Giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1. Tính cấp thiết của đề tài Ở bất kỳ giai đoạn lịch sử nào, thanh niên luôn là gương mặt thể hiện sức sống của dân tộc, của văn hóa dân tộc và nhân loại. Đây là lứa tuổi nhiều hoài bão và khát vọng, là nguồn lực nội sinh của đất nước, có tiềm năng to lớn hứa hẹn những đóng góp quý giá vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Thanh niên còn được nhìn nhận là một lực lượng xã hội đang trưởng thành, phát triển cả về thể lực và trí lực, là những chủ nhân tương lai của nước nhà. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định: Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội. Theo Người, đối với sự tồn vong, thịnh suy của một đất nước, thanh niên càng tỏ rõ vị trí to lớn của mình: Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần là do các thanh niên. Thanh niên đang và sẽ là lực lượng chủ yếu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Điều này được thể hiện ở khả năng nhạy cảm với các vấn đề chính trị - xã hội, khả năng tiếp thu tri thức, tiếp thu cái mới trên các lĩnh vực khoa học, công nghệ, văn hóa, xã hội...Ở nước ta hiện nay, quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong bối cảnh của xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra hết sức nhanh chóng và mạnh mẽ đã đem lại những hiệu quả to lớn cả về kinh tế cũng như mọi mặt của đời sống xã hội. Những thay đổi tích cực ấy đã tạo một luồng sinh lực mới vào bầu nhiệt huyết của thanh niên. Với những thay đổi trong đời sống kinh tế, văn hóa tinh thần theo hướng ngày càng tốt đẹp hơn, lực lượng thanh niên Việt Nam tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, thấy rõ sự đúng đắn trong đường lối đổi mới đất nước. Điều đó góp phần hình thành lớp thanh niên có niềm tin, có lý tưởng và đạo đức, lối sống trong sáng, lành mạnh, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên. Toàn cầu hóa đang trở thành xu thế tất yếu cho mọi quốc gia trong đó có Việt Nam khi muốn hội nhập và phát triển. Với những "luật chơi" sòng phẳng, toàn cầu hóa đang đặt ra bài toán về sự được - mất. Cơ hội rất lớn, cái được rất nhiều, đó là sự tiếp cận và tranh thủ nguồn vốn, thành tựu khoa học, công nghệ từ những nền kinh tế phát triển; sự giao lưu những giá trị văn minh nhân loại…Tuy nhiên cũng cần tỉnh táo để nhận thức rằng, toàn cầu hóa không phải là cây gậy thần biến không thành có. Ngược lại, bên cạnh những lợi ích mà toàn cầu hóa đem lại, chúng ta đang đứng trước khá nhiều nguy cơ: sự phụ thuộc về kinh tế, sự lai căng văn hóa, mất bản sắc dân tộc…Trong đó không thể không kể đến nguy cơ về sự mất gốc, quay lưng với truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc. Trong điều kiện đó, sự ảnh hưởng của văn hóa, lối sống, đạo đức nước ngoài, đặc biệt là phương Tây đối với thế hệ thanh niên là tương đối rõ ràng. Bên cạnh những mặt tích cực, thì một bộ phận thanh niên có ý thức phấn đấu chưa cao, thờ ơ với các vấn đề chính trị - xã hội, phai nhạt lý tưởng cách mạng, không xác định được mục tiêu, lý tưởng cuộc sống, có biểu hiện suy thoái về đạo đức, lối sống, mắc tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật. Mặt khác do cuộc đấu tranh ý thức hệ cũng đang diễn ra gay go và quyết liệt, khi các thế lực thù địch trong và ngoài nước tìm mọi cách tấn công chúng ta toàn diện đặc biệt trong lĩnh vực chính trị, văn hóa, lối sống trước hết là đối với thế hệ trẻ nhằm phá hoại công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Những sản phẩm phi văn hóa, đồi trụy, phi nhân tính tràn ngập vào nước ta làm tha hóa, biến chất một bộ phận thanh niên. Sự sa sút về thế giới quan, nhân sinh quan, phẩm chất đạo đức ngày càng có chiều hướng giá tăng đã gây ra nỗi lo chung của toàn xã hội. Từ đây đặt ra hàng loạt vấn đề đối với thanh niên. Làm thế nào để thanh niên Việt Nam đáp ứng được yêu cầu hết sức nặng nề nhưng vẻ vang mà đất nước đang đặt lên vai họ, làm thế nào để xây dựng được thế hệ thanh niên phát triển toàn diện, hiện đại vừa có đức vừa có tài, nhân cách phong phú trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay.

NGUYỄN THỊ MINH HẠNH

GI¸ TRÞ §¹O §øC TRUYÒN THèNG VíI VIÖC X¢Y DùNG NH¢N C¸CH THANH NI£N VIÖT NAM TRONG BèI C¶NH TOµN CÇU HãA HIÖN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2018

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

1.1 Các công trình nghiên cứu về nhân cách thanh niên, xây dựng

nhân cách thanh niên, giá trị đạo đức truyền thống và vai trò của

1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến toàn cầu hoá và thực

trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng

1.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến phương hướng, giải

pháp nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với

việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam nói chung, thanh

1.4 Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học liên quan

Chương 2: GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VỚI VIỆC XÂY DỰNG

NHÂN CÁCH THANH NIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH

2.2 Giá trị đạo đức truyền thống và vai trò của nó đối với việc xây

Chương 3: GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG ĐỐI VỚI VIỆC XÂY

DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG

3.1 Toàn cầu hóa và tác động của nó đối với vai trò giá trị đạo đức

3.2 Thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng

3.3 Những vấn đề đặt ra từ thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền

thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam

VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN VIỆT

4.1 Phương hướng nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống

với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh

4.2 Những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức

truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên bối cảnh

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ở bất kỳ giai đoạn lịch sử nào, thanh niên luôn là gương mặt thể hiện sức sống của dân tộc, của văn hóa dân tộc và nhân loại Đây là lứa tuổi nhiều hoài bão và khát vọng, là nguồn lực nội sinh của đất nước, có tiềm năng to lớn hứa hẹn những đóng góp quý giá vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Thanh niên còn được nhìn nhận là một lực lượng xã hội đang trưởng thành, phát triển cả về thể lực và trí lực, là những chủ nhân tương lai của nước nhà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định: Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội Theo Người, đối với sự tồn vong, thịnh suy của một đất nước, thanh niên càng tỏ rõ vị trí to lớn của mình: Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần là do các thanh niên

Thanh niên đang và sẽ là lực lượng chủ yếu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Điều này được thể hiện ở khả năng nhạy cảm với các vấn đề chính trị - xã hội, khả năng tiếp thu tri thức, tiếp thu cái mới trên các lĩnh vực khoa học, công nghệ, văn hóa, xã hội Ở nước ta hiện nay, quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong bối cảnh của xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra hết sức nhanh chóng và mạnh mẽ đã đem lại những hiệu quả to lớn cả về kinh tế cũng như mọi mặt của đời sống xã hội Những thay đổi tích cực ấy đã tạo một luồng sinh lực mới vào bầu nhiệt huyết của thanh niên Với những thay đổi trong đời sống kinh tế, văn hóa tinh thần theo hướng ngày càng tốt đẹp hơn, lực lượng thanh niên Việt Nam tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, thấy rõ sự đúng đắn trong đường lối đổi mới đất nước Điều đó góp phần hình thành lớp thanh niên có niềm tin, có lý tưởng và đạo đức, lối sống trong sáng, lành mạnh, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên

Toàn cầu hóa đang trở thành xu thế tất yếu cho mọi quốc gia trong đó

có Việt Nam khi muốn hội nhập và phát triển Với những "luật chơi" sòng phẳng, toàn cầu hóa đang đặt ra bài toán về sự được - mất Cơ hội rất lớn, cái được rất nhiều, đó là sự tiếp cận và tranh thủ nguồn vốn, thành tựu khoa học, công nghệ từ những nền kinh tế phát triển; sự giao lưu những giá trị văn minh nhân loại…Tuy nhiên cũng cần tỉnh táo để nhận thức rằng, toàn cầu hóa không phải là cây gậy thần biến không thành có Ngược lại, bên cạnh những lợi ích mà toàn cầu hóa đem lại, chúng ta đang đứng trước khá nhiều nguy cơ:

sự phụ thuộc về kinh tế, sự lai căng văn hóa, mất bản sắc dân tộc…Trong đó không thể không kể đến nguy cơ về sự mất gốc, quay lưng với truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc

Trong điều kiện đó, sự ảnh hưởng của văn hóa, lối sống, đạo đức nước ngoài, đặc biệt là phương Tây đối với thế hệ thanh niên là tương đối rõ ràng Bên cạnh những mặt tích cực, thì một bộ phận thanh niên có ý thức phấn đấu chưa cao, thờ ơ với các vấn đề chính trị - xã hội, phai nhạt lý tưởng cách mạng, không xác định được mục tiêu, lý tưởng cuộc sống, có biểu hiện suy thoái về đạo đức, lối sống, mắc tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật Mặt khác do cuộc đấu tranh ý thức hệ cũng đang diễn ra gay go và quyết liệt, khi các thế lực thù địch trong và ngoài nước tìm mọi cách tấn công chúng ta toàn diện đặc biệt trong lĩnh vực chính trị, văn hóa, lối sống trước hết là đối với thế hệ trẻ nhằm phá hoại công cuộc xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở nước ta Những sản phẩm phi văn hóa, đồi trụy, phi nhân tính tràn ngập vào nước ta làm tha hóa, biến chất một bộ phận thanh niên Sự sa sút

về thế giới quan, nhân sinh quan, phẩm chất đạo đức ngày càng có chiều hướng giá tăng đã gây ra nỗi lo chung của toàn xã hội Từ đây đặt ra hàng loạt vấn đề đối với thanh niên Làm thế nào để thanh niên Việt Nam đáp ứng được yêu cầu hết sức nặng nề nhưng vẻ vang mà đất nước đang đặt lên vai họ, làm thế nào để xây dựng được thế hệ thanh niên phát triển toàn diện, hiện đại vừa có đức vừa có tài, nhân cách phong phú trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay

Cần chú ý là, phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên trong bối cảnh toàn cầu hóa không chỉ xuất phát từ tình hình suy thoái đạo đức lối sống của một bộ phận thanh niên mà còn vì định hướng phát triển lâu dài trong tương lai với tầm nhìn và hành động chiến lược Phát triển kinh tế và hiện đại hóa xã hội cần đến sức mạnh của kinh tế, nhưng xét đến cùng, kinh tế không có mục đích tự thân Không xây dựng được nền tảng tinh thần, đời sống tinh thần lành mạnh, xã hội không thể phát triển bền vững, thanh niên không thể lập thân lập nghiệp một cách lành mạnh và tìm thấy triển vọng tốt đẹp trong cuộc sống

Đây thực sự là vấn đề nóng hổi đặt ra trong quá trình xây dựng nhân cách cho thanh niên Việt Nam hiện nay

Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam nhấn mạnh: "Chú trọng xây dựng nhân cách con người Việt Nam về lý tưởng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, thể chất, lòng tự tôn dân tộc, trách nhiệm xã hội, ý thức chấp hành pháp luật, nhất là trong thế hệ trẻ" [33, tr.126] Ở đây, việc phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống dân tộc để xây dựng nhân cách cho thanh niên được coi là một trong những nhiệm

vụ quan trọng hàng đầu trong sự nghiệp "trồng người" ở nước ta hiện nay

Để góp phần làm rõ những nội dung trên, tôi lựa chọn vấn đề "Giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay" làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ vai trò của giá trị đạo đức truyền thống và thực trạng vai trò của

nó trong việc xây dựng nhân cách thanh niên, từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích trên, luận án có các nhiệm vụ cơ bản sau:

- Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

- Làm rõ khái niệm nhân cách thanh niên; Nội dung, phương thức xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam hiện nay Phân tích làm rõ vai trò của giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

- Phân tích tác động của toàn cầu hóa đến vai trò giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam hiện nay

- Làm rõ thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra từ thực trạng đó

- Đề xuất phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận án chủ yếu phân tích giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và vai trò của nó đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Về thời gian, luận án chỉ tập trung phân tích vai trò của giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối

cảnh toàn cầu hóa ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

- Luận án chủ yếu dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về giá trị đạo

đức truyền thống, về nhân cách thanh niên, xây dựng nhân cách thanh niên

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Luận án vận dụng phương pháp luận của CNDVBC và CNDVLS và

sử dụng tổng hợp các phương pháp: Lịch sử và logic, phân tích và tổng hợp,

so sánh,…nhằm thực hiện mục đích mà đề tài đặt ra

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận án góp phần xác định rõ vai trò của giá trị đạo đức truyền thống

đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

- Làm rõ thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên, trên cơ sở đó đề xuất phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

- Góp phần làm sáng tỏ vai trò, thực trạng và những giải pháp chủ yếu

nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống với xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các tổ chức, đoàn thể,

cá nhân làm công tác thanh niên

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong công tác nghiên cứu, giảng dạy trong các trường Đoàn, trường chính trị, trong hệ thống Học viện

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung

luận án gồm 4 chương, 11 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NHÂN CÁCH THANH NIÊN, XÂY DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN, GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG VIỆC XÂY DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN

1.1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề nhân cách, nhân cách thanh niên, xây dựng nhân cách thanh niên

Liên quan đến vấn đề này, các nhà nghiên cứu triết học, xã hội hoc, tâm

lý học, giáo dục học cũng rất quan tâm Dưới góc độ triết học, việc nghiên

cứu nhân cách đã đạt được một số thành tựu đáng kể Đó là cuốn: "Chủ nghĩa

xã hội và nhân cách" của nhiều tác giả [101] Cuốn sách trình bày có tính chất

cơ bản những vấn đề liên quan đến nhân cách: như cơ chế của sự hình thành nhân cách, bản chất của nhân cách, mối liên hệ giữa nhân cách với các điều kiện kinh tế, khoa học - kỹ thuật, văn hoá

Trên cơ sở phân tích các quan niệm khác nhau về con người, về sự phát triển nhân cách trong các xã hội từ thời kỳ nguyên thuỷ đến thời kỳ tư bản chủ

nghĩa, cuốn: "Triết học xã hội" của A.G.Xpirkin [2] đã lý giải sự tha hoá của

nhân cách trong xã hội tư bản, khẳng định nhân tố đạo đức là nhân tố quan trọng trong hai phương diện đức và tài của nhân cách Những kết quả nghiên cứu trên đưa lại cho nghiên cứu sinh nhận thức về nhân cách, bản chất của nhân cách, đây là cơ sở định hướng cho nghiên cứu sinh thực hiện đề tài Trong nước, vấn đề nhân cách cũng được đề cập ở một số cuốn sách

khác, dưới những góc độ khác nhau Đó là cuốn: "Văn hoá thẩm mỹ và

nhân cách" của Lương Quỳnh Khuê [69]; "Vai trò của gia đình trong việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam" của Lê Thi [120]; "Giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay" của Trần Sỹ Phán [105] Ở đây, trên cơ sở phân tích

quan niệm của một số nhà triết học trước C.Mác về con người, về nhân cách, tác giả cho rằng, triết học Mác-Lênin không hạn chế nhân cách ở mặt này mặt khác, mà xem nhân cách như là một chỉnh thể cá nhân có tính lịch sử

- cụ thể, tham gia vào hoạt động thực tiễn, đóng vai trò của chủ thể nhận thức

và cải tạo thế giới, chủ thể của quyền hạn và nghĩa vụ, của những chuẩn mực đạo đức, thẩm mỹ và mọi chuẩn mực xã hội khác Đây cũng là một trong số ít các công trình nghiên cứu sự hình thành và phát triển nhân cách dưới góc độ

cụ thể - đó là vai trò của giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách

Luận án Tiến sĩ triết học: "Vai trò của đạo đức đối với sự hình thành

nhân cách của con người Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay" của tác

giả Lê Thị Thủy [122] đã làm rõ mối liên hệ giữa đạo đức với sự hình thành

và phát triển nhân cách Từ đó tác giả phân tích sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Việt Nam hiện nay dưới tác động của đạo đức, trên

cơ sở đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao vai trò của đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Việt Nam hiện nay Các nội dung trên là những tư liệu bổ ích giúp cho nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình thực hiện đề tài luận án của mình Các công trình trên giúp nghiên cứu sinh thấy được vai trò của đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam và tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyền thống đối với nhân cách thanh niên, đây là những gợi mở quan trọng để nghiên cứu sinh thực hiện đề tài

"Giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển nhân

cách ở sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay" của

Hoàng Anh [1] đã bàn đến nhân cách và những nhân tố tác động đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách ở sinh viên Việt Nam Làm rõ tầm quan trọng

và thực trạng giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường và đề xuất phương hướng, giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò giáo dục lý luận Mác -Lênin

trong việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

Vấn đề nhân cách thanh niên Việt Nam trong thế kỷ 21 đã được đề cập

trong cuốn: "Văn hóa thanh niên và thanh niên với văn hóa dân tộc" của tác

giả Dương Tự Đam [23] Tác giả đã khái lược mô hình nhân cách con người

và tuổi trẻ Việt Nam cần có những năng lực và phẩm chất sau:

Có trình độ học vấn rộng; Có tư duy kinh tế và tính hiệu quả; Có khả năng tổ chức quản lý và năng động; Sử dụng tốt ngoại ngữ để giao tiếp; Sáng tạo trong học tập, lao động và công tác; Tận tâm, trách nhiệm và tính kỷ luật cao; Dám nghĩ, dám làm và chấp nhận mạo hiểm; biết quý trọng tình yêu và xây dựng gia đình hạnh phúc;

Thật thà, giữ chữ tín, có niềm tin và lý tưởng [23, tr.162]

Từ đó, tác giả khẳng định nhân cách thanh niên không thể nào tránh khỏi sự tác động của các giá trị, vì thế trong giáo dục vấn đề tiếp cận giá trị có vai trò quan trọng cần giáo dục định hướng giá trị cho cá nhân xây dựng thang giá trị của mình

Những kết quả nghiên cứu trên đã cho thấy vai trò của các chuẩn mực truyền thống, của giáo dục Mác-Lênin, của định hướng giá trị đối với xây dựng nhân cách nói chung và nhân cách thanh niên nói riêng, đây là tư liệu quan trọng để nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu và thực hiện đề tài

Vấn đề thanh niên cũng được các tác giả đề cập ở dưới những góc độ

khác nhau Trong cuốn: "Thanh niên và lối sống của thanh niên Việt Nam

trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế" của tác giả Phạm Hồng Tung

[132] đã bàn về lối sống thanh niên Điểm cốt lõi trong cách tiếp cận của tác giả là chỉ ra ranh giới tương đối giữa lối sống và văn hóa Theo tác giả, "lối sống chỉ là những chiều cạnh chủ quan của văn hóa được bộc lộ ra trong quá trình hiện thực hóa các giá trị văn hóa thông qua hoạt động sống của con

người" [132, tr.90]

Như vậy, lối sống thanh niên là những giá trị văn hóa, những mô hình và phương thức ứng xử được đa số chấp nhận (cái được lựa chọn) và hiện thực hóa trong cuộc sống hằng ngày của họ Trong đó có cả những giá trị, những

truyền thống và những cách ứng xử được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, nhưng cũng bao gồm cả những giá trị ngoại sinh, những cách ứng xử và những biểu tượng ngoại nhập

Cuốn: "Triết học thẩm mỹ và nhân cách" của tác giả Nguyễn Thế Kiệt

[72] đã đề cập những điểm cơ bản trong định nghĩa về nhân cách: Thứ nhất, nói đến nhân cách là nói tới nhân cách của con người hiện thực, gắn liền với bản chất xã hội của nó, là sản phẩm của những hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh lịch sử cụ thể Thứ hai, con người hình thành nên một nhân cách là một quá trình kép, xã hội hóa cá nhân và cá nhân hóa xã hội Thứ ba, con người như một nhân cách, trong đó mỗi cá nhân được biểu hiện vừa là chủ thể, vừa là khách thể của sự phát triển xã hội và lịch sử Thứ tư, nói nhân cách là nói đến con người đã hình thành về mặt xã hội, là sự biểu hiện chức năng xã hội của con người Từ đó tác giả cũng chỉ rõ cấu trúc của nhân cách và tính quy luật của sự hình thành và phát triển nhân cách

Cuốn: "Giá trị văn hóa truyền thống dân tộc với việc xây dựng nhân

cách sinh viên Việt Nam hiện nay" của tác giả Lương Gia Ban và Nguyễn Thế

Kiệt (đồng chủ biên) [5] đã đề cập đến xu hướng phát triển nhân cách của sinh viên hiện nay Các tác giả khẳng định, "nhân cách của sinh viên là nhân cách của những con người trẻ tuổi đang được chuẩn bị để thực hiện chức năng người chuyên gia có trình độ nghiệp vụ cao trong một lĩnh vực hoạt động nào

đó của xã hội" [5, tr.24] Các tác giả đã bàn về sự phát triển nhân cách của sinh viên và cho rằng, đó là một quá trình biện chứng của sự nảy sinh và giải quyết các mâu thuẫn, là quá trình chuyển các yêu cầu bên ngoài thành yêu cầu của bản thân sinh viên, là quá trình tự vận động và hoạt động tích cực của chính bản thân họ

Các công trình trên cũng đề cập đến nhân cách thanh niên, xây dựng nhân cách thanh niên và những vai trò của giá trị đạo đức trong xây dựng nhân cách sinh viên (bộ phận của thanh niên) Đây là những tư liệu bổ ích cho nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình thực hiện luận án

1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến giá trị đạo đức truyền thống, vai trò của giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên hiện nay

Về giá trị đạo đức truyền thống, có nhiều tác giả với các công trình

nghiên cứu, đó là cuốn “Đạo đức mới” của tác giả Vũ Khiêu [65]; Cuốn “Giá

trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” của tác giả Trần Văn Giàu

[46] Các tác giả đã phân tích một cách sâu sắc về các giá trị tinh thần truyền thống Việt Nam dưới góc độ sử học, văn hoá học, đạo đức học Các ông đã phân tích sự vận động của các giá trị tinh thần truyền thống qua các giai đoạn của lịch sử Việt Nam

Cuốn: "Đạo đức xã hội ở nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp" của

Nguyễn Duy Quý [110] đã đề cập đến những vấn đề đạo đức đang tồn tại trong các nước trên thế giới, cũng như ở Việt Nam Trên cơ sở đó, các tác giả

đã phân tích ba quan điểm để giải quyết vấn đề này trên thế giới Trong cuốn này, các tác giả cũng đã phân tích thực trạng đạo đức của cán bộ, đảng viên và công chức, đạo đức trong lao động và giao tiếp, đạo đức trong gia đình, đạo đức của thanh niên ở Việt Nam hiện nay Các tác giả đã chỉ ra nguyên nhân suy thoái của đạo đức trong xã hội, cũng như phương hướng và giải pháp xây dựng đạo đức xã hội ở nước ta hiện nay

Cuốn: "Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá

trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Văn

Lý [82] đã có những nhận xét về giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Dựa trên các tiêu chí xác định, trên cơ sở kế thừa quan điểm của Đảng ta

và ý kiến của các nhà khoa học, tác giả khẳng định giá trị đạo đức truyền thống cơ bản của dân tộc ta bao gồm: "Chủ nghĩa yêu nước; Lòng thương người sâu sắc; Tinh thần đoàn kết cộng đồng; Đức tính cần kiệm; Lòng dũng cảm, bất khuất, tính khiêm tốn, giản dị, trung thực, thủy chung, lạc quan" [82, tr.62] Các công trình nghiên cứu trên đã giúp cho nghiên cứu sinh thấy rõ giá

trị đạo đức truyền thống vai trò của giá trị đạo đức truyền thống đối với việc chống suy thoái đạo đức trong xã hội (trong đó có đạo đức của thanh niên), đây là cơ sở để nghiên cứu sinh kế thừa và tiếp tục nghiên cứu trong quá trình thực hiện luận án

Trong cuốn: "Giá trị văn hóa truyền thống dân tộc với việc xây dựng

nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay" của tác giả Lương Gia Ban và

Nguyễn Thế Kiệt (đồng chủ biên) [5] các tác giả cũng đã đề cập đến giá trị văn hóa truyền thống dân tộc và vai trò của nó trong việc xây dựng nhân cách sinh viên Tác giả đã hệ thống lại một số giá trị văn hóa tinh thần truyền thống cơ bản của dân tộc gồm: Lòng yêu nước ý chí tự cường dân tộc; Tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng; Tinh thần nhân ái, khoan dung, trọng tình nghĩa; Tinh thần lao động cần cù, sáng tạo; Truyền thống hiếu học; Lối ứng xử tinh tế Trên cơ sở đó, các tác giả làm rõ vai trò của giá trị văn hóa truyền thống với xây dựng nhân cách cho sinh viên Việt Nam hiện nay

Trước yêu cầu của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, quá trình hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa và sự biến đổi nhanh chóng của tình hình thanh niên cũng như yêu cầu chăm lo, giáo dục nhân cách cho

thanh niên, Viện Nghiên cứu thanh niên tổ chức Hội thảo: "Đoàn Thanh niên

Cộng sản Hồ Chí Minh với việc giáo dục nhân cách cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay" [141] Hội thảo khẳng định sự cần thiết của vấn đề giáo dục

nhân cách cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển nhân cách cho thanh niên Việt Nam của Đoàn Thanh niên Cộng sản

Hồ Chí Minh trong thời kỳ mới Các công trình trên đã đề cập đến các giá trị đạo đức truyền thống và vai trò của các giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng đạo đức trong xã hội, với xây dựng đạo đức mới cho sinh viên (là một bộ phận của thanh niên) Đây là những tư liệu bổ ích để nghiên cứu sinh

kế thừa trong quá trình thực hiện luận án

1.2 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TOÀN CẦU HOÁ VÀ THỰC TRẠNG VAI TRÒ GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HOÁ

1.2.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến toàn cầu hóa và tác động của nó đến xây dựng nhân cách thanh niên

"Tính hai mặt của toàn cầu hóa" trong cuốn: Giá trị truyền thống trước

những thách thức của toàn cầu hóa của tác giả Đỗ Lan Hiền [53] đã chỉ rõ

nguy cơ và thách thức bên cạnh những thuận lợi do toàn cầu hóa đem lại Tác giả cho rằng, "cần có quan điểm biện chứng khi nhìn nhận về thực tế lịch sử này Không nên chỉ quá chú trọng đến tính tiêu cực của toàn cầu hóa mà

không thấy hay không muốn thấy tính tích cực của nó" [53, tr.80] Trong điều

kiện của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ và thông tin phát triển như vũ bão thì toàn cầu hóa là xu hướng tất yếu, một quy luật để tồn tại và phát triển Toàn cầu hóa cũng là một đối trọng chống lại thứ chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi

Nó là công cụ để phá tung bức rào ngăn chặn dòng suối văn hóa tri thức của nhân loại đến với tất cả các quốc gia, dân tộc và con người trên hành tinh này, mang lại cho họ những cơ hội thăng tiến về tri thức, hiểu biết và tiến bộ

"Một số thách thức của quá trình toàn cầu hóa đối với Việt Nan hiện

nay" của tác giả Phạm Văn Đức [43] đã chỉ rõ những thách thức to lớn của

quá trình toàn cầu hóa với nước ta Trước hết là thách thức về kinh tế - đây là thách thức lớn nhất Cùng với đó là thách thức về mặt xã hội như nạn thất nghiệp, thiếu việc làm, phân hóa giàu nghèo, tệ nạn xã hội…và thách thức về văn hóa Trên cơ sở phân tích những thách thức mà Việt Nam gặp phải trong quá trình hội nhập, tác giả khẳng định: Chủ động hội nhập là con đường tốt nhất để tranh thủ cơ hội và vượt qua những thách thức của quá trình toàn cầu hóa Và điều quan trọng là làm thế nào để chúng ta vừa hội nhập vào xu thế phát triển của thế giới mà vẫn giữ được cái riêng của dân tộc mình, không tự đánh mất mình

Cũng trong vấn đề này, tác giả Nguyễn Văn Huyên có bài nghiên cứu về

"Toàn cầu hóa và một số vấn đề đặt ra đối với bản sắc văn hóa Việt Nam"

[60] trong đó tác giả khẳng định: toàn cầu hóa làm cho con người (các quốc gia) ngày càng xích lại gần nhau bởi nhứng giá trị phổ quát (cái chung), đồng thời tạo điều kiện cho mỗi dân tộc (mỗi nền văn hóa) phát huy nét độc đáo ngày càng sâu sắc; giống như thế giới luôn tồn tại trong sự thống nhất chung của tất cả những cái riêng; cái chung không bài trừ cái riêng mà cùng với cái riêng làm tiền đề cho nhau cùng phát triển Tác giả cho rằng: Toàn cầu hóa đang một mặt sản sinh ra các giá trị hiện đại, tạo điều kiện cho sự phát triển của mỗi nền văn hóa, mặt khác đưa ra những thách thức đối với các nền văn hóa (bản sắc văn hóa dân tộc) trong sự đấu tranh vì phát triển và tiến bộ của quá trình chuyển hóa tất yếu của xã hội Những kết quả nghiên cứu trên là nguồn tư liệu quý giá về toàn cầu hóa và những thách thức của toàn cầu hóa với Việt Nam hiện nay, giúp cho nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình thực hiện luận án

Cuốn: "Toàn cầu hóa hội nhập và phát triển bền vững, từ góc nhìn triết

học đương đại" của các tác giả Hồ Bá Thâm, Nguyễn Thị Hồng Diễm [119] đã

đề cập đến những quan niệm và cách tiếp cận khác nhau về toàn cầu hóa và khẳng đinh: Mặc dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau về toàn cầu hóa, nhưng các tác giả đều thừa nhận rằng toàn cầu hóa diễn ra hiện nay là một quá trình hết sức rộng lớn, phức hợp, phức tạp và mang tính khách quan, tất yếu mà không có thế lực nào đảo ngược được Các tác giả cũng đã tập trung làm rõ những tác động của toàn cầu hóa đến nhân cách con người nói chung và con người Việt Nam nói riêng, cho rằng đây là một quá trình khá phức tạp có cả những thuận lợi, cơ hội để hình thành nên những phẩm chất mới nhưng cũng chịu nhiều thử thách, nguy cơ, rủi ro và cả sự tàn phá của toàn cầu hóa ảnh hưởng xấu đến con người Việt Nam Từ đó, tác giả khẳng định cần phát triển con người Việt Nam phù hợp với quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế Đây là những nội dung quí giá giúp cho nghiên cứu sinh triển khai nội dung về các

nhân tố tác động đến phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên

1.2.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên trong bối cảnh toàn cầu hoá

Trong các công trình: "Tìm hiểu tính cách dân tộc" của Nguyễn Hồng Phong [106]; "Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam" của Trần

Văn Giàu [46]; Các tác giả đã phân tích một cách sâu sắc những giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam và khẳng định: những tính cách dân tộc, những giá trị tinh thần như lòng yêu nước, thương người là truyền thống

vô cùng quý báu của con người Việt Nam, của dân tộc Việt Nam, từ đó đặt vấn đề cần thiết phải kế thừa, phát huy những giá trị tinh thần này trong việc xây dựng nền văn hoá Việt Nam

Cũng có một số các công trình khác đề cập đến sự biến đổi giá trị trong

quá trình chuyển đổi của Việt Nam: "Sự chuyển đổi các giá trị văn hoá trong

văn hoá Việt Nam" của tác giả Đỗ Huy, Trường Lưu [59] cũng đã đề cập đến

các giá trị đạo đức truyền thống ở nước ta và sự chuyển biến của chúng sang hiện đại Tác giả cho rằng: Bảng giá trị Việt Nam đang quá độ rất mạnh mẽ với mục tiêu kết hợp được các giá trị truyền thống với các giá trị hiện đại, kết hợp các giá trị dân tộc với các giá trị quốc tế, các giá trị cá nhân với các giá trị cộng đồng

Trong các công trình nghiên cứu, đáng chú ý là công trình khoa học cấp

nhà nước KX 07: Con người Việt Nam - mục tiêu của động lực phát triển kinh

tế - xã hội, gồm 19 đề tài Công trình này đã tập trung khảo sát và nghiên cứu

sự phát triển của con người Việt Nam trong quá khứ cũng như hiện tại, đề xuất mô hình nhân cách người Việt Nam bước vào thế kỷ XXI Trong đó tiêu

biểu là các đề tài: Giá trị- định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị,

các tác giả đã trình bày khá kỹ các khái niệm: giá trị, phân loại gía trị, thang giá trị, định hướng giá trị Ở đây, các tác giả đề cập đến các giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc, đặt ra việc cần nghiên cứu giá trị truyền thống cũng

như các giá trị thời đại mà con người Việt Nam đang định hướng, cũng như

đề xuất mô hình nhân cách con người Việt Nam thế kỷ XXI Đây là những tư liệu quí giúp cho nghiên cứu sinh kế thừa và phát triển trong quá trình thực hiện luận án

"Tìm hiểu giá trị văn hoá truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa,

hiện đại hóa" của tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức và Hồ Sỹ

Quý [19] đã đề cập đến vấn đề giá trị, giá trị truyền thống, giá trị văn hoá truyền thống Công trình cũng đã đề cập đến vấn đề khai thác, giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống vì mục tiêu phát triển bền vững và trong chiến lược phát triển con người Những kết quả nghiên cứu trên đã cho thấy sự cần thiết của việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống trong xây dựng con người Việt Nam hiện đại, đây là cơ sở tư liệu để nghiên cứu sinh kế thừa và tiếp tục nghiên cứu trong quá trình thực hiện luận án

"Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hoá" của tác

giả Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Huyên [17] đã đề cập đến vai trò của giá trị truyền thống trong sự phát triển văn hoá Việt Nam trong quá khứ, cũng như trong sự phát triển nền văn hoá mới của Việt Nam Cuốn sách cũng đề cập đến thách thức của toàn cầu hoá đối với việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống dân tộc, nêu lên thực trạng các giá trị truyền thống Việt Nam trước xu thế toàn cầu hoá Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra các giải pháp nhằm giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam

Khi nghiên cứu việc kế thừa các giá trị truyền thống của dân tộc, tác giả Nguyễn Hùng Hậu cho rằng: các giá trị đó phải có sự đổi mới cho phù hợp

với sự phát triển của xã hội Cụ thể, trong bài viết: "Từ cái thiện truyền thống

đến cái thiện trong cơ chế thị trường ở Việt Nam hiện nay" của Nguyễn Hùng

Hậu [52] đã khẳng định: Ngày nay trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cái thiện cũng được bổ sung bằng nhiều nội dung mới Nếu như trước kia, Thiện cao nhất, lớn nhất là yêu nước đánh đuổi quân xâm lược ra khỏi bờ cõi; thì ngày nay, thiện phải làm sao cho dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Ở đây, tác giả đã

nhận thấy sự cần thiết phải có giải pháp tích cực, phù hợp khi kế thừa các giá trị truyền thống trong bối cảnh lịch sử mới.

Trong cuốn: "Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn

cầu hóa" của tác giả Nguyễn Đình Tường [133] đã luận giải sự cần thiết phải

giữ gìn và phát huy giá trị đạo đức truyền thống ỏ Việt Nam hiện nay Tác giả khẳng định, vấn đề đạo đức xã hội đang diễn ra phức tạp, các bậc thang giá trị có phần bị đảo lộn, bên cạnh những điều tốt, những cái hay đang được du nhập vào đời sống xã hội Việt Nam thông qua mở cửa giao lưu thì đồng thời những cái tiêu cực, cái xấu, cái đáng lên án cũng đang xâm nhập vào mọi lĩnh vực đời sống, mọi tầng lớp nhân dân Từ đó tác giả khẳng định, việc giữ gìn và phát huy những giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay là trách nhiệm nặng nề, cấp bách và có

ý nghĩa to lớn

Các công trình trên đã bàn về các giá trị truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và trước thách thức của toàn cầu hóa, đây là những gợi mở quan trọng để nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu trong quá trình triển khai đề tài luận án

Cuốn: "Mấy vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước

ta hiện nay" của tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Phúc (đồng chủ

biên) [20] đã có các bài viết đề cập đến giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường, đề cập đến việc giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống trong bối cảnh kinh

tế thị trường

Trong: "Toàn cầu hoá trong bối cảnh châu Á - Thái Bình Dương - một

số vấn đề triết học" của Phạm Văn Đức (chủ biên) [42] đã phân tích các giá

trị truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hoá, đề cập đến vấn đề toàn cầu hoá, nguy cơ tha hoá và vấn đề định hướng giá trị tinh thần, nguy cơ suy thoái đạo đức, lối sống của người Việt Nam hiện nay Từ đó tác giả khẳng định sự cần thiết của việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống và đề xuất các giải pháp phát huy gía trị truyền thống Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá

Công trình: "Giá trị truyền thống với việc xây dựng đạo đức mới cho

thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay" của tác giả Ngô Thị Thu Ngà [99] đã phân tích

rõ vai trò của giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay Tác giả khẳng định, các giá trị đạo đức truyền thống với tư cách là "hệ chuẩn giá trị", có vai trò như một màng lọc màu nhiệm, giúp thế hệ trẻ phân biệt đúng - sai, tốt - xấu, giúp họ xác định

"nên" hay "không nên" trong hành vi, ứng xử, từ đó có khả năng lựa chọn đúng đắn và tiếp thu những giá trị tiến bộ, văn minh của nhân loại cũng như biết thanh lọc, loại bỏ những phản giá trị, góp phần quan trọng cho sự hình thành và phát triển đạo đức mới của thế hệ trẻ hiện nay

Công trình: "Giá trị đạo đức truyền thống với việc hình thành và phát

triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay" của tác giả Phùng Thu Hiền

[55] đã luận giải tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyền thống trong việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay Khẳng định vai trò của các giá trị đạo đức truyền thống khi được phát huy sẽ tác động đến

tư tưởng, tình cảm, đạo đức của sinh viên, giúp họ nâng cao trình độ chính trị, tinh thần tự giác và tính tích cực xã hội trong học tập và lao động Phát huy các giá trị đạo đức truyền thống còn giúp sinh viên hình thành hệ thống giá trị với những nội dung mới phù hợp với sự biến đổi và phát triển của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Từ đó tác giả khẳng định, với những nhận thức mới về hệ thống giá trị đạo đức truyền thống sẽ có tác dụng rất lớn đối với sinh viên, giúp cho họ hình thành nếp nghĩ, lối sống, phong cách của người lao động mới, người trí thức mới trong tương lai, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Như vậy, có thể thấy, các giá trị truyền thống dân tộc là vấn đề luôn được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu Các giá trị truyền thống dân tộc được nghiên cứu cả trong sự hình thành, tiếp biến và phát triển của chúng Các học giả cũng tập trung nghiên cứu về sự cần thiết phải đổi mới nội dung các giá trị đó khi điều kiện kinh tế, xã hội có sự biến đổi Đây là những tư liệu

bổ ích cho nghiên cứu sinh kế thừa trong thực hiện luận án

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÂN CÁCH CON NGƯỜI VIỆT NAM NÓI CHUNG, THANH NIÊN VIỆT NAM NÓI RIÊNG TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA

Đáng chú ý là các công trình nghiên cứu của tập thể các nhà khoa học

như: "Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường với

việc xây dựng đạo đức mới cho đội ngũ cán bộ quản lý ở nước ta hiện nay"

của tác giả Nguyễn Chí Mỳ (chủ biên) [97] đã gợi mở một số vấn đề đạo đức mới, luận giải sự biến đổi thang giá trị đạo đức trong cơ chế thị trường, từ đó các tác giả đề xuất phương hướng và những giải pháp hình thành thang giá trị đạo đức mới, xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa…;

"Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, một nhu cầu phát triển

của xã hội hiện đại" của tác giả Lương Quỳnh Khuê [68]; "Suy nghĩ về một hệ giá trị tinh thần trong thời kỳ đổi mới ở nước ta hiện nay" của tác giả Nguyễn

Tài Thư [125]; "Một vài giải pháp duy trì và phát huy những giá trị đạo đức

truyền thống cho học sinh trong giai đoạn hiện nay" của tác giả Nguyễn Xuân

Thanh [117]; "Đôi điều suy nghĩ về giá trị và biến đổi giá trị khi nước ta

chuyển sang kinh tế thị trường" của tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn [21]; "Giá trị đạo đức truyền thống và những yêu cầu đạo đức đối với nhân cách con người Việt Nam hiện nay" của Cao Thu Hằng [51]; "Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho sinh viên" của Đinh Thế Định [35]… Các tác giả đề cập

thực trạng vấn đề đạo đức nói chung cũng như của thế hệ trẻ nói riêng trong thời kỳ đổi mới, đánh giá những thành tựu đạt được cùng những trăn trở khi một số cán bộ, đảng viên và thanh, thiếu niên thoái hóa biến chất, phai nhạt lý tưởng cách mạng, từ đó các tác giả đưa ra các giải pháp nhằm giáo dục và phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống dân tộc cho nhân dân, nhất là xây dựng đạo đức nhân cách cho thế hệ thanh niên hiện nay

Một số luận án nghiên cứu về giá trị đạo đức truyền thống dân tộc, sự tác động của đạo đức truyền thống đến đạo đức, nhân cách con người Việt

Nam thời kỳ đổi mới như: "Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền

thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay" của Nguyễn Văn Lý [81] đã hệ thống hóa và xác định rõ vai trò của giá

trị đạo đức truyền thống dân tộc trong lịch sử phát triển lịch sử dân tộc; phân tích những mặt tích cực và hạn chế trong đạo đức truyền thống dân tộc, tác giả phân tích tác động của các nhân tố trong nước và quốc tế, dân tộc và thời đại, nhất là tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức xã hội nói chung và giá trị đạo đức truyền thống nói riêng; từ đó khẳng định các giá trị cần được

kề thừa và đổi mới trong giai đoạn hiện nay, tác giả đề xuất những phương hướng và giải pháp cơ bản đảm bảo kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở Việt Nam; Các

luận án tiến sĩ, "Giáo dục đạo đức cho thanh niên, học sinh theo tư tưởng Hồ

Chí Minh ở nước ta hiện nay" của Trần Minh Đoàn [36]; "Giá trị đạo đức truyền thống trong việc giáo dục đạo đức cho sinh viên công an nhân dân Việt Nam hiện nay" của Phạm Bá Lượng [80] cũng đã phân tích làm rõ những

giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và vai trò của nó trong việc giáo dục đạo đức cho sinh viên Công an nhân dân Việt Nam hiện nay, bước đầu nêu lên những phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong việc giáo dục đạo đức cho đối tượng này

Công trình: "Giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng đạo đức

mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay" của tác giả Ngô Thị Thu Ngà [99] đã

góp phần xác định rõ tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyền thống dân tộc, việc phát huy các giá trị đó đối với việc xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay, tác giả đã phân tích thực trạng phát huy các giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay, tìm hiểu nguyên nhân của thực trạng, từ đó đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy tối đa các giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay

Trên các Tạp chí, Hội thảo khoa học, tài liệu chuyên khảo cũng có đăng một số công trình nghiên cứu việc giáo dục đạo đức truyền thống, định hướng

những giá trị đó cho thế hệ trẻ hiện nay như: "Tình cảm đạo đức và giáo dục

tình cảm đạo đức trong điều kiện hiện nay" của Nguyễn Văn Phúc [108]; "Lý tưởng đạo đức và giáo dục cho thanh niên trong điều kiện hiện nay" của Đoàn

Văn Khiêm [64]; "Giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn

nhân loại của đạo đức trong nền kinh tế thị trường" của Trần Nguyên Việt

[143] Các tác giả cho rằng mỗi dân tộc đều có những chuẩn mực đạo đức riêng, trong đó có một số yếu tố được cái phổ biến toàn nhân loại trong đạo đức chấp nhận làm cơ sở cho việc giải quyết các vấn đề toàn cầu Giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta biểu hiện ở sự nhiệt tình, hăng say trong lao động sản xuất, yêu quê hương đất nước…giá trị đạo đức truyền thống đó quy định ý thức đạo đức của cả cộng đồng người Việt Nam và đa phần là phù hợp với đạo đức toàn nhân loại Do vậy, theo tác giả trong nền kinh tế thị trường phải đảm bảo việc duy trì, phát huy các giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc

Bài "Tiêu chuẩn đạo đức của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay" của tác

giả Trần Văn Phòng [107] cũng đã đề cập đến các tiêu chuẩn đạo đức cần có của người lãnh đạo chính trị hiện nay

Ngày 18 tháng 10 năm 1996 tại Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ

chức hội thảo khoa học có chủ đề "Định hướng giáo dục đạo đức trong các

trường đại học" [13], các tham luận nêu rõ sự cần thiết phải có định hướng

giáo dục đạo đức cho thanh niên, sinh viên trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế hiện nay Các tác giả đề xuất giải pháp nhằm giữ vững bản săc văn hóa, giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ

Trong kỷ yếu Hội thảo quốc gia bàn về: "Thực trạng và giải pháp giáo

dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho học sinh, sinh viên Việt Nam" của

tác giả Lưu Thu Thuỷ [124], trên cơ sở thực trạng đạo đức, tư tưởng, lối sống

của thanh niên, sinh viên đã đưa ra những giải pháp thiết thực nhằm giáo dục, kế

thừa và phát huy giá trị văn hoá, đạo đức truyền thống dân tộc cho sinh viên

Ngày 14, 15 tháng 5 năm 2001, tại Hà Nội đã diễn ra cuộc hội thảo với

chủ đề: "Giá trị truyền thống và những thách thức của toàn cầu hóa", do Viện

Triết học Việt Nam và Hội đồng nghiên cứu triết học và giá trị Mỹ phối hợp

tổ chức [142] Các tham luận của đông đảo các nhà khoa học, quản lý trong

và ngoài nước cùng đưa ra tiếng nói chung là làm thế nào để trong mọi hoàn cảnh chúng ta vừa giữ được bản sắc văn hóa vừa phát huy được giá trị truyền thống của mỗi dân tộc; vừa bảo tồn các giá trị văn hóa, vừa tiếp thu, kế thừa những tinh hoa của nền văn hóa nhân loại

Tháng 8 năm 2004, Viện Khoa học xã hội Việt Nam công bố kết quả

nghiên cứu đề tài: "Đạo đức xã hội nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp" do

Nguyễn Duy Quý [110] làm chủ nhiệm cùng với sự tham gia của các nhà khoa học: Nguyễn Trọng Chuẩn, Hoàng Chí Bảo, Nguyễn Đức Bình, Vũ Khiêu, Nguyễn Văn Phúc…từ việc phân tích hiện thực cuộc sống trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công trình đã phác họa khá trung thực và toàn cảnh đạo đức xã hội ta hiện nay cả mặt tích cực và tiêu cực với những số liệu điều tra thuyết phục đã phản ánh rõ thực trạng đạo đức của cán bộ, đảng viên, công chức, thanh niên, đạo đức trong lao động, giao tiếp

và trong gia đình Từ đây các tác giả xác định nguyên nhân của việc suy thoái đạo đức xã hội và đề xuất phương hướng, giải pháp xây dựng đạo đức xã hội

Thanh niên - những chủ nhân tương lai của đất nước, động lực chủ yếu của cách mạng, là nhân tố có ý nghĩa quyết định vận mệnh của dân tộc Vì thế, việc xây dựng đạo đức, nhân cách cho thanh niên không chỉ là vấn đề xã hội của mỗi quốc gia mà còn mang ý nghĩa thời đại của nhân loại Với thế hệ thanh niên Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật chung đó Qua các công trình trên các tác giả đã đề cập đến các giải pháp nhằm phát huy các giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng nhân cách cho học sinh, sinh viên,

cho thế hệ trẻ Việt Nam, đây là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu sinh

kế thừa trong quá trình thực hiện luận án

Dưới lát cắt xã hội học, tác giả Đặng Cảnh Khanh đã phân tích về vị trí, vai trò của thanh niên; gia đình, cộng đồng và xã hội học thanh niên; sự thay đổi chuẩn mực giá trị truyền thống trong nội dung và phương thức xã hội học thanh niên trong gia đình và cộng đồng; định hướng giá trị, chuẩn mực xã hội trong thanh niên, gợi mở nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng trong

nghiên cứu thanh niên trong cuốn "Xã hội học thanh niên"

Ở góc độ tâm lý, tập thể tác giả thuộc Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, viện nghiên cứu con người và Viện Khoa học xã hội Việt Nam

trong cuốn: "Tâm lý người Việt Nam đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa -

Những điều cần khắc phục" [137] Trong đó đề cập đến những mặt mạnh, mặt

yếu, khẳng định cần kế thừa, phát huy cái hay và khắc phục những điều dở; đồng thời đề xuất chiến lược và chính sách nhằm phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay

Trong bối cảnh toàn cầu hóa cần có sự kế thừa và phát huy giá trị văn

hóa truyền thống qua bài: "Kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa truyền

thống trong bối cảnh toàn cầu hóa" của tác giả Bùi Thanh Thủy [123]; Tác

giả Võ Văn Thắng đề cập đến việc nâng cao nhận thức của sinh viên về vai trò của giá trị văn hóa truyền thống và đưa ra một số giải pháp trong xây dựng

lối sống hiện nay, với bài: "Nâng cao nhận thức của sinh viên về vai trò của

giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống hiện nay" [118]

Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến phương hướng và những giải pháp cơ bản nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam nói chung, nhân cách thanh niên nói riêng Đây là những gợi mở và tư liệu quí giá để nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình thực hiện luận án, nhất là các giải pháp nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.4 KHÁI QUÁT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.4.1 Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học liên quan đến đề tài luận án

Thứ nhất, các công trình khoa học đã làm rõ quan niệm về giá trị đạo

đức truyền thống, nhân cách và xây dựng nhân cách thanh niên Ở đây cần phải tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ thêm một cách hệ thống dưới góc độ triết học về giá trị đạo đức truyền thống với xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Thứ hai, trong các công trình đã công bố, các tác giả đã cố gắng phân

tích, làm rõ vấn đề vai trò giá trị văn hoá truyền thống trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam, nhân cách sinh viên Chưa có một công trình nào luận chứng một cách toàn diện, hệ thống dưới góc độ triết học về thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Thứ ba, các công trình của các nhà khoa học đã công bố cũng đã đưa ra

hệ thống giải pháp nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong giáo dục đạo đức cho sinh viên hay trong xây dựng lối sống cho sinh viên hiện nay Hệ thống các giải pháp đưa ra sâu sắc và toàn diện, mang tính khả thi Tuy nhiên, đây là vấn đề đang diễn biến phức tạp trong bối cảnh toàn cầu hóa cần phải tiếp tục nghiên cứu sâu sắc thêm và luận chứng toàn diện vào đối tượng mang tính cụ thể, đề ra phương hướng, giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống với xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Và có thể khẳng định, đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới góc độ triết học vấn đề giá trị đạo đức truyền thống với xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong

bối cảnh toàn cầu hóa Vì thế, chúng tôi chọn đề tài: "Giá trị đạo đức truyền

thống với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay" làm luận án tiến sĩ triết học

1.4.2 Những vấn đề đặt ra mà luận án tiếp tục nghiên cứu

Tác giả đưa ra một số vấn đề luận án cần tập trung nghiên cứu như sau:

- Luận án tiếp tục nghiên cứu, phân tích làm rõ một số vấn đề lý luận: Khái niệm nhân cách, khái niệm nhân cách thanh niên, nội dung, phương thức xây dựng nhân cách thanh niên hiện nay Vai trò của giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong việc xây dựng nhân cách thanh niên

- Luận án tiếp tục nghiên cứu, phân tích tác động của toàn cầu hóa đến vai trò các giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam hiện nay Làm rõ thực trạng vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

và những vấn đề đặt ra

- Luận án đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Tiểu kết chương 1

Từ trước đến nay, vấn đề đạo đức, giá trị đạo đức truyền thống, vấn đề nhân cách, nhân cách thanh niên, vai trò của giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên đã được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và đã đạt được những thành tựu nhất định Cùng với quá trình không ngừng phát triển của nước ta với thế giới, phát triển kinh tế thị trường và hội nhập, cho nên các tác giả nghiên cứu những vấn đề trên theo nhiều góc độ khác nhau, cách tiếp cận khác nhau và ngày càng nhận thức một cách toàn diện và hệ thống hơn Tuy nhiên, đây là vấn đề đang diễn biến phức tạp Trong điều kiện toàn cầu hóa, vấn đề đạo đức, quan hệ đạo đức truyền thống đang biến đổi, nhân cách thanh niên cũng đang biến đổi và phát triển

Vì thế, cần phải tiếp tục đi sâu thêm làm rõ về mặt triết học vai trò của giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nan hiện nay

Qua tổng quan về tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án, việc nghiên cứu vấn đề giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay vẫn chưa được đề cập một cách có hệ thống Hầu hết các công trình chỉ đề cập tới giá trị văn hóa truyền thống hoặc giá trị tinh thần với sự hình thành lối sống hoặc nhân cách sinh viên Những kết quả nghiên cứu này cũng đã cung cấp thêm cho tác giả luận án những tư liệu bổ ích ở nhiều góc nhìn cụ thể, giúp tác giả có thể khái quát một cách đầy đủ và toàn diện hơn về vai trò giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Đồng thời, trên cơ sở những mảng trống trong các công trình nghiên cứu đó, tác giả luận án đã xác định những vấn đề cần được nghiên cứu sâu sắc và có hệ thống, trong việc xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay và những

định hướng để giải quyết vấn đề đó dưới góc độ triết học

Chương 2 GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU

HÓA HIỆN NAY - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 NHÂN CÁCH THANH NIÊN, XÂY DỰNG NHÂN CÁCH THANH NIÊN

2.1.1 Nhân cách và cấu trúc nhân cách

2.1.1.1 Nhân cách

Nhân cách, đã từ lâu là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học

xã hội và nhân văn Các ngành khoa học khác nhau quan tâm đến nhân cách dưới góc độ riêng, song để giải quyết những vấn đề chung nhất về nhân cách, trước hết đó là nhiệm vụ của triết học

Trong lịch sử triết học, vấn đề nhân cách cũng được giải quyết trên những lập trường khác nhau

Quan điểm duy tâm về nhân cách biểu hiện rõ nhất ở Platon (427 -347), ông đã đồng nhất nhân cách với linh hồn Theo ông, nhân cách là cái gì đó phi vật chất, là cái bóng của "ý niệm", chứ không phải là bản thân "ý niệm"

Tư tưởng về nhân cách đã được Arixtốt (384- 322 TCN) - nhà triết học

cổ đại Hy Lạp bàn đến khi ông cho rằng, con người là một "động vật chính trị" Ở đây bước đầu ông thấy được vai trò của xã hội, của giáo dục đào tạo tác động đến sự phát triển của con người như là một nhân cách

Chủ nghĩa duy vật trước Mác có nhiều cố gắng trong nghiên cứu về nhân cách, nhưng chưa vượt ra khỏi hạn chế của lịch sử nên mang tính phiến diện và máy móc Họ đề cao mặt sinh học, xem nhẹ mặt xã hội của nhân cách Như đại biểu Lammetori (1709 -1751) cho rằng: nhân cách con người chủ yếu phụ thuộc vào yếu tố sinh học, trước hết là kiểu hoạt động thần kinh cấp cao

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, lần đầu tiên, hai nhà tâm lý học người Đức là Dilthey và Spranger mới đưa ra khái niệm nhân cách Theo các ông, nhân cách là cái mặt nạ có tính chất xã hội của cái tôi bên trong Khi nào cái mặt nạ đó trùng với cái tôi thì nhân cách phát triển chín muồi

Dưới góc độ tâm lý học, nhân cách được hiểu như là "toàn bộ những đặc điểm tâm lý của cá nhân đã hình thành và phát triển từ trong các quan hệ

xã hội"

Dưới góc độ giá trị hoc, "nhân cách chính là mối quan hệ - mức độ phù hợp giữa thang giá trị, thước đo giá trị của chủ thể với thang giá trị, thước đo giá trị của nhóm, cộng đồng xã hội, nhân loại" Mức độ phù hợp, phạm vi phù hợp càng cao thì nhân cách càng lớn

Dưới góc độ đạo đức học, nhân cách là hệ thống giá trị làm người mà cá nhân đạt được với sự trưởng thành về phẩm chất và năng lực trong quá trình thực hiện chức năng xã hội của mình, được xã hội đánh giá và thừa nhận

Trong việc xem xét nhân cách, quan điểm duy vật lịch sử không xuất phát từ nguyên lý nhân bản trừu tượng mà là từ con người hiện thực: Nó xuất phát từ những tiền đề hiện thực và không phút nào xa rời những tiền đề ấy Những tiền đề ấy là, những con người, không phải những con người trong sự

cô lập và sự cứng nhắc tưởng tượng của họ mà là những con người trong quá trình phát triển hiện thực của họ dưới những điều kiện nhất định, quá trình phát triển mà người ta có thể quan sát bằng kinh nghiệm [83, tr.30]

Từ đây, triết học mácxit xem nhân cách như là một chỉnh thể cá nhân,

có tính lịch sử cụ thể Nó tham gia vào hoạt động thực tiễn, đóng vai trò chủ thể của nhận thức và của sự phát triển xã hội Triết học mácxit nghiên cứu nhân cách như một quá trình, đi từ "con người hiện thực", 'bản chất xã hội" của con người đến hệ thống các giá trị và chức năng xã hội mà con người tự khẳng định mình trong đời sống hiện thực Trong "Luận cương về Phoiơbắc", C.Mác đã nêu luận điểm nổi tiếng: "bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội" [83] V.I.Lênin đã đánh giá, triết học Mác đã khắc phục được hai thiếu sót lớn nhất của lịch sử triết học: Chủ nghĩa duy tâm không thấy được điểm xuất phát là hiện thực khách quan

và chủ nghĩa duy vật siêu hình không thấy được vai trò tích cực của chủ thể con người

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đặc biệt chú ý đến bản chất xã hội của con người, lý giải các quan hệ xã hội tham gia vào sự hình thành bản chất ấy cũng như vai trò của thực tiễn và hoạt động thực tiễn đối với sự bộc lộ những sức mạnh bản chất người tới sự hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách

Từ những quan điểm trên, tác giả cho rằng: "nhân cách là tổng thể

những phẩm chất đạo đức, năng lực, thể chất và tinh thần được hình thành một cách cụ thể qui định những giá trị và hành vi xã hội của từng cá nhân được thể hiện và thực hiện trong lao động, học tập, hoạt động giao tiếp, ứng xử, hoạt động xã hội của mỗi cá nhân"

Để làm sáng tỏ quan niệm trên cần đi sâu phân tích bốn nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, đề cập đến nhân cách là nhân cách của con người hiện thực,

gắn liền với bản chất xã hội của nó, là sản phẩm của những hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh lịch sử cụ thể Con người như một nhân cách, bao giờ cũng là một chỉnh thể thống nhất, trong đó những yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội của con người hòa quyện với nhau Trong quá trình phát triển, cấu tạo sinh học di truyền và tâm sinh lý ở một cá nhân là cơ sở để hình thành nên những đặc điểm lịch sử - xã hội của con người Nếu chỉ là một cơ thể sinh vật thì con người không thể là một nhân cách, tổng hòa những phẩm chất xã hội có được trong tiến trình sinh hoạt xã hội thực tiễn đã làm cho con người có nhân cách

Thứ hai, quá trình hình thành nên một nhân cách là một quá trình kép,

xã hội hóa cá nhân và cá nhân hóa xã hội Với đặc điểm riêng về di truyền, về sinh lý thần kinh, về gia đình, về hoàn cảnh sống mỗi cá nhân "dấn thân" vào cuộc sống, tiếp thu và chuyển những giá trị văn hóa của xã hội vào bên trong mình, thực hiện quá trình so sánh, lọc bỏ, tự dánh giá, tự giáo dục, tự tạo nên thế giới của riêng mình Từ đây hình thành nên những dạng riêng biệt

về động lực, lợi ích, lòng tin, ý chí, định hướng giá trị trong cảm xúc, suy tư

và hành động Cá nhân - xã hội và cá nhân - nhân cách là thống nhất

Thứ ba, con người như một nhân cách, trong đó mỗi cá nhân được biểu

hiện vừa là chủ thể, vừa là khách thể của sự phát triển xã hội và lịch sử Con người chỉ hình thành nên một nhân cách, khi mà với những điều kiện xã hội nhất định, nó hoạt động thực tiễn với tư cách là chủ thể của phát triển xã hội

và là chủ thể phát triển của chính mình Trong quá trình đó, mỗi cá nhân tiến hành trao đổi, hoạt động, tiếp thu được kinh nghiệm và kiến thức, hình thành các phẩm chất xã hội và tâm lý nhất định Một trong những yếu tố then chốt của nhân cách là sự thôi thúc nội tâm, là ý chí cá nhân vươn đến những mục đích nào đó mà mình muốn tham gia hoặc tạo lập Những mục đích xã hội nếu không chuyển được thành sự thôi thúc nội tâm, ý chí cá nhân thì khó mà thực hiện Có thể nói, một xã hội tốt đẹp là một xã hội làm giàu được thế giới nội tâm của các cá nhân, là điều kiện để tạo ra thế hệ các cá nhân có thế giới nội tâm phong phú, sống chủ động, tích cực, sáng tạo Đây là nền tảng sâu xa

để xã hội phát triển

Thứ tư, nói nhân cách là nói đến con người đã hình thành về mặt xã

hội, là sự biểu hiện chức năng xã hội của con người Con người được sinh ra không phải đã là một nhân cách mà mới chỉ là một cá thể người Cá nhân này chỉ trở thành nhân cách khi nó mạng tính chất là một chủ thể các quan hệ xã hội Sự phân biệt giữa hai khái niệm "cá nhân" và " nhân cách" cũng chỉ là tương đối Khi nói tới "cá nhân" là muốn nhấn mạnh tới tính độc đáo riêng biệt ở từng cá thể người trong mối quan hệ của nó với xã hội Khi nói tới

"nhân cách" là muốn nói tới những đặc điểm, thuộc tính, phẩm chất độc đáo riêng biệt ấy trong mối quan hệ giữa những cá nhân, là cái để phân biệt giữa

cá nhân này với cá nhân khác Biểu hiện rõ nhất của nhân cách là thái độ, bản lĩnh, hành vi của cá nhân phù hợp với thang giá trị xã hội

Như vậy, nói đến nhân cách là nói đến con người đã trưởng thành về mặt xã hội, là chủ thể của sự nhận thức và cải tạo thế giới, là chủ thể của quyền hạn và nghĩa vụ, chủ thể của các mối quan hệ và những giá trị xã hội, chịu hoàn toàn trách nhiệm về những hành vi của mình trước xã hội và bản thân Đặc trưng của nhân cách trước hết là quá trình xã hội hóa cá nhân độc

đáo, quá trình cá nhân thường xuyên điều chỉnh hành vi của mình, quá trình phản tư của cá nhân trước nhu cầu của xã hội, quá trình tự đánh giá, tự ý thức hợp thành cốt lõi của nhân cách

Khi xem xét nhân cách trong tính chỉnh thể, chúng ta vừa phải chú ý đến những đặc điểm mang tính địa phương, dân tộc, thời đại, vừa phải chú ý đến cá tính làm nên nét cá biệt của mỗi nhân cách Nhân cách là sản phẩm của những hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh lịch sử cụ thể, nhưng đồng thời sản phẩm

ấy lại được cá thể hóa sâu sắc ở mỗi con người với tất cả sự khác biệt về sinh thể, sắc thái, năng lực, xu hướng của từng người tạo thành nét bản sắc, độc đáo mang tính xã hội, tính đơn nhất Nhân cách biểu hiện ra như là một quá trình thống nhất và đấu tranh giải quyết mâu thuẫn giữa xã hội hóa cái cá thể

và cá thể hóa cái xã hội

Nhân cách là một phạm trù động, là một cấu trúc hệ thống Nhân cách là tất cả những gì ưu tú nhất được kết tinh bởi sự phát triển các lực lượng bản chất của mỗi cá nhân theo giá trị chân - thiện - mỹ của nhân loại Đó là sự thống nhất giữa phẩm chất (đức) với năng lực (tài) của một con người trong tư cách cá nhân của nó Nhân cách là thước đo phẩm giá của mỗi người trong xã hội nhất định

2.1.1.2 Cấu trúc nhân cách

Cấu trúc của một nhân cách được hình thành và phát triển dần dần trong quá trình trưởng thành của mỗi cá nhân, đi từ quá trình ít được phân hóa đến một sự phân hóa tỉ mỉ hơn, từ những thuộc tính rời rạc tiến lên những cấu tạo, cấu trúc gồm các thuộc tính, quy định mức độ hoạt động bền vững tương đối đặc trưng cho một con người Do vậy, nhân cách vừa có tính ổn định tương đối vừa có tính biến đổi

Hiện nay, khi bàn về cấu trúc nhân cách có nhiều cách chia khác nhau

do cách tiếp cận và phương pháp khác nhau Nhưng khái quát lại có thể có một số quan niệm như sau:

Thứ nhất, dưới góc độ tâm lý học và xã hội học, A.G Kovaliop cho

rằng cấu trúc của nhân cách bao gồm bốn yếu tố: xu hướng, năng lực, tính cách, khí chất

Thứ hai, với góc độ về tổng thể các phẩm chất của nhân cách có cấu

trúc: đức, trí, thể, mỹ; cấu trúc: đức, trí, thể, mỹ, lao (lao động); cấu trúc: xu hướng, năng lực, tính cách

Thứ ba, có quan niệm cho cấu trúc nhân cách gồm hai mặt thống nhất

với nhau là phẩm chất và năng lực

Thứ tư, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng cấu trúc nhân cách chính là sự

thống nhất giữa đức và tài Trong cấu trúc này, đức được coi là thành phần đặc biệt của nhân cách Tài là các năng lực thích ứng với xã hội của con người, là hiệu suất, hiệu quả trong một lĩnh vực hoạt động nào đó của họ

Tác giả đồng ý với quan điểm cho rằng, cấu trúc của nhân cách là sự thống nhất giữa "đức" và "tài", tuy nhiên cần cụ thể "đức", "tài" như sau:

Một là, "đức" được thể hiện ở những phẩm chất chủ yếu sau:

- Phẩm chất xã hội, bao gồm: thế giới quan, lập trường, thái độ chính trị - xã hội, thái độ lao động Sự phát triển cao của những phẩm chất này làm cho cá nhân luôn có những nhận thức và hành động đúng đắn, hợp lý trong những hoàn cảnh, điều kiện thực tiễn khách quan Chỉ khi nào xác lập được thế giới quan thì mỗi người mới khẳng định được nhân cách của mình trong cuộc sống

- Phẩm chất đạo đức cá nhân: Đó là đạo đức của từng cá nhân riêng lẻ của cộng đồng, phản ánh và khẳng định tồn tại xã hội của các cá nhân ấy như

là một thể hiện riêng rẽ của tồn tại xã hội về lợi ích và hoạt động của các cá nhân Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của mình, các cá nhân thực hiện đạo đức xã hội như là hệ thống kinh nghiệm xã hội, những lý tưởng, chuẩn mực, tư tưởng đánh giá đạo đức đều được hình thành nên trong lịch sử cộng đồng, biến kinh nghiệm xã hội thành kinh nghiệm bản thân

- Phẩm chất ý chí, tính kỷ luật, tính phê phán, cung cách ứng xử, tác phong…là những phẩm chất quan trọng của một con người mang nhân cách

- Sự phát triển cao của ý thức thẩm mỹ: Với một ý thức thẩm mỹ cao,

cá nhân có một cuộc sống tinh thần thanh cao, vui vẻ, khoáng đạt, khơi dậy

tiềm năng sáng tạo, ý thức luôn vươn tới và chiếm lĩnh cái đẹp trong mỗi người [72, tr.117]

Hai là, mặt "tài" là năng lực hoàn thành các hoạt động được giao với

chất lượng và hiệu quả cao Ở mức độ chung nhất, có thể xem xét ở những mặt sau:

- Năng lực xã hội hóa: Biểu đạt khả năng chiếm lĩnh tri thức, từ vốn tri thức được tích lũy đó làm cơ sở cho sự sáng tạo của chủ thể mang nhân cách trong hoạt động thực tiễn, thể hiện ở khả năng thích nghi, cơ động, mềm dẻo trong cuộc sống xã hội

- Năng lực chủ thể hóa: Biểu đạt khả năng thể hiện cái "tôi", bản lĩnh

và dấu ấn riêng, độc đáo của cá nhân trong các quan hệ xã hội

- Năng lực hành động: Thể hiện khả năng hành động có mục đích, có tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạo với năng suất, chất lượng và hiệu quả cao nhất, là thể hiện tính tích cực xã hội của chủ thể mang nhân cách

- Năng lực giao lưu, giao tiếp xã hội

Ở đây, trong quan hệ giữa "đức" và "tài", mặt "đức" được coi là gốc, là

cơ sở nền tảng cho sự hình thành và phát triển nhân cách

Nếu con người là chủ thể sinh học - xã hội thống nhất thì nhân cách chính là mặt chất lượng xã hội của toàn bộ chỉnh thể đó [72, tr.118]

Đối với mỗi cá nhân, sự thống nhất giữa những phẩm chất và năng lực, giữa "đức" và "tài" mà mỗi cá nhân đạt được trong quá trình học tập, lao động

và tu dưỡng được xã hội thừa nhận như một giá trị đã tạo thành nhân cách của chính cá nhân ấy

2.1.1.3 Tính quy luật của sự hình thành nhân cách

Theo Glezecman, tính quy luật cũng là quy luật nhưng nó ở phạm vi hẹp hơn và mức độ thấp hơn Trong quá trình hình thành nhân cách cũng phải tuân theo những vấn đề có tính quy luật sau:

Thứ nhất, sự hình thành và phát triển nhân cách là quá trình thống nhất

giữa cá nhân và xã hội Chủ nghĩa Mác- Lênin chỉ ra rằng: cá nhân là sản phẩm của xã hội và là chủ thể của sự phát triển lịch sử xã hội, là sản phẩm của

hoàn cảnh đồng thời là chủ thể của hoàn cảnh Ỏ đây, con người là một thực thể thống nhất giữa tính sinh vật và tính xã hội Và về bản chất "Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa của những quan hệ xã hội" Quá trình con người hoàn thiện bản chất xã hội cũng là quá trình từng bước hình thành nhân cách, vừa có sắc thái cá nhân, vừa mang dấu ấn xã hội, trong đó cái xã hội giữ vai trò quyết định bản chất xã hội của nhân cách, cái cá nhân tạo nên sắc thái riêng, những nét đặc thù trong nhận thức cũng như thực hành của nhân cách con người Sự hình thành nhân cách, do

đó cũng là quá trình xã hội hóa cá nhân - tức là quá trình hình thành, tạo lập và phát triển nhân cách của mỗi người dưới tác động của các nhân tố xã hội để hoàn thiện tính xã hội của nhân cách Mặt khác, đó cũng là quá trình

cá nhân hóa xã hội - tức quá trình khẳng định tính chủ thể của nhân cách và thông qua nhân cách để tác động trở lại thế giới hiện thực, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển đó Trong sự thống nhất đó, suy cho cùng yếu tố

xã hội giữ vai trò quyết định

Thứ hai, sự hình thành và phát triển nhân cách là quá trình thống nhất

giữa những điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan Quá trình sống của con người là quá trình không ngừng chinh phục thế giới khách quan, là quá trình thích ứng với hoàn cảnh bên ngoài bằng cách cải tạo theo nhu cầu của mình Vì thế, trong mỗi thời kỳ lịch sử, nhân cách của mỗi cá nhân đều chịu

sự quy định của những điều kiện khách quan như môi trường tự nhiên, kinh

tế, chính trị, văn hóa, xã hội, đồng thời hiện diện cả các yếu tố truyền thống, hiện đại Khi những điều kiện đó thay đổi, nhất là điều kiện kinh tế, nhân cách của con người sớm hay muộn cũng sẽ thay đổi theo Mặt khác, là chủ thể hành động, con người nhận thức, đánh giá, lựa chọn và tiếp nhận những tác động từ bên ngoài, chuyển hóa nó thành những phẩm chất bên trong và biểu hiện thông qua mặt thực tiễn của nhân cách Quá trình đó tùy thuộc vào năng lực, phẩm chất, trí tuệ, tâm hồn của mỗi cá nhân Cùng một môi trường kinh tế- xã hội, có cá nhân hình thành được nhân cách tiến bộ, tích cực, có cá nhân lai tạp hình thành nhân cách tiêu cực, lạc hậu Cùng một nhân cách tiến bộ,

tích cực, nhưng sự thẩm thấu và biểu hiện cái tích cực thông qua thái độ, hành

vi ở mỗi cá nhân cũng khác nhau Nhân cách của mỗi người, vừa là kết quả của những điều kiện khách quan, vừa mang dấu ấn của nhân tố chủ quan

Thứ ba, sự hình thành và phát triển nhân cách là quá trình thống nhất

giữa giáo dục và tự giáo dục Nhân cách không thể hình thành một cách tự phát mà là kết quả của quá trình rèn luyện và tự rèn luyện của các cá nhân, là kết quả hoạt động giáo dục và tự giáo dục trong xã hội, ở đó có sự kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội Vai trò của giáo dục là tác động một cách

tự giác, có chủ đích của các chủ thể xã hội đến mỗi cá nhân nhằm truyền thụ các tri thức, kinh nghiệm, văn hóa dân tộc và nhân loại Sự chiếm lĩnh các tri thức đó và tự chuyển hóa thành nhận thức, kỹ năng của mỗi cá nhân một cách chủ động, tích cực, tự giác, là sự tự giáo dục Nhân cách của con người được hình thành từ thực tiễn xã hội với vô vàn mối quan hệ mà trong đó, mỗi thành viên tiếp nhận giá trị, rèn luyện thói quen, định hình nhân cách của mình cho phù hợp với các yêu cầu, chuẩn mực của xã hội Quá trình tự giáo dục đòi hỏi

cá nhân phải có tính tích cực thực sự, thường xuyên điều chỉnh nhận thức, thái

độ của mình theo định hướng giáo dục của xã hội, tự rèn luyện thói quen, hành vi của mình trong mọi lĩnh vực hoạt động Trong mối quan hệ giữa giáo dục và tự giáo dục để hình thành nhân cách, quá trình tự giáo dục của cá nhân giữ vai trò quyết định Chỉ khi nào các chủ thể tự ý thức trong việc tiếp nhận các giá trị xã hội, chuyển hóa thành nhận thức, quan điểm, hình thành nhân cách và hiện thực hóa nó thông qua các hoạt động sống của mình, khi đó việc giáo dục mới thực sự có ý nghĩa

Hình thành và phát triển trên cơ sở thực tiễn, nhân cách của con người biểu hiện ra như sự thống nhất và đấu tranh giải quyết mâu thuẫn giữa xã hội hóa cái cá nhân với cá nhân hóa cái xã hội, giữa chủ quan hóa cái khách quan

và khách quan hóa cái chủ quan Nhân cách là một phạm trù "động" với một cấu trúc phức tạp, có quy luật hình thành và phát triển, phản ánh cả phương diện xã hội và bản sắc cá nhân Đây là cơ sở để tiếp cận nhân cách thanh niên

và xây dựng nhân cách thanh niên cũng như xem xét vai trò của giá trị đạo

đức truyền thống với xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

2.1.2 Nhân cách thanh niên và nội dung, phương thức xây dựng nhân cách thanh niên Việt Nam hiện nay

2.1.2.1 Nhân cách thanh niên

độ tuổi trưởng thành" [144, tr.913]

Luật Thanh niên (Luật số 53/2005/QH11) được Quốc hội khóa XI thông qua đã quy định tại Điều 1: "Thanh niên quy định trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi" Xưa kia, cổ nhân

đã khái quát rất đúng "tam thập nhi lập" (30 tuổi vào đời lập thân, lập nghiệp) Đây là bước khởi đầu của sự trưởng thành Tùy thuộc định hướng giá trị và lựa chọn lối sống, lẽ sống đúng hay sai mà tuổi trẻ có thể làm nên sự nghiệp, đóng góp hữu ích cho xã hội, phát huy được tài năng và phẩm giá Ngược lại cũng có thể chệch hướng, lạc đường, thậm chí hư hỏng, tự đánh mất nhân cách của mình

Một trong những đặc điểm nổi bật của thanh niên là sự dồi dào các tiềm năng để phát triển, từ thể chất đến trí tuệ, luôn vươn tới cái mới, nhạy cảm và

dễ thích ứng với đổi mới, có nhu cầu phong phú về văn hóa tinh thần, như vậy, thanh niên gắn liền với niềm tin, dễ phục thiện và noi gương những hình mẫu nhân cách mà họ ngưỡng mộ Do vậy, đến với thanh niên cần có lòng chân thành, sự tin cậy, trách nhiệm và tình thương yêu với tinh thần khoan

dung, lòng nhân ái, vị tha Ứng xử với thanh niên phải luôn thấm nhuần các chuẩn mực: dân chủ, bình đẳng, công bằng

Thanh niên nước ta hiện nay là lực lượng xã hội to lớn, có tiềm năng hùng hậu, kế thừa tinh hoa truyền thống của dân tộc và cách mạng Thanh niên có mặt mạnh cơ bản là trình độ học vấn cao hơn trước, có tầm nhìn rộng, nhạy cảm với thông tin mới, giàu lòng yêu nước thực hiện lý tưởng mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Đảng và Nhà nước ta luôn đánh giá cao vai trò, vị trí to lớn của thanh niên tin tưởng sâu sắc vào lực lượng thanh niên, chăm lo, giáo dục, bồi dưỡng

và tạo điều kiện cho thanh niên rèn luyện, cống hiến và trưởng thành Vì vậy, vấn đề xây dựng nhân cách thanh niên là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển con người Việt Nam

* Nhân cách thanh niên

Cũng như mọi kiểu nhân cách khác, nhân cách thanh niên cũng chịu sự chi phối bởi quy luật chung của sự hình thành nhân cách Nhưng khác biệt là

ở chỗ: nhân cách thanh niên, nhân tố giáo dục là nhân tố hoạt động gắn kết với nhau, hình thành nên ở họ những phẩm chất nhân cách mới phù hợp với yêu cầu của xã hội, đáp ứng mục tiêu mà giáo dục đặt ra

Nền tảng để phát triển nhân cách thanh niên bao gồm môi trường sống gia đình, nhà trường và xã hội Hay nói cách khác, nhân cách được hình thành

là kết quả giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội Giáo dục và xây dựng nhân cách thanh niên không thể tách rời các yếu tố như gia đình, nhà trường

và xã hội, trong đó đặc biệt là Đoàn thanh niên đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ

Ở thanh niên, quá trình hình thành và phát triển những phẩm chất đạo đức, những giá trị nhân cách, phải là quá trình kết hợp giữa giáo dục và tự giáo dục Trong đó yếu tố tự giáo dục được coi là thước đo của sự phát triển nhân cách

Trong giai đoạn hiện nay, khi điều kiện kinh tế - xã hội có những biến đổi to lớn, xu hướng toàn cầu hóa phát triển, khả năng hội nhập giữa các quốc

gia trong khu vực cũng như quốc tế ngày càng lớn Với lợi thế về trình độ học vấn, ngoại ngữ, về khả năng nắm bắt cái mới… thanh niên Việt Nam có khả năng hội nhập quốc tế cao và chịu ảnh hưởng và tác động rõ hơn mạnh mẽ hơn Do vậy, cùng với việc khuyến khích sự tiếp nhận những tác động tích cực từ bên ngoài, chúng ta phải định hướng thanh niên hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực, những biểu hiện lệch lạc trong định hướng giá trị… nếu không sự phát triển lệch hướng trong nhân cách thanh niên là khó tránh khỏi

Từ đây có thể đưa ra định nghĩa nhân cách thanh niên như sau: Nhân cách ở

thanh niên là tổng thể những phẩm chất đạo đức, năng lực, thể chất và tinh thần được hình thành một cách lịch sử - cụ thể, qui định giá trị và những hành vi xã hội của thanh niên, được thể hiện và thực hiện trong hoạt động học tập, lao động; hoạt động giao tiếp, ứng xử; hoạt động xã hội của cá nhân mỗi thanh niên

Ở giai đoạn đầu của thanh niên, nhân cách đang trưởng thành, đang phát triển, chưa phải là một nhân cách "hoàn chỉnh" Biểu hiện ở chỗ: Nhiều giá trị chưa được thanh niên định hình một cách rõ rệt, nhất là các giá trị, đạo đức, mà định hình giá trị là yếu tố quan trọng nhất của cấu trúc bên trong nhân cách, bởi nó bảo đảm tính mục đích, tính tích cực và tính kiên định của nhân cách

Sự hình thành và phát triển nhân cách thanh niên là quá trình biện chứng của sự nảy sinh và giải quyết các mâu thuẫn trong quá trình sống, học tập, giao tiếp của thanh niên, là quá trình chuyển các yêu cầu từ bên ngoài thành yêu cầu bên trong, là quá trình tự vận động một cách tích cực của thanh niên dưới sự hướng dẫn của gia đình, nhà trường và xã hội

Nhân cách thanh niên hiện nay, ngoài những đặc điểm chung của nhân cách, thì còn có những biểu hiện riêng về phẩm chất, năng lực như:

Thứ nhất, thanh niên hiện nay năng động, sáng tạo hơn, có thực tế hơn

nhiều so với thanh niên trước thời kỳ đổi mới

Thứ hai, thanh niên hiện nay đề cao vai trò cá nhân, đề cao quan niệm

tự do cá nhân (tự do học tập, tự do lập nghiệp, tự do mưu cầu hạnh phúc…)