Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận án tiến sĩ)

Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng dinh dưỡng, canxi, vitamin D và hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi, bổ sung vitamin D cho trẻ em 9 tuổi tại thành phố Hải Dương (Luận văn thạc sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG

HỌC VIỆN QUÂN Y

ĐOÀN HUY CƯỜNG

THỰC TRẠNG DINH DƯỠNG, CANXI, VITAMIN D

VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP BẰNG CHẾ ĐỘ ĂN GIÀU CANXI, BỔ SUNG VITAMIN D CHO TRẺ EM 9 TUỔI TẠI THÀNH PHỐ HẢI DƯƠNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC

HÀ NỘI – NĂM 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG

HỌC VIỆN QUÂN Y

ĐOÀN HUY CƯỜNG

THỰC TRẠNG DINH DƯỠNG, CANXI, VITAMIN D

VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP BẰNG CHẾ ĐỘ ĂN GIÀU CANXI, BỔ SUNG VITAMIN D CHO TRẺ EM 9 TUỔI TẠI THÀNH PHỐ HẢI DƯƠNG

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan số liệu trong đề tài luận án là một phần số liệu trong

đề tài nghiên cứu có tên: “Giải pháp cải thiện tình trạng dinh dưỡng canxi, vitamin D cho trẻ tiền dậy thì dựa vào nguồn dinh dưỡng tại địa phương” Kết quả đề tài này là thành quả nghiên cứu của tập thể mà tôi là thành viên chính Tôi đã được Chủ nhiệm đề tài và toàn bộ các thành viên trong nhóm nghiên cứu cho phép sử dụng đề tài này vào trong luận án để bảo vệ lấy bằng tiến sĩ Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Đoàn Huy Cường

ii

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục bảng

Danh mục biểu đồ

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1.TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Dinh dưỡng canxi và vitamin D 3

1.1.1 Dinh dưỡng canxi 3

1.1.2 Dinh dưỡng vitamin D 7

1.2 Các nghiên cứu về tình trạng thiếu canxi, vitamin D và mối liên quan với chiều cao ở trẻ em 10

1.2.1 Dịch tễ học về tình trạng thiếu canxi và vitamin D 10

1.2.2 Mối liên quan giữa thiếu canxi và vitamin D với phát triển chiều cao của trẻ 13

1.3 Các yếu tố dinh dưỡng khác ảnh hưởng đến phát triển xương 15

1.4 Các yếu tố ngoài dinh dưỡng ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ 17 1.4.1 Ảnh hưởng của yếu tố di truyền 17

1.4.2 Các yếu tố khác ảnh hưởng lên tăng trưởng 18

1.5 Tổng quan về tình trạng dinh dưỡng và khẩu phần ăn học sinh tiểu học tại Việt Nam 19

1.5.1 Đặc điểm sinh học cơ bản của trẻ em lứa tuổi tiểu học 19

1.5.2 Thực trạng dinh dưỡng trẻ em tiểu học tại Việt Nam 20

1.5.3 Tổng quan về khẩu phần ăn trẻ em lứa tuổi tiểu học tại Việt Nam 22

1.6 Giải pháp can thiệp dinh dưỡng canxi vitamin D cải thiện mật độ xương và chiều cao 26

iii

1.6.1 Các giải pháp can thiệp trên thế giới 26

1.6.2 Các giải pháp can thiệp tại Việt Nam 31

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

2.1 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 33

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 33

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu 34

2.1.3 Thời gian nghiên cứu 34

2.2 Phương pháp nghiên cứu 34

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu 34

2.2.2 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu 35

2.2.3 Phương pháp kỹ thuật thu thập số liệu và cách đánh giá 38

2.2.4 Cách tiến hành nghiên cứu can thiệp 43

2.2.5 Xử lý và phân tích số liệu 48

2.2.6 Biện pháp khống chế sai số 49

2.2.7 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 50

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 53

3.1 Thực trạng dinh dưỡng canxi, vitamin D và khẩu phần ăn của trẻ nghiên cứu 53

3.1.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 53

3.1.2 Thực trạng dinh dưỡng của đối tượng nghiên cứu 55

3.1.3 Thực trạng vitamin D huyết thanh của trẻ nghiên cứu 59

3.1.4 Mối liên quan giữa chiều cao và cân nặng với vitamin D huyết thanh của trẻ nghiên cứu 61

3.1.5 Khẩu phần ăn của đối tượng nghiên cứu 63

3.2 Hiệu quả của nghiên cứu can thiệp 72

3.2.1 Đặc điểm của đối tượng tham gia nghiên cứu can thiệp 72

3.2.2 Kết quả giám sát trong thời gian can thiệp 75

3.2.3 Hiệu quả của can thiệp đến kiến thức dinh dưỡng canxi và vitamin D của trẻ và bà mẹ 77

3.2.4 Thay đổi khẩu phần ăn của đối tượng nghiên cứu 78

iv

3.2.5 Thay đổi nồng độ PTH và vitamin D huyết thanh của đối tượng

nghiên cứu 80

3.2.6 Sự thay đổi các chỉ số nhân trắc của trẻ nghiên cứu 84

3.2.7 Tính bền vững của giải pháp can thiệp 87

CHƯƠNG 4 BÀN LUẬN 89

4.1 Thực trạng dinh dưỡng canxi, vitamin D và khẩu phần ăn của đối tượng nghiên cứu 89

4.1.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 89

4.1.2 Thực trạng dinh dưỡng của đối tượng nghiên cứu 90

4.1.3 Thực trạng dinh dưỡng vitamin D của đối tượng nghiên cứu 95

4.1.4 Thực trạng dinh dưỡng canxi của đối tượng nghiên cứu 97

4.1.5 Về khẩu phần ăn của đối tượng nghiên cứu 99

4.2 Hiệu quả của nghiên cứu can thiệp 102

4.2.1 Bàn về đối tượng và các can thiệp sử dụng thực đơn giàu canxi, bổ sung vitamin D của đối tượng nghiên cứu 102

4.2.2 Hiệu quả với kiến thức dinh dưỡng canxi-vitamin D của trẻ nghiên cứu và bà mẹ 105

4.2.3 Thay đổi khẩu phần ăn của đối tượng nghiên cứu 104

4.2.4 Thay đổi nồng độ PTH và vitamin D huyết thanh của đối tượng nghiên cứu 107

4.2.5 Thay đổi các chỉ số nhân trắc của đối tượng nghiên cứu 110

4.2.6 Tính bền vững của giải pháp can thiệp 114

4.3 Hạn chế của nghiên cứu 114

KẾT LUẬN 116

KHUYẾN NGHỊ 118

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 119

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

PHỤ LỤC 132

v

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TT Phần viết tắt Phần viết đầy đủ

(Trung tâm quốc gia về thống kê sức khỏe Mỹ)

vi

DANH MỤC BẢNG

1.1 Nhu cầu canxi khuyến nghị 5

1.2 Nhu cầu vitamin D khuyến nghị 9

3.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo trường và theo giới 53

3.2 Đặc điểm gia đình đối tượng nghiên cứu 54

3.3 Đặc điểm nhân trắc của trẻ theo giới 55

3.4 Đặc điểm nhân trắc của trẻ theo trường 55

3.5 Tỷ lệ suy dinh dưỡng và thừa cân-béo phì theo giới 56

3.6 Tỷ lệ suy dinh dưỡng và thừa cân-béo phì của trẻ theo trường 57

3.7 Tỷ lệ các thể suy dinh dưỡng thấp còi theo giới 58

3.8 Nồng độ vitamin D huyết thanh của trẻ theo giới 59

3.9 Nồng độ vitamin D huyết thanh của trẻ theo trường 59

3.10 Tỷ lệ thiếu vitamin D và vitamin D huyết thanh thấp 60

3.11 Thực trạng vitamin D huyết thanh của trẻ nghiên cứu theo trường 61

3.12 Khẩu phần canxi và mức đáp ứng nhu cầu khuyến nghị của trẻ 64

3.13 Khẩu phần canxi của trẻ nghiên cứu theo trường 64

3.14 Giá trị dinh dưỡng khẩu phần trẻ so với nhu cầu khuyến nghị 66

3.15 Tính cân đối trong khẩu phần của trẻ 67

3.16 Giá trị dinh dưỡng khẩu phần của trẻ theo giới tính 68

3.17 So sánh khẩu phần ăn theo tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi 69

3.18 So sánh khẩu phần ăn theo tình trạng suy dinh dưỡng thể nhẹ cân 70

3.19 So sánh khẩu phần ăn theo tình trạng thừa cân-béo phì 71

3.20 Đặc điểm tuổi và giới của trẻ tại thời điểm bắt đầu can thiệp 72

3.21 Đặc điểm nhân trắc của trẻ tại thời điểm bắt đầu can thiệp 73

vii

3.22 Nồng độ 25(OH)D và PTH huyết thanh tại thời điểm bắt đầu can

thiệp 73

3.23 Khẩu phần ăn của 2 nhóm tại thời điểm bắt đầu can thiệp 74

3.24 Khẩu phần canxi của nhóm can thiệp trước khi nghiên cứu 75

3.25 Kết quả giám sát trong thời gian can thiệp 75

3.26 Sự thích nghi của trẻ nhóm can thiệp với thực đơn 76

3.27 Điểm kiến thức của trẻ và bà mẹ tại trước và sau can thiệp 77

3.28 So sánh khẩu phần ăn của 2 nhóm tại thời điểmkết thúc can thiệp 78

3.29 Hiệu quả của can thiệp đến khẩu phần canxi và tỷ lệ Ca/P 79

3.30 Hiệu quả của can thiệp với nồng độ PTH huyết thanh 80

3.31 Hiệu quả của can thiệp với nồng độ vitamin D huyết thanh 81

3.32 Đặc điểm nhân trắc của trẻ tại thời điểm kết thúc can thiệp 84

3.33 Sự thay đổi của chiều cao và cân nặng của trẻ nghiên cứu 85

3.34 Sự thay đổi chiều cao của trẻ nghiên cứu theo giới 86

3.35 Sự thay đổi cân nặng của trẻ nghiên cứu theo giới 87

3.36 So sánh điểm kiến thức dinh dưỡng canxi-vitamin D, khẩu phần canxi và tỉ lệ Ca/P của trẻ nhóm can thiệp tại T12 và T18 88

viii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

3.1 Tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ theo thể suy dinh dưỡng và theo

mức độ suy dinh dưỡng 57

3.2 Mức độ thiếu vitamin D huyết thanh của trẻ nghiên cứu 60

3.3 Mối liên quan giữa chiều cao và vitamin D huyết thanh của trẻ 62

3.4 Mối liên quan giữa cân nặng và vitamin D huyết thanh của trẻ 63

3.5 Mối liên quan giữa chiều cao và khẩu phần canxi của trẻ 65

3.6 So sánh khẩu phần canxi trẻ trước và sau can thiệp 80

3.7 Mối liên quan giữa nồng độ vitamin D và PTH huyết thanh tại thời điểm bắt đầu can thiệp 82

3.8 Mối liên quan giữa nồng độ vitamin D và PTH huyết thanh tại thời điểm kết thúc can thiệp 83

1

ĐẶT VẤN ĐỀ

Dinh dưỡng canxi và vitamin D đóng vai trò quan trọng với sức khỏe bộ xương và sự phát triển thể chất của trẻ Trẻ em bị thiếu canxi và vitamin D dẫn đến còi xương, hạn chế phát triển chiều cao và suy dinh dưỡng thấp còi [1] Kết quả từ các nghiên cứu ở nhiều quốc gia cũng cho thấy có mối tương quan thuận chiều giữa khẩu phần canxi với sức khỏe xương của trẻ, khẩu phần thiếu canxi dẫn đến tỷ trọng xương thấp và chiều cao thấp, bổ sung canxi đã cải thiện được tỷ trọng xương và chiều cao ở trẻ tiền dậy thì có khẩu phần canxi thấp [2] Ngoài canxi, vitamin D cũng là yếu tố có vai trò quan trọng đối với sự phát triển và duy trì bộ xương khỏe mạnh trong suốt cuộc đời Thiếu vitamin D có liên quan tỷ lệ thuận với sự giảm tỷ trọng xương và

sự tăng tỷ lệ loãng xương cũng như tăng nguy cơ gẫy xương đã được nghiên cứu thừa nhận [3]

Quá trình thiếu canxi và vitamin D kéo dài sẽ dẫn đến giảm khối lượng xương đỉnh và loãng xương ở tuổi trưởng thành và người cao tuổi Do đó, dinh dưỡng canxi và vitamin D cho cơ thể cần phải đầy đủ không chỉ ở một giai đoạn của cuộc đời mà đòi hỏi liên tục trong suốt cuộc đời Các nghiên

cứu cũng đã chỉ ra rằng, trong các giai đoạn của cuộc đời thì tiền dậy thì là

giai đoạn có cơ hội tốt để can thiệp những thiếu hụt về phát triển xương, vì đây là giai đoạn nhạy cảm do nhu cầu của cơ thể về canxi, vitamin D rất cao

và đặc biệt là đáp ứng tốt với can thiêp [4]

Giải pháp bổ sung chế phẩm canxi và vitamin D đã được nhiều tác giả nghiên cứu và chứng minh có hiệu quả làm tăng chuyển hóa canxi-vitamin D, tăng quá trình tạo xương và cuối cùng là cải thiện chiều cao ở trẻ em tiền dậy thì Tuy nhiên, giải pháp này thường khó duy trì trong thời gian dài, do đó không mang tính bền vững, nhất là ở những cộng đồng nghèo Trong khi đó,

Do đó nghiên cứu mô tả thực trạng dinh dưỡng canxi, vitamin D và đánh giá hiệu quả giải pháp can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi kết hợp bổ sung vitamin D ở trẻ em lứa tuổi tiền dậy thì có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong giai đoạn hiện nay

Với những luận điểm đó, nghiên cứu này được thực hiện với hai mục tiêu:

1 Mô tả thực trạng dinh dưỡng canxi, vitamin D và khẩu phần ăn ở trẻ em 9 tuổi tại 3 trường tiểu học Thành phố Hải Dương năm 2012

2 Đánh giá hiệu quả can thiệp bằng chế độ ăn giàu canxi kết hợp bổ sung vitamin D đến tình trạng dinh dưỡng canxi, vitamin D ở đối tượng nghiên cứu

3

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Dinh dưỡng canxi và vitamin D

1.1.1 Dinh dưỡng canxi

Canxi là khoáng chất có nhiều nhất trong cơ thể, với 99% tập trung ở xương Chỉ có khoảng 0,1% trong các dịch ngoài tế bào [8] Trong máu, canxi

tự do chiếm khoảng 45%, khoảng 40% kết hợp với protein (trong đó chủ yếu

là với albumin) Còn lại khoảng 15% kết hợp với các anion như bicarbonat, citrat, phosphat, lactat Tuy nhiên, sự phân bố này có thể thay đổi trong một

số bệnh [9] Canxi luôn được giữ ở nồng độ bình thường trong máu (từ 2,2- 2,6mmol/l) nhờ nguồn cung cấp dự trữ ở xương Khi nồng độ canxi trong máu xuống thấp, canxi từ xương sẽ chuyển sang máu đủ để cân bằng Khi nồng độ canxi trong máu cao thì xương và ruột hấp thụ lượng canxi dư thừa Phần canxi không hấp thụ sẽ được bài tiết qua nước tiểu Điều hòa sự hấp thụ này

là một quá trình phức tạp, cần sự hiện diện của vitamin D, hormone của tuyến cận giáp (Parathyroid hormone: PTH) và hormone calcitonin của tuyến giáp Khi nồng độ canxi trong máu xuống thấp, tuyến cận giáp sẽ tăng tiết PTH để tăng sự hấp thụ canxi, PTH tác động lên xương gây ra sự huy động nhanh canxi từ xương vào máu, hiệu quả này được trung gian bởi sự kích hoạt adenyl-cyclase và trước đó là do sự giảm nồng độ canxi huyết thanh Ngược lại khi nồng độ canxi trong máu lên cao thì calcitonin được tăng tiết để làm giảm huy động canxi từ xương vào máu và tăng lắng đọng các muối canxi ở xương đồng thời tuyến cận giáp cũng giảm tiết PTH [10]

Nhiệm vụ chính yếu của canxi là cấu tạo nên bộ xương và răng Ngoài

ra canxi còn nhiều vai trò quan trọng như: giúp duy trì huyết áp và nhịp tim; vai trò quan trọng trong quá trình đông máu; điều hòa sự co bóp các cơ, đặc biệt là tế bào cơ tim; giúp hấp thụ vitamin B12 trong ruột; hỗ trợ thu nhận và

4

dẫn truyền tín hiệu thần kinh; canxi cũng cần cho quá trình sản xuất một số hormon như insulin Gần đây, có ý kiến cho rằng canxi có khả năng bảo vệ con người với nguy cơ bị cơn đau tim, ung thư đại tràng, hạ cholesterol máu …[8]

Sự hấp thụ canxi rất phức tạp và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nhu cầu của cơ thể, loại thực phẩm và lượng canxi ăn vào Tỷ lệ hấp thu canxi trung bình từ thực phẩm ở người trưởng thành khoảng 30% Ở các đối tượng có nhu cầu canxi cao như trẻ em, phụ nữ mang thai và cho con bú…tỷ lệ hấp thu có thể lên đến 50% Cần xem xét đến tính khả dụng sinh học, tức là dựa vào tỷ lệ hấp thu canxi của thực phẩm để lựa chọn nguồn bổ sung canxi cho cơ thể vì các thực phẩm giàu canxi có tỷ lệ hấp thu canxi khác nhau [11] Canxi dễ hòa tan trong dung dịch acid nên được hấp thu nhiều ở tá tràng Ðây là nơi thực phẩm vừa được tiêu hóa ở dạ dày chuyển xuống, nên có độ acid cao Canxi trong thực phẩm được hấp thụ ở ruột rồi chuyển vào máu Canxi không hấp thụ sẽ được đào thải ra khỏi cơ thể theo phân, nước tiểu và mồ hôi Các yếu tố làm tăng hấp thụ canxi là: môi trường acid, sự vận động của cơ thể, cơ thể có đầy đủ vitamin D, đường sữa lactose, khẩu phần có nhiều chất đạm Các yếu

tố làm giảm hấp thụ canxi là: rượu, thuốc lá, cà phê, nước trà (tannin trong trà làm giảm hấp thụ canxi ở ruột), không có đủ acid trong dịch vị, thiếu vitamin

D, ăn nhiều chất béo (vì canxi sẽ bám vào chất béo không hòa tan và theo phân ra ngoài), cơ thể ít vận động, trạng thái tâm lý căng thẳng, thực phẩm có nhiều chất xơ, các bệnh tiểu đường, cường tuyến giáp, giảm estrogen ở phụ

nữ tuổi mãn kinh…[12]

Nguồn canxi cung cấp cho cơ thể chủ yếu qua thực phẩm Các thực phẩm giàu canxi bao gồm sữa, phomat, các sản phẩm khác từ sữa, rau có màu xanh thẫm, sản phẩm từ đậu, cá cả xương các loại có thể ăn được…Gần đây ở một số nước đã xuất hiện nhiều sản phẩm có tăng cường canxi trên thị trường như bánh mỳ, bánh bích quy, nước cam, ngũ cốc ăn liền [13] Nguồn canxi được bổ sung từ các chế phẩm canxi cũng được xem như một biện pháp đáp

Luận án đủ ở file: Luận án full