao khát tìm tòi, khám phá, thể hiện con người của mình, hiểu biết về cuộc sống xung quanh nhiều hơn; muốn hiểu sâu hơn, biết rộng hơn về con người, cuộc đời Khám phá, hiểu biết về con người, về cuộc sống để hiểu chính mình Chính điều đó đã trở thành động lực thúc đẩy văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng đổi mới Có thể thấy rằng, sự thay đổi với tốc độ chóng mặt của thế kỷ XXI là thách thức

và cũng là động lực thúc đẩy tiểu thuyết cần có những đổi mới trên mọi phương diện để đáp ứng nhu cầu của thời đại mới, để có thể có chỗ đứng trên văn đàn và trong lòng độc giả

1.1.1 Diện mạo chung

Bakhtin nhận định: “Tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và chưa định hình (…) Nòng cốt thể loại của tiểu thuyết chưa

hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được hết những khả năng uyển chuyển của nó” Bakhtin cũng cho rằng: “Đó là thể loại duy nhất nảy sinh

và được nuôi dưỡng bởi thời đại mới của lịch sử thế giới và vì thế mà thân thuộc sâu sắc với thời đại ấy, trong khi đó thì các thể loại lớn khác chỉ được thời đại mới kế thừa ở dạng đã hoàn tất (…) do đó nó phản ánh sâu sắc hơn, cơ bản hơn, nhạy bén hơn bản thân hiện thực Chỉ kẻ biến đổi mới hiểu được sự biến đổi” Là thể loại năng động, cùng với những điều kiện

thuận lợi, tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI thực sự đang bước vào cao trào đổi mới Chỉ trong khoảng hai mươi, tiểu thuyết Việt Nam đã có những vận động và biến đổi từ tư duy nghệ thuật đến hình thức, nội dung

và đạt được những thành tựu đáng kể

Trước hết, đó là sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật Theo quan niệm truyền thống, tiểu thuyết là những tác phẩm tự sự được viết bằng văn xuôi, phản ánh một cách đầy đủ và trung thực những trải nghiệm của con người trong đời sống Tiểu thuyết nhất thiết phải dựa vào cốt truyện, hấp dẫn người đọc bằng nội dung câu chuyện kể, bằng những diễn biến đời sống của một nhân vật mang tính cách giống họ hay khác họ Câu chuyện và cách giải quyết vấn đề mà tiểu thuyết đặt ra, dù thế nào cũng phải đi đến một kết thúc mà mọi mâu thuẫn đều được giải quyết và trả người đọc trở về với trật tự cũ của đời sống Tính thẩm mỹ ở tiểu thuyết sẽ biểu hiện ở ngôn ngữ, ở sự hài hòa thống nhất của tổng thể và các phân đoạn, sự liên kết chặt chẽ giữa các phần … làm cho câu chuyện trôi chảy, mạch lạc, đưa người đọc vào cõi “hiện thực hư cấu” của câu chuyện Từ sau đổi mới (1986) và đặc biệt là đến thế kỷ XXI, quan niệm ấy trong tiểu thuyết dần bị phá vỡ Quan niệm về tự sự, quan niệm về hiện thực của thể loại tiểu thuyết có sự thay đổi Nhận thức rằng, hiện thực là phong phú, phức tạp và không thể hoặc khó có thể “kể lại” được, tiểu thuyết không chỉ thực hiện sứ mệnh phản ánh hiện thực xã hội, bởi vậy tiểu thuyết thế kỷ XXI thay đổi cả về nội dung và cấu trúc thể loại

Đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết thế kỷ XXI là tiểu thuyết có sự mở rộng biên độ và đa dạng hóa cái nhìn về thế giới và con người Tiểu thuyết không

còn là tấm gương soi của thời đại, không nhất thiết phải là một hiện thực khả tín Hiện thực trong tiểu thuyết chỉ là một khả thể, thậm chí bất khả tín Ở góc độ chủ thể sáng tạo, tiểu thuyết không chỉ là tiếng nói của dân tộc, thời đại mà quan trọng hơn còn là phát ngôn thể hiện tư tưởng quan niệm riêng của người nghệ sĩ Nhà văn có quyền đề xuất những chuẩn mực giá trị mới, có quyền trình bày những kinh nghiệm cá nhân Tiểu thuyết đương đại tái hiện lịch sử theo nhãn quan người viết và miêu tả số phận con người Nhà văn đặc biệt quan tâm đến con người cô đơn, con người thân phận Nhiều tiểu thuyết

đã khắc họa lịch sử của một dòng họ, một gia đình, một đời người gắn với những biến động của lịch sử, thăng trầm của xã hội Những vấn đề cũ như chiến tranh, thời bao cấp vẫn tiếp tục được các nhà văn quan tâm, phản ánh nhưng cái nhìn ít nhiều đã thay đổi Tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI hình thành các khuynh hướng: Tiểu thuyết tân lịch sử (sự phản tư lịch sử), tiểu thuyết hiện sinh (sự phân rã những mảng hiện tồn), tiểu thuyết tính dục (sự phì đại của dòng văn chương thân xác), tiểu thuyết nữ quyền (phụ nữ không phải là

“cái khác vắng mặt”)…

Một đặc điểm đáng chú ý ở tiểu thuyết thế kỷ XXI đó là sự đa dạng hóa các loại hình tiểu thuyết Có thể nhận thấy rõ, phần lớn tiểu thuyết viết theo thi pháp truyền thống Bên cạnh đó, bước đầu đã xuất hiện những tiểu thuyết viết theo thi pháp hiện đại, có yếu tố hậu hiện đại Ở những tiểu thuyết viết theo thi pháp truyền thống, nhà văn vẫn viết bằng lối cũ nhưng đã có những đổi mới trong nội dung tư tưởng Có thể nhận thấy rõ ở những tiểu thuyết này,

sự mới mẻ trong cái nhìn nhiều chiều về cuộc sống Các nhà văn đã phản ánh chân thực cuộc sống, mạnh dạn đề cập đến những góc khuất, góc kín trong đời sống tâm hồn con người Ở lối viết này, nhiều nhà văn đã làm mới bằng

sử dụng yếu tố tự truyện vào tác phẩm Yếu tố tự truyện được đưa vào tác phẩm giúp nhà văn bộc lộ cách nhìn, cách cảm, cách phản ánh mới mẻ, sâu sắc về hiện thực đời sống và con người Từ đó dễ dàng đề cập đến những vấn

đề nhạy cảm, những góc khuất, góc kín trong cuộc sống và trong đời sống tâm

hồn con người Tiêu biểu như: Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải, Một mình một ngựa của Ma Văn Kháng, Gia đình bé mọn của Dạ Ngân, Tiền định của Đoàn Lê Bên cạnh đó, một số nhà văn nỗ lực cho sự đổi mới thể

loại đã cho ra đời những tiểu thuyết viết theo thi pháp hiện đại, có yếu tố hậu hiện đại Với nghệ thuật trần thuật mới mẻ, với những yếu tố ảo hóa, những vấn đề của cuộc sống và con người được đề cập trong một hình thức mới, lạ

hơn Tiêu biểu cho lối viết này là tiểu thuyết: Chinantow, T.mất tích (Thuận), Người sông mê (Châu Diên), Mười lẻ một đêm (Hồ Anh Thái), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh)…

Sự nhòe mờ ranh giới thể loại, sự xâm nhập của các thể loại khác vào cấu trúc nội tại của tiểu thuyết cũng là một đặc điểm đáng ghi nhận của tiểu thuyết thế kỷ XXI Bản chất của thể loại tiểu thuyết là luôn linh hoạt, uyển

chuyển Bakhtin đã nhận định: “Nòng cốt của thể loại tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa thể đoán được hết những khả năng uyển chuyển của nó”

Những năm gần đây, tiểu thuyết Việt Nam có hiện tượng pha trộn với truyện ngắn, kịch, tiểu luận triết học, thơ ca, nhật ký, báo chí, huyền thoại Là một thể loại có khả năng ôm chứa cả bề rộng lẫn bề sâu, tiểu thuyết vừa có khả năng mở rộng không gian, thời gian, nhân vật, sự kiện, vừa có khả năng dồn

ép, thu hẹp những bức tranh đời sống thông qua mô hình gia đình riêng với những cảnh ngộ riêng của vài nhân vật Những năm đầu thế kỷ XXI, tiểu thuyết Việt Nam có xu hướng thu gọn cái “thân xác bề thế” của nó, xuất hiện nhiều tác phẩm có “kích thước nhỏ” phản ánh hiện thực rời rạc, phân mảnh Tiểu thuyết như một sự lắp ghép nhiều truyện ngắn Dung lượng của tiểu thuyết tương ứng giữa hình thức nghệ thuật với tinh thần của cái hiện thực mà

nó phản ánh

Bên cạnh đó, hiện tượng liên văn bản xuất hiện một cách thường xuyên, ở nhiều cấp độ và dạng thức khác nhau tạo kiểu kết cấu truyện lồng

truyện Tiêu biểu như: Đi tìm nhân vật, Thoạt kỳ thủy, Paris 11 tháng 8, Đức Phật, nàng Savitri và tôi… Hình thức văn bản trong văn bản góp

phần tạo nên những tiếng nói khác nhau, mở rộng trường nhìn, đa dạng hóa cấu trúc tiểu thuyết

Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI đã có những đổi mới tích cực Có được điều đó là nhờ những nỗ lực sáng tạo đầy tâm huyết của các nhà văn với mong muốn đưa tiểu thuyết nói riêng, văn học Việt Nam phát triển trên đà hội nhập với nền văn học thế giới Trong khoảng hai mươi năm diện mạo tiểu thuyết đã có những chuyển biến - đó là tín hiệu khởi sắc cho những hi vọng

về sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam

1.1.2 Tiểu thuyết tự truyện

1.1.2.1 Khái niệm tự truyện

Thuật ngữ tự truyện có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp (auto: tự, bio: cuộc sống, graphy: viết) Cho đến nay, có khá nhiều nhà nghiên cứu đi vào tìm hiểu

thuật ngữ tự truyện Trong công trình nghiên cứu Quy ước tự truyện (1975),

Phillipe Lejeune định nghĩa : “ Tự truyện là một dạng văn xuôi tự sự do một người có thật ngược dòng thời gian kể lại đời mình, nhấn mạnh tới cuộc sống

cá nhân, đặc biệt là lịch sử hình thành nhân cách” Tuy nhiên, đến nay, thực

tiễn phát triển của thể loại tự truyện đã đi xa hơn rất nhiều so với định nghĩa của Phillipe Lejeune

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lại Nguyên Ân chủ biên) các

tác giả cho rằng: “Tự truyện là tác phẩm tự sự thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình” [2] Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử thì cho rằng: “Trong tác phẩm tự sự, đời tư của nhà văn chỉ là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với những mục đích khác nhau… tự truyện có thể bao quát hầu hết các phương diện của đời sống: đời

tư, thế sự, sử thi… ”[34]

Tự truyện đã trở thành là một dạng của thể loại văn học Tuy xuất hiện muộn nhưng đến nay tự truyện là sự lựa chọn của nhiều nhà văn và trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình

Trong tác phẩm tự truyện, cốt truyện có mối liên quan chặt chẽ với chi tiết tiểu sử, cuộc đời của nhà văn Nhà văn sử dụng chất liệu đời tư để xây dựng cốt truyện một cách có mục đích Thực tế trong quá trình sáng tác ở bất cứ thể loại nào, tác giả dù vô thức hay có ý thức bao giờ cũng sử dụng những trải nghiệm từ cuộc sống của chính mình đưa vào tác phẩm Nhưng, ở

tự truyện, yếu tố thực từ cuộc đời tác giả xuất hiện đậm đặc hơn, ít bị che khuất hơn Tự truyện kể về những điều xảy ra trong quá khứ, nhà văn ngược dòng thời gian tìm về với thời thơ ấu, thời tuổi trẻ, thời đã đi qua của chính mình, vì thế cái nhìn trong tự truyện là cái nhìn hồi cố, giọng văn mang tính chiêm nghiệm

So với các thể loại văn học tự viết về chính bản thân tác giả như: hồi ký, nhật ký, tự truyện có nhiều điểm tương đồng với nhưng vẫn có những nét khác biệt Nhật ký ghi chép sự việc xảy ra theo thời gian tuyến tính và nhằm mục đích giữ lại cho mình, mang tính chất riêng tư Còn tự truyện và hồi ký

kể về những việc đã xảy ra (ngược chiều thời gian), hướng tới mục đích để giãi bày, Khác với nhật ký, tự truyện giống với hồi ký ở chỗ cùng kể về những việc đã xảy ra trong quá khứ Về đối tượng trung tâm của tác phẩm, hồi ký không nhất thiết phải kể về cái tôi mặc dù nhân vật “tôi” là người kể chuyện Qua lời kể của nhân vật “tôi”, hồi ký sẽ phác họa lại bức tranh thời đại, xã hội, những mảnh đời, những con người có liên quan đến người kể xảy

ra trong quá khứ Ở hồi ký, cái “tôi” chỉ đóng vai trò “chất dẫn” của mạch cảm hứng, của mối quan hệ Mục đích của hồi ký là cung cấp những tư liệu của quá khứ mà đương thời chưa có điều kiện để nói ra Còn tự truyện, cốt truyện xoay quanh câu chuyện về cuộc đời, đoạn đời của tác giả - người kể chuyện - nhân vật “tôi” Tác giả - người kể chuyện – nhân vật “tôi” tự kể về

chính cuộc đời mình: miêu tả quá trình hình thành nhân cách của cá nhân trong tương quan với hoàn cảnh; tìm hiểu, lí giải cái “tôi” Tâm điểm của tự truyện là cái tôi cá nhân của người viết Hồi ký tập trung đến việc ghi chép chính xác các sự thật, không hư cấu còn tự truyện quan tâm đến nhiều hơn đến giá trị nghệ thuật nên cho phép hư cấu

Trong quá trình hình thành, phát triển, tự truyện có những sự biến đổi nhất định Đến nay, căn cứ vào hình thức biểu đạt chủ thể trong tự truyện, có thể phân loại tự truyện thành hai nhóm: tự truyện thuần túy và tự truyện biến thể (tự truyện có hiện tượng pha trộn với các hình thức khác như: tiểu thuyết, hồi ký …)

1.1.2.2 Khái niệm tiểu thuyết tự truyện

Tiểu thuyết tự truyện xuất hiện khá sớm trong văn học phương Tây Thế

kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, ở Tây Âu đã có những tác phẩm thể hiện rõ chức năng của các tự truyện trên cả phương diện nội dung và nghệ thuật Các tác phẩm là lời tự kể về cuộc đời của tác giả một cách trung thực, tự nhiên Nhân vật kể chuyện xưng “tôi”, có tham vọng ghi lại lịch sử tâm hồn “con người bên trong” Theo quan niệm truyền thống này, trên thế giới chỉ có

những tác phẩm kinh điển như David Copperfil của Ch Dickens, hay bộ ba tác phẩm Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi của M

Gorki được viết theo đúng quy tắc Sau này, quan niệm về tiểu thuyết tự truyện có sự thay đổi, từ điển Wikipedia định nghĩa: “tiểu thuyết tự truyện là dạng tiểu thuyết sử dụng kỹ thuật tự hư cấu (autofiction techniques) hay sự kết hợp của tự thuật và những yếu tố hư cấu” Về đặc điểm, tính chất của tiểu thuyết là hư cấu, tính chất của tự truyện là sự thật Sự giao thoa thể loại tất yếu sẽ dẫn đến thể loại mới được hình thành sẽ mang những đặc điểm riêng Bởi vậy, tiểu thuyết tự truyện dần có những biến đổi so với khi mới xuất hiện

để phù hợp với chức năng của nó Tiểu thuyết tự truyện về sau này không

nhất thiết là lời kể trung thực về cuộc đời tác giả mà có sự kết hợp giữa sự thật và hư cấu Những chi tiết của cuộc đời tác giả trở thành chất liệu sáng tác,

hư cấu nghệ thuật dựa trên nền tiểu sử của tác giả Sự dung hòa đó, tạo cho tiểu thuyết tự truyện có sức hấp dẫn đặc biệt Công chúng đọc tiểu thuyết tự truyện hẳn không chỉ bị hấp dẫn bởi câu chuyện tác giả viết mà còn bởi sự tò

mò, muốn khám phá những riêng tư của nhà văn qua tác phẩm Bên cạnh đó, tiểu thuyết tự truyện sẽ đem lại cho người đọc cảm giác tin tưởng vào câu chuyện kể, suy nghĩ vấn đề đặt ra trong tác phẩm, về cách giải quyết vấn đề của tác giả Cũng từ đó, đọc tiểu thuyết tự truyện người đọc có thể sẽ đối thoại về những điều được đề cập, cách giải quyết vấn đề trong tác phẩm

Ở Việt Nam, tiểu thuyết có yếu tố tự truyện xuất hiện khá muộn Sự thay đổi của xã hội trong thế kỷ XXI trở thành tạo điều kiện thuận lợi để tiểu thuyết tự truyện phát triển Với sự ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo và tư tưởng cộng đồng, trong sáng tác, nhà văn Việt Nam thường kín đáo, ít lộ diện cái tôi nên ít khi để lộ đời tư của mình trên trang viết Chỉ khi cái tôi của nhà văn được giải phóng, nhận thức về cái tôi trở thành khao khát của các nhà văn, các tác giả mới mạnh dạn sử dụng chất liệu đời tư để kiến tạo tác phẩm Khi đó, tiểu thuyết tự truyện chính là thể loại được các tiểu thuyết gia lựa chọn Thế kỷ XXI, với một luồng tư tưởng mới, một không khí dân chủ thổi bùng đam mê sáng tạo, ý thức cách tân nghệ thuật và tha thiết đóng góp cho

sự đổi mới tiểu thuyết Việt Nam, nhiều nhà văn, từ những cây bút lão làng, cho đến những nhà văn trẻ mới bước vào nghề, tìm đến tự truyện như một cách làm mới tiểu thuyết, tìm đến tự truyện như tìm đến một mảnh đất màu

mỡ thỏa sức cho sự sáng tạo Tiểu thuyết có yếu tố tự truyện bắt đầu nở rộ và hình thành một trào lưu văn học Ở thế kỷ XXI, bước đi trên lối đi đã được khai phá của tiểu thuyết tự truyện thế giới, tiểu thuyết có yếu tố tự truyện Việt Nam đã nhanh chóng đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, làm mới thể

loại bằng cái nhìn riêng, chất liệu đặc biệt đời tư của con người Việt Nam qua bao thăng trầm, biến động của lịch sử ở thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI

1.1.2.3 Sự bùng nổ của tiểu thuyết tự truyện đầu thế kỷ XXI

Chỉ trong khoảng hai mươi năm đầu thế kỷ XXI, tiểu thuyết tự truyện Việt Nam đã bội thu về số lượng Rất nhiều tác phẩm ra đời và được công chúng yêu thích quan tâm

Những nhà văn lão làng như Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Mạc Can cho ra đời những cuốn tiểu thuyết tự truyện với những câu chuyện có bề dày

về thời gian, có chiều sâu về tư tưởng Đó là những trải nghiệm của cả một đời người Vấn đề thế sự, đời tư được đề cập đến qua cái nhìn của những con người từng trải, va vấp nhiều trong cuộc đời Đi qua bao biến động, thăng trầm của lịch sử, xã hội đến thế kỷ XXI - thế kỷ của hội nhập quốc tế, nhà văn

có khoảng cách nhất định để nhìn lại, để chiêm nghiệm, suy nghĩ Họ lựa chọn tiểu thuyết tự truyện hay cũng chính là tiểu thuyết tự truyện tự tìm đến

họ Tiểu thuyết Một mình một ngựa của Ma Văn Kháng, Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải, Mạc Can với Tấm ván phóng dao đã để lại những ấn

tượng sâu đậm với người đọc

Những nhà văn trẻ Nguyễn Thế Hoàng Linh với Chuyện của các thiên tài, Vũ Phương Nghi với Chuyện lan man đầu thế kỷ, Trần Thị Hồng Hạnh với Bài học đầu tiên, Nguyễn Quỳnh Trang với 1981, Nhiều cách sống; Đặng Thiều Quang với Chờ tuyết rơi, Bóng giai nhân … dù chưa từng trải,

chưa có nhiều vốn sống, tác phẩm chưa đi quá giới hạn cái tôi hạn hẹp, chưa

quan tâm đến vấn đề lịch sử trọng đại của xã hội nhưng họ đã thể hiện cái tôi

rõ nét khi viết về thế hệ họ và bản thân họ Những sáng tác của các nhà tiểu thuyết trẻ ở thể loại tiểu thuyết tự truyện đã góp thêm tiếng nói của thế hệ trẻ

vào tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Đặc biệt, sự xuất hiện tiểu thuyết tự truyện của các nhà văn nữ Nhà văn Việt Nam thường ít khi viết về mình, các nữ nhà văn lại càng kín đáo hơn Đến thế kỷ XXI, nhiều nhà văn nữ đã vượt qua những rào cản, tham gia sáng tác ở thể loại này Có những nhà văn nữ trẻ tuổi như Vũ Phương Nghi, Trần Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Quỳnh Trang và có cả những nhà văn đã có tuổi như

Dạ Ngân, Đoàn Lê Khi đến một thời điểm nhất định, khi cái tôi của người phụ nữ đủ mạnh, họ sẽ đi vào những vùng đất nhiều sóng gió dư luận để được bộc lộ, được giãi bày, được khám phá thế giới rộng lớn bên ngoài, khám phá thế giới nội tâm con người Từ góc nhìn của người phụ nữ, họ sẽ phơi trải, đề cập đến vấn đề của người phụ nữ; bày tỏ mối quan tâm của mình trước vấn đề của xã hội, lịch sử, thời đại Họ đóng góp cho văn học nói chung, tiểu thuyết

tự truyện nói riêng tiếng nói nữ giới, một cái nhìn mới làm cho văn học, tiểu thuyết tự truyện thêm nhiều màu sắc Cùng với những sáng tác của những nhà văn đã lên lão, cùng với những nhà văn trẻ nhiệt huyết, những nữ nhà văn đã tạo nên một phong trào tiểu thuyết tự truyện thế kỷ XXI

Không chỉ có đội ngũ sáng tác đông đảo, khoảng gần hai mươi năm trở lại đây, tiểu thuyết tự truyện tăng nhanh về số lượng Nhiều tác phẩm gây sự chú ý đặc biệt của các nhà nghiên cứu phê bình và bạn đọc Nhiều tác phẩm liên tục được tái bản, được dịch và xuất bản ở nước ngoài Có thể thấy rằng, tiểu thuyết tự truyện đã trở thành một mảnh đất giàu tiềm năng dành cho các nhà văn thỏa sức sáng tạo Đồng thời tiểu thuyết tự truyện cũng có sức hấp dẫn đặc biệt với tâm lí, thị hiếu của bạn đọc thời nay

1.2 Hành trình sáng tác của Dạ Ngân, Đoàn Lê

1.2.1 Hành trình sáng tác của Dạ Ngân

Dạ Ngân (còn có bút danh khác là Lê Long Mỹ, Dạ Hương) tên thật là

Lê Hồng Nga Năm 14 tuổi, khi miền Nam đang đấu tranh chống Mỹ thống nhất đất nước, Dạ Ngân vào cứ viết tin, làm báo Bà yêu thích văn chương từ

đó khi còn rất trẻ Vì nhiều nguyên do, năm 1978 bà thấy mình cần phải viết

và truyện đầu tay được in trên tạp chí Văn nghệ tỉnh, in vào số Tết Sau khi có truyện in báo, Dạ Ngân từ bộ phận làm tin thuộc Sở Văn hóa thông tin tỉnh Hậu Giang chuyển sang Hội văn nghệ tỉnh Từ đây, Dạ Ngân bước chân theo nghiệp văn chương Ba năm sau, truyện ngắn của bà lần đầu được in trên báo Văn nghệ của Hội nhà văn Tháng 4 năm 1982, bà được mời đi dự Trại sáng

tác của Hội ở Vũng Tàu Năm 1985, truyện ngắn Con chó và vụ ly hôn ra đời

gây sự chú ý đặc biệt của dư luận Năm 1987, Dạ Ngân được kết nạp Hội nhà văn Việt Nam

Niềm đam mê văn chương, sự thôi thúc nội tâm đã đưa Dạ Ngân đến với văn chương 40 năm cầm bút, Dạ Ngân miệt mài viết, bền bỉ sáng tạo Sáng tác ở nhiều thể loại: truyện ngắn, truyện dài, tản văn, kì thư, tiểu thuyết nhưng có thể thấy, bà thành công nhất ở hai thể loại: truyện ngắn và tiểu thuyết Đến nay, nhà văn cho ra đời hơn mười đầu sách, hàng trăm tản văn và hàng nghìn kì thư

Truyện ngắn:

- Quãng đời ấm áp - tập truyện - NXB Phụ Nữ 1986

- Con chó và vụ ly hôn - tập truyện - NXB Hội Nhà văn 1990

- Cõi nhà - tập truyện - NXB Thanh Niên 1993

- Dạ Ngân truyện ngắn chọn lọc - NXB Văn Học 1995

- Dạ Ngân & Nguyễn Quang Thân - tập truyện - NXB Phụ Nữ 1997

- Nhìn từ phía khác - tập truyện - NXB Hà Nội 2002

- Nước nguồn xuôi mãi - tập truyện - NXB Phụ nữ 2008

- Người yêu dấu và những truyện khác - tập truyện, tiểu thuyết - 2017

Tiểu thuyết:

- Ngày của một đời - tiểu thuyết - NXB Văn Nghệ TP Hồ Chí Minh 1989

- Mẹ Mèo - tiểu thuyết (cho thiếu nhi) - NXB Kim Đồng 1992

- Miệt vườn xa lắm - truyện dài - NXB Kim Đồng 1992 (In lần thứ ba

tính đến tháng 6/2006) Giải thưởng Hội Nhà Văn Việt Nam 2004

- Gia đình bé mọn - tiểu thuyết – NXB Phụ Nữ tháng 7/2005 (In lần thứ

4 tính đến tháng 3/2008) Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội 2005

Kịch bản phim:

- Chuyến đi của mẹ - kịch bản phim nhựa sản xuất 1988.

- Chân trời nơi ấy - kịch bản phim nhựa 2 tập sản xuất 1995

“Văn chương, đó không chỉ là nghề như mọi nghề mà còn là con đường khổ

ải cho những người đàn bà cầm bút Dù vậy, vẫn hơn, vì con đường ấy cho người ta sự cô độc tối cao, niềm tin dai dẳng và có thể khóc cười thoải mái một mình

Văn chương hoàn toàn xứng đáng được coi như đạo, vì sứ mệnh giải bày

và cứu rỗi của nó Tôi mộ Đốt, đó là tác giả người ta có thể đọc ở mọi thời kỳ, mọi giai đoạn của cuộc đời Có lẽ vì vậy mà tôi không dung hoà được với những gì nhè nhẹ, thoang thoáng, đèm đẹp Tận cùng, đó là phương châm sống, phương châm viết của tôi và tôi không lùi bước khi phải trả giá Nhưng

tôi có sự ôn hoà của người miệt vườn và thích được ứng xử ôn hoà, để được yên tĩnh và thanh thản mà tận cùng với văn chương.” Những trang viết của

Dạ Ngân là những câu chuyện, là tiếng nói của người phụ nữ đi qua nhiều thăng trầm, biến động của lịch sử, xã hội, nếm trải nhiều cay đắng, nhọc nhằn của cuộc sống

Dạ Ngân đạt nhiều giải thưởng về văn học: Giải nhì truyện ngắn tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 1987, Giải nhì truyện ngắn báo Tuổi Trẻ năm 1989 , Giải ba truyện ngắn báo Sài Gòn Giải Phóng năm 1990, Giải khuyến khích NXB Kim Đồng năm 2002, Giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội năm 2005, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (2004, 2006)

1.2.2 Hành trình sáng tác của Đoàn Lê

Đoàn Lê (1943 – 2017), còn có bút danh Hạ Thảo, tên thật là Đoàn Thị

Lê, sinh tại Hải Phòng Đoàn Lê đa tài, sáng tác ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật: điện ảnh, hội họa, văn chương Ở lĩnh vực nào bà cũng có những đóng góp, để lại dấu ấn và đạt được những thành công

Về lĩnh vực văn chương, Đoàn Lê sớm bộc lộ tài năng của mình ngay từ khi còn trẻ Năm 16 tuổi Đoàn Lê sáng tác và có bài đăng báo Thời gian theo học ngành điện ảnh, Đoàn Lê vẫn tiếp tục viết và có tác phẩm đăng báo, in sách Những tác phẩm của bà khi đó được bạn bè, giới trẻ yêu thích, chuyền

tay nhau Năm 18 tuổi, bà nổi tiếng với bài thơ Bói hoa đăng trên báo Văn

nghệ Tuy nhiên, thơ không phải là sở trường của bà Với Đoàn Lê, “Thơ đến bất ngờ Như hoa ấy, khi nào nở thì mình hái” Sở trường thực sự của Đoàn

Lê là văn xuôi Sau những biến cố, Đoàn Lê từ một diễn viên chuyển sang bộ phận thiết kế của xưởng phim, rồi rẽ lối sang viết kịch bản phim và làm đạo diễn Trải nghiệm của một cuộc đời đa đoan đã trở thành vốn tư liệu quý giá

để nhà văn sáng tác

Năm 1963, các truyện ngắn đầu tiên của Đoàn Lê: Đôi mắt hoa nhài,

Trương Viên, Cây xoan non đã lần lượt được in trên hai tờ báo danh tiếng là

Báo Văn nghệ và Báo Đại đoàn kết Bước sang những năm bảy mươi, tám mươi của thế kỉ XX, Đoàn Lê lại thử sức viết kịch bản phim truyện và thành công với

những phim: Bình minh xôn xao, Cha và con, Làng Vũ Đại ngày ấy.

Sau gần hai mươi năm có chùm truyện ngắn xuất hiện trên văn đàn, năm

1988 Đoàn Lê công bố thiên tiểu thuyết đầu tay Cuốn gia phả để lại Cuốn

tiểu thuyết được trao giải A giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, khẳng định “tay nghề viết tiểu thuyết chững chạc” Sự ra đời cuốn tiểu thuyết cũng gắn liền với dấu mốc quan trọng trong cuộc đời viết văn của Đoàn Lê - thời điểm Đoàn Lê được kết nạp vào Hội nhà văn với tư cách một nhà văn Sau thành công này, ở tuổi ngoài 50, khi đã tích lũy vốn sống đủ chắt lọc thành chất liệu quý giá, khi có điều kiện về thời gian, Đoàn Lê miệt mài sáng tác với bút lực dồi dào Một loạt truyện ngắn, tiểu thuyết của Đoàn Lê xuất hiện tạo

sự chú ý của dư luận, được bạn đọc quan tâm, yêu thích Chùm truyện ngắn gắn với tên, với câu chuyện về “xóm Chùa” – nơi Đoàn Lê sinh ra và lớn lên,

như: Trinh tiết xóm Chùa, Đất xóm Chùa, Nghĩa địa xóm Chùa, Giường đôi xóm Chùa … đề cập đến hiện thực đời sống những năm đổi mới, đặt ra

những vấn đề sâu sắc về con người, cuộc sống khiến người đọc ngỡ ngàng nhận ra những biến động, đổi thay xung quanh mình, nhận thức về cuộc sống,

ý thức về cách sống Từ những câu chuyện của mình, những câu chuyện của người, những điều đã trải qua, những việc đã chứng kiến, Đoàn Lê viết nên những truyện ngắn, đủ để người đọc có thể nhận ra vấn đề đang nảy sinh ở cuộc sống quanh mình, hiểu hơn về mình và mọi người, từ đó nhận ra những

vấn đề lớn lao về con người, về cuộc đời Về tiểu thuyết, sau Cuốn gia phả để lại, nhà văn của đất cảng tiếp tục cho ra mắt liên tiếp những tác phẩm: Người

(1993), Tiền định (2010) Tiểu thuyết Tiền định, ngay sau khi ra mắt bạn

đọc đã nhận được sự ủng hộ nồng nhiệt của độc giả và lọt vào vòng chung khảo của giải thưởng Bách Việt Những sáng tác ở giai đoạn này khẳng định khả năng viết văn xuôi và vị trí của Đoàn Lê trên văn đàn văn học đương đại Tác phẩm giúp người đọc nhận ra một tâm hồn rất trẻ trung, một trái tim nồng

ấm trong cây bút có tuổi Quả thực, đọc những sáng tác của bà ở giai đoạn này, nhìn vào số lượng tác phẩm và đầu sách lần lượt ra đời ít ai nghĩ đó là sáng tác của một người phụ nữ đã ngoài 50 tuổi, hay đã ngoài 70 tuổi Đặc biệt là những trang văn viết về tình yêu, những câu chữ tràn ngập cảm xúc yêu đương dễ khiến chúng ta lầm tưởng đang đọc văn của những nhà văn trẻ tuổi Sự già dặn của cây bút bộc lộ ở chiều sâu tư tưởng, ở cách tổ chức sắp xếp câu chuyện, ở cách nêu vấn đề và giải quyết vấn đề Sự hòa quyện giữa

sự trẻ trung và già dặn làm nên màu vẻ riêng, những giá trị của tác phẩm

Đoàn Lê thành công nhất ở thể loại truyện và tiểu thuyết Một điều có thể dễ dàng nhận ra trong sáng tác của người đàn bà cầm bút đó là tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân Tác phẩm của bà, từ truyện ngắn cho tới tiểu thuyết, đều có sử dụng chất liệu đời tư với các mức độ đậm nhạt khác nhau Tác phẩm chính của Đoàn Lê:

- Trinh tiết xóm Chùa (Giải thưởng Báo Văn nghệ)

- Nghĩa địa xóm Chùa

- Người đẹp xóm Chùa

- Giường đôi xóm Chùa

- Người khách đêm giao thừa

- Kiệm cười (2011, báo Người Đại biểu nhân dân)

- Gối mộng (2011, báo Văn nghệ Công an)

- Hồ Xuân Hương

(Các phim đạo diễn

- Con Vá (biên kịch kiêm đạo diễn - Bông sen bạc LHP toàn quốc)

- Chim bìm bịp (đạo diễn, huy chương bạc LHP toàn quốc)

Đoàn Lê đã nhận được nhiều giải thưởng văn học, như giải thưởng của

Hội Nhà văn Việt Nam cho tiểu thuyết Cuốn gia phả để lại, giải thưởng báo Văn Nghệ và Hội Liên hiệp văn học toàn quốc cho truyện Trinh tiết

vừng, giải thưởng văn xuôi của Tạp chí Sông Hương (Huế) với Đêm ngâu vào Nhiều tác phẩm của bà được dịch sang tiếng nước ngoài và in tại Mỹ,

Thụy Điển

Tiểu kết chương 1

Tiểu thuyết tự truyện Việt Nam đầu thế kỷ XXI đang phát triển nở rộ, đưa tiểu thuyết Việt Nam nói chung, văn học Việt Nam dần hội nhập với nền văn học hiện đại thế giới Với những nỗ lực cách tân của các tiểu thuyết gia Việt Nam, tiểu thuyết tự truyện Việt Nam đã vượt qua những thách thức của thời kỳ mới tạo sự quan tâm tâm và hấp dẫn bạn đọc Nhiều tiểu thuyết gây được tiếng vang, được dịch và in ở nước ngoài Có thể thấy rằng, đây là những thành công và đóng góp to lớn của các nhà văn cho sự phát triển của tiểu thuyết, của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI Đặc biệt là sự đóng góp của các nữ nhà văn như Đoàn Lê, Dạ Ngân Với những tiểu thuyết mang tính

tự truyện, Đoàn Lê, Dạ Ngân đã đem đến cho văn học, cho tiểu thuyết tự truyện một tiếng nói, một cái nhìn của nữ giới, góp phần làm cho tiểu thuyết

tự truyện thêm phong phú, đa dạng, phản ánh cuộc sống từ nhiều chiều, nhiều góc nhìn Chính sự mạnh dạn, sự ý thức cái tôi nữ giới trỗi dậy khiến nhà văn Đoàn Lê, Dạ Ngân đã lựa chọn thể loại tiểu thuyết tự truyện Và chính những

tiểu thuyết tự truyện của hai nữ nhà văn, tiêu biểu là tiểu thuyết Gia đình bé mọn và Tiền định, giúp chúng ta có cái nhìn thấu đáo hơn về số phận con

người, đặc biệt là về số phận người phụ nữ, từ đó nhận thức sâu sắc hơn về thời đại, xã hội, về cuộc đời và con người Với sự chiêm nghiệm sâu sắc của những người phụ nữ sinh ra, lớn lên trong chiến tranh, đi qua thời bao cấp, thời đổi mới, với sự thành thực của những người phụ nữ mạnh mẽ, cá tính, hai nhà văn không chỉ giúp người đọc cảm thấu những góc sâu kín trong lòng người phụ nữ mà còn nhận thức giá trị thực sự của cuộc sống, hạnh phúc trong tình yêu, hôn nhân, gia đình

Chương 2: YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH

BÉ MỌN VÀ TIỀN ĐỊNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Cuộc đời thực của nhà văn

Đoàn Lê và Dạ Ngân là những người phụ nữ sinh ra trong chiến tranh Hai nhà văn đều trải qua những năm tháng chiến tranh ác liệt, đi qua thời bao cấp trì trệ, đều chứng kiến những biến động của thời kinh tế thị trường Trong cuộc sống riêng tư, họ đều phải chịu đựng những khó khăn, những vất vả, thử thách và cay đắng của số phận Tuy nhiên, mỗi nhà văn có một số phận cuộc đời riêng

2.1.1 Cuộc đời thực của Dạ Ngân

Dạ Ngân sinh năm tên thật là Lê Hồng Nga, sinh ngày 06 tháng 2 năm

1952, quê ở miệt vườn cổ Cao Lãnh, sông Tiền

Xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước, cha tham gia kháng chiến và hi sinh trong nhà lao Cô của Dạ Ngân quyết định không đi lập gia đình, ở vậy chăm nuôi đàn cháu cho anh trai tham gia kháng chiến Khi cha Dạ Ngân mất, người cô đã gánh vác trách nhiệm gia đình thay anh Người cô ấy có ảnh hưởng rất lớn đến tính cách con người Dạ Ngân

Tiếp nối truyền thống gia đình, tất cả chị em Dạ Ngân sớm tham gia kháng chiến Dạ Ngân vào cứ tham gia làm báo Tình yêu văn chương bộc lộ ngay từ thời còn trong cứ Cô chú cùng cơ quan sớm nhận ra và có người tin rằng Dạ Ngân sẽ đi theo nghiệp văn chương Sau này, Dạ Ngân công tác ở bộ phận làm tin thuộc Sở văn hoá thông tin tỉnh Hậu Giang Khi có truyện ngắn đăng báo, bà được chuyển sang Hội văn nghệ tỉnh Năm 1982, Dạ Ngân có truyện ngắn đăng báo Văn nghệ và được mời tham gia trại sáng tác tại Vũng Tàu Năm 1987, bà được kết nạp vào Hội nhà văn, được tu nghiệp ở trường viết văn Nguyễn Du bốn năm

Trong tình yêu hôn nhân, Dạ Ngân gặp nhiều trắc trở Cuộc hôn nhân đầu của Dạ Ngân, vợ chồng không tìm được tiếng nói chung Năm 30 tuổi, Dạ Ngân gặp tình yêu đích thực của đời mình – nhà văn Nguyễn Quang Thân Trải qua bao khó khăn, sau 11 năm yêu xa, cuối cùng họ đã đến được với nhau Cuộc hôn nhân thứ hai đã đưa bà xa hai người con, rời Hậu Giang đến

Hà Nội Hai vợ chồng nhà văn, hai trái tim đồng điệu đã cùng nhau đi qua bao thăng trầm của cuộc sống

Sau khi nghỉ hưu, Dạ Ngân cùng chồng chuyển vào sống ở Sài Gòn Tháng 3 năm 2017, người chồng yêu dấu của bà qua đời Hiện nay, bà vẫn tiếp tục hành trình cuộc đời của mình, tiếp tục sáng tác văn chương

2.1.2 Cuộc đời thực của Đoàn Lê

Đoàn Lê (1943 - 2017), tên thật là Đoàn Thị Lê, quê tỉnh Nam Định Bà được sinh ra và lớn lên chủ yếu ở đất cảng Hải Phòng Xuất thân trong một gia đình nhà nho có nghề thuốc Đông y, cha là thầy thuốc, mẹ là người phụ

nữ đảm đang tháo vát Gia đình Đoàn Lê rất đông chị em gái

Những năm tháng thơ ấu, Đoàn Lê sống trong cảnh chiến tranh, loạn lạc Có những lúc cả gia đình phải sơ tán khỏi Hải Phòng, chạy giặc về quê Nam Định

Năm 16 tuổi, Đoàn Lê chọn lớp diễn viên điện ảnh là con đường đi cho mình mặc sự ngăn cấm của gia đình Đoàn Lê trốn nhà theo học lớp diễn viên điện ảnh khóa đầu tiên (1959 - 1962), trở thành lớp diễn viên đầu tiên của nền điện ảnh Việt Nam Tốt nghiệp trường điện ảnh, Đoàn Lê được điều về hãng Phim truyện Việt Nam Bà chủ yếu tham gia những vai phụ Mãi năm 1976,

Đoàn Lê có một vai chính duy nhất - vai cô giáo - trong phim Quyển vở sang trang Tuy nhiên, sự nghiệp diễn viên của bà ngắn ngủi, từ một diễn viên,

Đoàn Lê phải chuyển sang bộ phận thiết kế của xưởng phim, tham gia công việc nặng nhọc phục vụ các cảnh quay Bà dành thời gian đi học hội họa và

được hai người thầy là danh họa Dương Bích Liên, danh họa Bùi Xuân Phái truyền nghề Giàu nghị lực nhưng cũng có lúc chán nản, Đoàn Lê muốn bỏ nghề điện ảnh, bà thi đỗ trường đại học Mỹ thuật nhưng xưởng phim không cho đi; bà xin sang làm phóng viên báo Lao động nhưng đi được một tuần hãng phim lại gọi về Sau này, Đoàn Lê chuyển sang viết kịch bản và làm cả đạo diễn Đoàn Lê gắn bó với nghề điện ảnh hơn bốn mươi năm Khi nghỉ hưu bà vẫn tham gia công việc này

Trong thời gian công tác, Đoàn Lê vẫn sáng tác văn chương, hội họa Từng bước bà khẳng định khả năng văn chương trên văn đàn Từ những bài thơ đến truyện ngắn, rồi tiểu thuyết, Đoàn Lê dần chinh phục và đến với công chúng, bạn đọc với tư cách là nữ nhà văn sắc sảo, tài năng Ở lĩnh vực hội họa, Đoàn Lê cũng đã đóng góp nhiều tác phẩm có giá trị Tranh của bà được trưng bày ở các phòng tranh tại Hà Nội và Hải Phòng

Đoàn Lê là người phụ nữ đa tài nhưng cũng đa đoan Bà kết hôn hai lần nhưng cả hai cuộc hôn nhân đều đổ vỡ Bà sinh được hai người con gái với người chồng đầu Tưởng như bà tìm được hạnh phúc với người chồng thứ hai, nhưng cuộc hôn nhân với người chồng thứ hai cũng không tròn vẹn Thủ tục

li hôn hoàn tất khi bà đã ở tuổi mãn bóng xế chiều Nỗi đau chồng nỗi đau, người con trai duy nhất với người chồng thứ hai mất sớm Sau nhiều đắng cay của cuộc đời, bà về nghỉ hưu tại Hải Phòng Tại một xóm núi ở ven thành phố, bà xây dựng một ngôi nhà rợp bóng cây và vẫn tiếp tục viết văn, vẽ tranh, vẫn tham gia công việc điện ảnh Dù đã có tuổi, bà vẫn đam mê với công việc của mình Cơ thể người phụ nữ có tuổi bệnh tật không ít lần biểu tình, nhưng cứ vừa lại sức bà lại bắt tay vào công việc

Có thể nói rằng Đoàn Lê là một người phụ nữ đa tài nhưng cuộc đời lắm nỗi truân chuyên

2.2 Tiểu thuyết hóa chất liệu đời tư

2.2.1 Nguyên mẫu - Nhân vật

Nhân vật văn học có vai trò quan trọng trong tiểu thuyết Không có nhân

vật không có tiểu thuyết Trong tiểu thuyết tự truyện, nhân vật biểu hiện rõ

yếu tố tự truyện Như chúng ta đã biết: “Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật,

nó mang tính ước lệ không thể đồng nhất với con người có thật, ngay khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật” [2]

Trong tiểu thuyết tự truyện, nhà văn xây dựng nhân vật dù dựa trên chất liệu đời tư thì vẫn có sự hư cấu Chính vì vậy, nguyên mẫu đến nhân vật vừa có sự song trùng, vừa có độ lệch Các nhà văn sử dụng chất liệu đời tư để xây dựng nhân vật như một phương thức nghệ thuật để kí thác, gửi gắm những tâm sự,

để tạo niềm tin với người đọc và để chiêm nghiệm, để nhìn lại chính mình để tiếp tục khám phá chính mình

Tiểu thuyết Gia đình bé mọn và Tiền định là hai tiểu thuyết mang đậm

yếu tố tự truyện Nhìn từ cuộc đời thực của nhà văn soi chiếu vào tác phẩm, chúng ta dễ dàng nhận thấy yếu tố tự truyện thể hiện rõ qua hệ thống nhân

vật: từ nhân vật chính Mỹ Tiệp trong Gia đình bé mọn, Chín trong Tiền định

cho đến các nhân vật phụ như những nhân vật người thân trong gia đình, nhân vật người tình, nhân vật chồng, nhân vật đồng nghiệp… Với khả năng phản ánh phạm vi không gian rộng lớn và thời gian nghệ thuật dài của tiểu thuyết (thời gian dài bằng cả một đời người, từ thời chiến tranh qua thời bao cấp đến

thời kinh tế thị trường; không gian ở nhiều vùng miền khác nhau), Gia đình

bé mọn và Tiền định đã xây dựng hệ thống nhân vật dày dặn Nhân vật thuộc

các kiểu người, tầng lớp, lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau Có nhân vật của thời chiến tranh, những cán bộ công chức thời bao cấp, người dân ở các thời

kì xã hội, từ nông dân đến trí thức Nhân vật trong hai tiểu thuyết này chủ yếu là nhân vật nữ Đó là những bé gái, những cô gái mới lớn, những người phụ nữ góa chồng, những người mẹ già… Trong đó nhân vật chính của hai

tiểu thuyết đều là nhân vật nữ: Mỹ Tiệp trong Gia đình bé mọn, Chín trong Tiền định Có thể nhận thấy rằng, những nhân vật xuất hiện trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn và Tiền định đều mang hình bóng của tác giả hoặc hình

bóng những con người gần gũi, gắn bó, có liên quan đến tác giả, cuộc sống của tác giả, đặc biệt là các nhân vật nữ như: nhân vật chính Mỹ Tiệp và Chín Tuy nhiên, từ nguyên mẫu đến nhân vật ít nhiều có sự hư cấu Sự hư cấu làm cho nhân vật hiện lên, không còn cụ thể là một con người của đời thực mà tiêu biểu đại diện cho một kiểu người, số phận con người trong cuộc đời Với chất liệu đời tư, với sự trải nghiệm, nhà văn Dạ Ngân và Đoàn Lê khiến nhân vật tiểu thuyết vừa có sức khái quát, vừa chân thực, gần gũi với đời thực

Trước hết đó là nhân vật chính trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn và Tiền định Giữa nhân vật chính trong tác phẩm và nhà văn có những điểm song trùng Ở nhân vật Mỹ Tiệp trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn, từ hoàn

cảnh xuất thân, cho tới tính cách, đam mê, nghề nghiệp, hôn nhân, gia đình đều thấy bóng dáng cuộc đời của nhà văn Dạ Ngân Một Mỹ Tiệp được sinh

ra trong gia đình có truyền thống cách mạng, cha hi sinh trong nhà lao, các chị

em gái trong gia đình đều tham gia kháng chiến Người thay cha Mỹ Tiệp gánh vác gia đình, nuôi dạy chị em Mỹ Tiệp là cô Tư Ràng em gái cha Mỹ Tiệp Mỹ Tiệp bộc lộ tình yêu văn chương từ khi còn ở trong Cứ, năm 16 tuổi Trở thành nhà báo, Mỹ Tiệp công tác ở bộ phận thông tin của Sở Văn hóa thông tin Sau đó, với truyện ngắn đăng báo, con đường để trở thành nhà văn chuyên nghiệp được mở ra Mỹ Tiệp đã chuyển từ Sở Văn hóa thông tin sang Hội văn nghệ của tỉnh Rồi với tác phẩm được đăng báo trên tờ báo lớn

Mỹ Tiệp được công chúng biết đến, dư luận quan tâm nhưng là sự quan tâm theo chiều hướng phê phán nhiều hơn Cũng như Dạ Ngân, cuộc hôn nhân của

Mỹ Tiệp với người chồng đầu tiên do chiến tranh bom đạn tác thành đã không tìm được tiếng nói chung Phải rất khó khăn, vượt qua biết bao rào cản của dư luận, gia đình, với khao khát có tình yêu đích thực, sự đấu tranh quyết liệt cuối cùng Mỹ Tiệp mới giaỉ thoát để đi tìm hạnh phúc đích thực cho mình

Nếu ngoài đời tác giả của Gia đình bé mọn gặp gỡ nhà văn Nguyễn Quang

Thân và hạnh phúc với tình yêu hôn nhân thứ hai của mình thì trong tiểu

thuyết Gia đình bé mọn, Mỹ Tiệp gặp được Đính, tìm thấy sự đồng điệu

trong tâm hồn trong chí hướng với Đính để neo đậu cuộc đời mình Tiểu

thuyết Gia đình bé mọn chính là “bản dập cuộc đời của nhà văn Dạ Ngân”

Tuy nhiên, câu chuyện về Mỹ Tiệp không hoàn toàn trùng khít với cuộc đời nhà văn Dạ Ngân Hình ảnh nhân vật Mỹ Tiệp trong tiểu thuyết không phải hoàn toàn là hình ảnh Dạ Ngân ngoài đời thực Từ nguyên mẫu đến nhân vật, nhà văn đã hư cấu, tiểu thuyết hóa dựng lên nhân vật Mỹ Tiệp Sự hư cấu, những chi tiết thêm thắt, thay đổi so với nguyên mẫu đã khiến nhân vật Mỹ Tiệp không còn là hình ảnh cụ thể về Dạ Ngân Hình ảnh Mỹ Tiệp trong tiểu thuyết được khắc họa đầy đặn từ ngoại hình, tính cách cho tới nội tâm, số phận Về ngoại hình, chỉ bằng vài nét phác họa, Dạ Ngân dựng lên chân dung

Mỹ Tiệp, người phụ nữ miệt vườn tuy nhỏ nhắn, xinh xắn nhưng rất mạnh

mẽ Không miêu tả chi tiết, tỉ mỉ, ngoại hình nhân vật chính, chỉ bằng một vài chi tiết trong những tình huống nhà văn giúp người đọc hình dung về con người Mỹ Tiệp, về thân phận người phụ nữ Trong mối tình với nhà báo con công, trong cảm nhận của Đính và trong suy nghĩ của Mỹ Tiệp, hình ảnh trở

đi trở lại là hình ảnh người phụ nữ nặng “ba mươi tám kg” Người phụ nữ ấy

dù hiện lên trong chuyến đi từ thị trấn Điệp Vàng trở về nhà, hay là khi gặp cảnh nhà báo con công với nữ nhà báo phốp pháp nhiều da thịt, hay là khi đối mặt với cả một gia đình thân yêu toàn phụ nữ góa chồng của mình để bảo vệ khát vọng của cá nhân đều với vóc dáng ấy tạo sự ám ảnh Liệu người phụ nữ nhỏ bé ấy có đủ sức chịu đựng sóng gió, bão táp của cuộc sống trên con

đường đi tìm hạnh phúc; có đủ sức để vượt qua áp lực của gia đình, dòng họ,

dư luận để bảo vệ quan điểm, khao khát hạnh phúc

Nhân vật Mỹ Tiệp trở thành hình ảnh mang sức khái quát, là cuộc đời, là

số phận của biết bao người phụ nữ sinh ra trong chiến tranh, đại diện cho những người phụ nữ cá tính giàu nghị lực, mạnh mẽ vật lộn với cuộc sống, đấu tranh với số phận, với dư luận xã hội, với những định kiến trên đời để đi tìm hạnh phúc cho chính mình Hành động, lời nói của nhân vật Mỹ Tiệp được tác giả đặc biệt chú ý miêu tả nhằm khắc họa tính cách, con người Nhà văn đã dựng lên trước mắt người đọc hình ảnh của người phụ nữ miệt vườn nhỏ bé nhưng từng hành động, từng lời nói đều bộc lộ sự quả quyết, mạnh mẽ khi đứng trước những lựa chọn, quyết định quan trọng của cuộc đời Mỹ Tiệp không giống với đa số những người phụ nữ là người thân, người gần gũi quanh mình, Mỹ Tiệp không chấp nhận, cam chịu số phận Khi đã dứt khoát với lựa chọn của mình, quyết định ly hôn, Mỹ Tiệp đối mặt với chồng, để bắt

đầu câu chuyện nghiêm trọng “Tiệp đứng dậy dứt khoát vặn nhỏ âm thanh máy thu hình”[23,tr.81] Khác với thường ngày khi nghe Tuyên gặng hỏi với

“kiểu lên giọng rề rề”, Mỹ Tiệp không xù lên đốp chát lại giành lại cán cân công quyền, Tiệp đối thoại bình tĩnh: “Anh Tuyên này, tôi biết chuyện viết lách của tôi, tính khí, sở thích của tôi, cả những mối quan hệ của tôi hay làm anh lo ngại bực mình Tôi với anh bị chiến tranh đưa đẩy, tôi thấy không nên kéo dài cuộc hôn nhân không có tình yêu này! Mà đã khi nào anh nghĩ tôi đã

âm thầm có người khác không?” [23, tr.82] Tiệp dám nói lên những sự thật, những sự thật mà nàng biết rằng mình sẽ phải chịu đựng những sát thương

Cuộc đối thoại về việc hệ trọng diễn ra trước mặt các con, trong cơn thịnh nộ của Tuyên, Tiệp vừa dứt khoát vừa bình tĩnh Trong cuộc họp của Ban thường

vụ về việc đơn thư tố cáo của Cẩm – vợ Đính, họp về việc một nhà văn yêu một nhà văn, trước mặt những vị chức sắc, những ông những bà đằng đằng sát khí, Tiệp dám nói, dám đứng lên để bảo vệ mình, Tiệp khiến các vị còn

lại (trừ Hai Khâm) bất bình rồi há hốc Để cho con cái có cái nhà để ở, Tiệp chọn giải pháp đi cầu cạnh chủ tịch tỉnh Như một con cóc lì lợm, Tiệp kiên trì, quyết liệt chờ gặp chủ tịch tỉnh tại nhà riêng tới ba buổi tối để đạt mục đích của mình: xin một căn nhà ổn định cuộc sống cho các con Trước những việc quan trọng trong cuộc đời, Mỹ Tiệp hành động cương quyết, dứt khoát và mạnh mẽ Trước những tình huống căng thẳng, Mỹ Tiệp bình tĩnh, tỉnh táo và quyết liệt Dù Dạ Ngân không miêu tả nhiều nhưng từng chi tiết làm hiện rõ tính cách, con người Mỹ Tiệp - cá tính, mạnh mẽ, quyết liệt trong cuộc sống

Về phương diện nội tâm của nhân vật Mỹ Tiệp, nhà văn Dạ Ngân đã tập trung một người phụ nữ có chiều sâu nội tâm của nhân vật với những cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ sâu kín, những điều khó nói, ít muốn đề cập đến Mỹ Tiệp từng tham gia kháng chiến chống Mỹ, là người con gái trong gia đình đông chị em, là một nhà báo, nhà văn và điều đặc biệt, là một người phụ nữ mãnh liệt trong tình yêu, mạnh mẽ, nghị lực trong cuộc sống, tha thiết với tình đời, trải qua nhiều ngang trái éo le trong tình yêu, hôn nhân, Mỹ Tiệp có một đời sống tâm hồn, một thế giới nội tâm phong phú và nhiều những giằng xé, dằn vặt Dạ Ngân đã miêu tả, dựng lên hình ảnh nhân vật với những tâm trạng, cảm xúc đa dạng và cả những tâm tư thầm kín, thế giới bí ẩn của người phụ nữ Đó là tâm trạng, cảm xúc của cô gái trao trinh tiết cho người đàn ông trong bom đạn, chiến tranh, giữa ranh giới sự sống và cái chết; là người đàn

bà có chồng nhưng không tìm thấy tình yêu trong hôn nhân muốn đi tìm hạnh phúc đích thực của mình; là nỗi niềm người mẹ muốn thực hiện đầy đủ trách nhiệm với những đứa con đáng thương nhưng cuối cùng vẫn rời xa con để đến với tình yêu của mình… Đó là những cảm giác tội lỗi xen lẫn những khao khát hạnh phúc tình yêu cháy bỏng giằng xé lẫn nhau lột tả nội tâm người phụ nữ một cách chân thực Từ những diễn biến tâm lí của một cô gái mới, đến nội tâm dậy sóng của một phụ nữ khao khát hạnh phúc nhưng gặp