Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)

Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (Khóa luận tốt nghiệp)

-LƯỜNG VĂN DŨNG

Tên đề tài:

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KINH TẾ MÔ HÌNH V.A.C TRÊN ĐỊA BÀN

XÃ DUY PHIÊN, HUYỆN TAM DƯƠNG, TỈNH VĨNH PHÚC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Định hướng đề tài : Hướng nghiên cứu Chuyên ngành : Kinh tế nông nghiệp

Khóa học : 2013 - 2017

Thái Nguyên, năm 2017

-LƯỜNG VĂN DŨNG

Tên đề tài:

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KINH TẾ MÔ HÌNH V.A.C TRÊN ĐỊA BÀN XÃ

DUY PHIÊN, HUYỆN TAM DƯƠNG, TỈNH VĨNH PHÚC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Định hướng đề tài : Hướng nghiên cứu Chuyên ngành : Kinh tế nông nghiệp

Khóa học : 2013 - 2017 Giảng viên HD : TS Đỗ Xuân Luận

Thái Nguyên, năm 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian thực tập tốt nghiệp vừa qua, để hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp, ngoài sự nỗ lực của bản thân tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm giúp đỡ của các tập thể, các cá nhân trong và ngoài trường

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo Khoa

KT & PTNT - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện giúp

đỡ tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo TS Đỗ Xuân Luận

đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực tập tốt nghiệp Qua đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các đồng chí cán bộ UBND xã Duy Phiên, cùng nhân dân trong xã đã giúp đỡ tôi nhiệt tình trong thời gian tôi thực tập tại địa phương

Trong quá trình thực tập mặc dù bản thân đã hết sức cố gắng nhưng do thời gian có hạn, trình độ bản thân còn hạn chế và bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu nên bản khóa luận này không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự quan tâm đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo và bạn bè để bản khóa luận của tôi được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 01 tháng 05 năm 2017

Sinh viên

LƯỜNG VĂN DŨNG

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 4.1: Tình hình phân bổ và sử dụng đất nông nghiệp của xã Duy Phiên

qua 3 năm 43

Bảng 4.2: Tình hình số đàn vật nuôi của xã Duy Phiên qua 3 năm 44

Bảng 4.3: Tình hình thu nhập của nông dân xã qua 3 năm 46

Bảng 4.4: Tình hình cơ bản về lao động và nhân khẩu ở các hộ điều tra

năm 2017 48

Bảng 4.5: Diện tích đất đai bình quân của các mô hình năm 2017 50

Bảng 4.6: Nguồn vốn đầu tư cho các loại mô hình VAC năm 2017 51

Bảng 4.7: Tình hình sử dụng vốn của các hộ điều tra trên địa bàn xã 52

Bảng 4.8: Doanh thu bình quân hộ trong mô hình sản xuất VAC 54

Bảng 4.9: Tổng chi phí đầu tư bình quân hộ cho mô hình sản xuất VAC 56

Bảng 4.10: Thu nhập bình quân hộ sản xuất trong mô hình VAC 59

Bảng 4.11: Hiệu quả kinh tế của các mô hình năm 2017 60

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1: Mối quan hệ giữa các thành phần V - A - C 4Hình 2.2: Sơ đồ hệ thống sản xuất kết hợp truyền thống ở Trung Quốc 27Hình 2.3: Sơ đồ hệ thống sản xuất kết hợp ở Thái Lan (mức độ thâm canh cao) 28Hình 4.1: Đồ thị trình độ văn hóa của chủ hộ 49Hình 4.2: Đồ thị cơ cấu chi phí đầu tư cho chuồng mô hình VAC 58

HQKT : Hiệu quả kinh tế

IC : Chi phí trung gian

VA : Giá trị gia tăng

VACR : Vườn ao chuồng rừng

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC CÁC HÌNH iii

DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT iv

MỤC LỤC v

Phần 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2

1.2.1 Mục tiêu chung 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2

Phần 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 4

2.1 Cơ sở lý luận 4

2.1.1 Mô hình sản xuất VAC 4

2.1.1.1 Khái niệm 4

2.1.1.2 Đặc điểm chủ yếu của mô hình sản xuất VAC 6

2.1.1.3 Vai trò cuả mô hình sản xuất VAC 8

2.1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của mô hình VAC 12

2.1.2 Hiệu quả kinh tế của mô hình sản xuất VAC 16

2.1.2.1 Khái niệm hiệu quả kinh tế 16

2.1.2.2 Nội dung, bản chất của hiệu quả kinh tế 18

2.1.2.3 Phân loại hiệu quả kinh tế 20

2.1.2.4 Hiệu quả kinh tế của mô hình sản xuất VAC 21

2.1.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng hiệu quả kinh tế của mô hình VAC 23

2.2 Cơ sở thực tiễn 26

2.2.1 Tình hình phát triển mô hình VAC ở trên thế giới 26

2.2.2 Tổng quan về quá trình xây dựng và phát triển mô hình VAC ở

Việt Nam 29

2.2.2.1 Quá trình hình thành và phát triển mô hình VAC 29

2.2.2.2 Các chính sách của Đảng và nhà nước về phát triển kinh tế VAC 31

2.2.2.3 Kinh nghiệm phát triển VAC ở một số địa phương trong cả nước 32

Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 36

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 36

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 36

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 36

3.2 Địa điểm thực tập và thời gian thực hiện 36

3.3 Nội dung nghiên cứu 36

Đánh giá điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội của xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc 36

3.4 Phương pháp nghiên cứu 37

3.4.1 Chọn mẫu nghiên cứu 37

3.4.2 Phương pháp thu thập số liệu 37

3.4.3 Phương pháp xử lý số liệu 38

3.4.4 Phương pháp PRA 38

Điều tra sơ bộ 38

3.5 Hệ thống chỉ tiêu dùng trong đề tài nghiên cứu 39

3.5.1 Các chỉ tiêu liên quan đến kết quả và hiệu quả 39

3.5.2 Chỉ tiêu thể hiện kết quả và hiệu quả của mô hình VAC 39

Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 41

4.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 41

4.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên 41

4.1.1.1 Vị trí địa lý 41

4.1.1.2 Địa hình 41

4.1.1.3 Khí hậu, thời tiết 42

4.1.2 Đặc điểm điều kiện kinh tế - xã hội 42

4.1.2.1 Tình hình sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi 42

4.1.2.2 Tình hình dân số và lao động 44

4.1.2.3 Tình hình cơ sở hạ tầng 45

4.1.2.4 Tình hình sản xuất kinh doanh 46

4.2 Thực trạng phát triển mô hình VAC trên địa bàn xã 47

4.3 Hiệu quả kinh tế của mô hình VAC 48

4.3.1 Thông tin chung về các hộ điều tra 48

4.3.1.1 Thông tin lao động và nhân khẩu 48

4.3.1.2 Quy mô VAC tại các hộ 50

4.3.1.3 Nguồn vốn của hộ 50

4.3.1.4 Bố trí sản xuất trong các mô hình VAC 53

4.3.2 Hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC 54

4.3.2.1 Doanh thu của các hộ điều tra từ mô hình VAC 54

4.3.2.2 Chi phí đầu tư của các mô hình VAC 55

4.3.2.3 Thu nhập từ sản xuất VAC tại các hộ điều tra 58

4.3.2.4 Hiệu quả kinh tế mô hình VAC 60

4.3.3 Ảnh hưởng tích cực của các mô hình VAC đến môi trường, xã hội 62

4.4 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của mô hình VAC 63

4.4.1 Thời tiết, khí hậu, dịch bệnh 63

4.4.2 Cơ sở hạ tầng 63

4.4.3 Trình độ văn hóa của chủ hộ 63

4.4.4 Vốn đầu tư, trình độ kỹ thuật của người sản xuất 64

4.4.5 Công tác thu hoạch và thị trường tiêu thụ sản phẩm 65

4.5 Định hướng và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của

mô hình VAC 65

4.5.1 Định hướng 65

4.5.2 Giải pháp 66

4.5.2.1 Giải pháp về huy động vốn 66

4.5.2.2 Tăng cường công tác khuyến nông và chuyển giao, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật 67

4.5.2.3 Giải pháp về tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm 68

4.5.2.4 Giải pháp về xây dựng cơ sở hạ tầng 68

4.5.2.5 Giải pháp về bảo vệ môi trường và phòng trừ dịch bệnh 69

Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 70

5.1 Kết luận 70

5.2 Kiến nghị 71

5.2.1 Đối với Nhà nước 71

5.2.2 Đối với chính quyền địa phương 71

5.2.3 Đối với người dân 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

Phần 1

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Nước ta có truyền thống làm vườn từ lâu đời Mô hình ao trước, vườn sau dường như đã gắn bó với nông thôn Việt Nam từ hàng nghìn năm trước Cùng với sự phát triển của đất nước và phong trào chuyển đổi cơ cấu cây trồng - vật nuôi, mô hình VAC do hội làm vườn Việt Nam khởi xướng và xây dựng đã có sự thay đổi cả về lượng và chất Các mô hình làm VAC thường chỉ giới hạn trong khuôn viên hộ gia đình, gia trại, sản xuất tự cấp tự túc, mang đậm nét kinh tế tiểu nông nhưng có vị trí rất quan trọng đối với đời sống nông dân[18] Những năm gần đây, nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật được ứng dụng cùng với sự sáng tạo của nhân dân, VAC càng ngày càng được phát triển hoàn thiện với rất nhiều hình thức phong phú và đa dạng[4] Bên cạnh đó tầm quan trọng và giá trị của VAC ngoài mang lại lợi ích kinh tế, cải tạo môi trường, tạo công ăn việc làm , VAC còn là nguồn cung cấp thực phẩm sạch, tại chỗ, đa dạng cho bữa ăn hàng này như: rau, củ, quả, thịt, trứng, sữa và thủy sản [16]

VAC được hiểu như là một hệ thống canh tác trong đó có sự kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động làm vườn, nuôi cá, chăn nuôi gia súc và nuôi gia cầm VAC là chữ viết tắt đầu của ba thành phần: Vườn - Ao - Chuồng Tất cả hợp thành một cơ cấu sản xuất thâm canh cao nhằm tận dụng một cách có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên

là đất, nước và năng lượng mặt trời VAC chính là một hệ sinh thái hoàn chỉnh, thống nhất các khâu, các thành phần, chi phí đầu tư thấp phù hợp với đặc điểm hầu hết ở các các vùng ngoại thành và nông thôn Việt Nam[18]

Xã Duy Phiên là xã thuần nông, không có nhiều nghề phụ, để nâng cao thu nhập cho nhân dân, Đảng ủy, UBND cùng các ban, ngành, đoàn thể bàn bạc thống nhất chủ trương tăng cường chuyển dịch cơ cấu cây trồng, đẩy mạnh chăn nuôi; đồng thời định hướng để lao động dư thừa trong xã tham gia các ngành nghề xây dựng, lao động trong các doanh nghiệp

Các mô hình VAC trên địa bàn xã đã góp phần tích cực trong việc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, nông thôn, tăng thu nhập, xoá đói giảm nghèo Tuy nhiên, nhìn chung các mô hình sản xuất VAC vẫn là nhỏ lẻ, phân tán, năng suất thấp, giá thành sản phẩm cao và đầu ra bấp bênh, luôn xảy ra tình trạng lúc thừa lúc thiếu, “được mùa mất giá”, sản phẩm làm ra không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm Theo kinh nghiệm truyền thống, làm VAC thường đổ phế thải gia súc và người xuống ao hồ làm thức ăn cho cá, ao hồ bị ô nhiễm; ngay cả rau, quả trên vườn, thịt gia súc, gia cầm cũng không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm do sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu, thức ăn gia súc không đúng lúc, đúng cách[15] Trước tình hình đó thì việc nghiên cứu, đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình sản xuất mô hình VAC trên địa bàn xã Duy Phiên huyện Tam Dương tỉnh Vĩnh Phúc nhằm đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế là điều hết sức quan trọng trong công cuộc xây dựng CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn Để biết được các mô hình sản xuất VAC trên địa bàn mang lại hiệu quả kinh tế ra sao? Nó chịu ảnh hưởng của những yếu tố nào? Xu hướng phát triển trong những năm tới như thế nào? Trên cơ sở đó đưa ra giải pháp hợp lý nhằm phát triển hơn nữa các mô hình

Xuất phát từ thực tế đó, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả kinh tế

mô hình V.A.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc”

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

1.2.1 Mục tiêu chung

Đánh giá hiệu quả kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của một số

mô hình VAC trên địa bàn xã Duy Phiên, đưa ra những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các mô hình VAC của xã

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hiệu quả kinh tế mô hình VAC

- Đánh giá hiệu quả kinh tế của một số mô hình VAC tại xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc

- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình VAC tại

xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC tại xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học

Quá trình thực hiện này sẽ nâng cao nhận thức, sự hiểu biết và năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng, phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân

Đây là cơ hội cho sinh viên thực hành khảo sát thực tế, áp dụng những kiến thức lý thuyết vào thực tiễn và cũng là cơ hội gặp gỡ, học tập trao đổi kiến thức với những người có kinh nghiệm và người dân địa phương

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả của đề tài là cơ sở để các nhà quản lý, các cấp lãnh đạo địa phương đưa ra những giải pháp phù hợp nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân xã Duy Phiên,huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc Đề tài được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho địa phương trong quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân trong thời gian tới

Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

chăn nuôi gia súc, gia cầm [13]

VAC là một mô hình thâm canh sinh học cao, trong đó các hoạt động trồng trọt, nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi gia súc gia cầm là các hoạt động chính Các hoạt động này có những mối quan hệ mật thiết và khăng khít nhau, tạo nên một một

Hệ thống canh tác tổng thể, giúp sử dụng hợp lý và tốt hơn nguồn đất đai, nguồn nước và năng lượng mặt trời để đạt tới hiệu quả kinh tế cao với mức đầu tư thấp [13]

Mô hình VAC bao gồm 3 yếu tố: vườn, ao, chuồng, nhưng 3 yếu tố này gắn

bó với nhau chặt chẽ, không tách rời nhau, không biệt lập với nhau Các mối quan

hệ qua lại giữa 3 yếu tố là những mối quan hệ hỗ trợ lẫn nhau, thúc đẩy lẫn nhau phát triển đảm bảo cho toàn bộ mô hình VAC tồn tại, phát triển bền vững Mối quan

hệ của các thành phần V; A; C mô tả theo sơ đồ sau:

Hình 2.1: Mối quan hệ giữa các thành phần V - A - C

Các thành phần sản xuất trong hệ thống VAC là một sự tổng hợp các loại hình sản xuất nông nghiệp truyền thống, đó là trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản

- Vườn (V): Vườn bao gồm các hoạt động trồng trọt Vườn của VAC có thể trồng hỗn hợp các loại cây ăn quả khác nhau tùy vào điều kiện sinh thái từng vùng, hoặc trồng hỗn hợp giữa cây ăn quả-cây rau, hỗn hợp giữa cây rau- cây gia vị, hỗn hợp giữa các loại cây rau bởi vì nó có tác dụng đa dạng hóa sản phẩm vườn và rải

vụ thu hoạch của các sản phẩm đó[4] V trở thành biểu tượng của hoạt động trồng trọt, vì làm vườn không chỉ trong vườn nhà mà còn mở rộng trong rừng, trên nương rẫy, ngoài đồng [13] Ở vùng đất trung du, nông dân còn trồng một số cây công nghiệp như luồng, tre, các loại cây lấy gỗ,… Ở vùng đồi núi các hoạt động làm vườn được mở rộng, theo kiểu đa tầng hình thành nông lâm kết hợp Vì vây, đã có khái niệm VACR, trong đó R viết tắt cho từ “rừng” Tuy có thêm yếu tố rừng, nhưng thực chất ở đây là trồng cây rừng, cho nên nó cũng được bao gồm trong hoạt động trồng trọt trên đất vườn Việc thêm yếu tố R vào trong mô hình VAC không làm thay đổi bản chất của mô hình VAC, nên để cho tiện việc trình bày các nội dung, chúng tôi sử dụng mô hình VAC làm tiêu biểu cho tất cả mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên vườn

- Ao (A): Ao tiêu biểu cho các hoạt động nuôi trồng thủy sản của hộ gia đình

ở diện tích mặt nước quanh nhà, trên sông, suối, trên những đầm, hồ lớn Trong ao

có thể nuôi trồng nhiều thủy sản khác nhau: cá, tôm, cua, baba, Trong mô hình VAC, ao không chỉ là nơi để nuôi các loài thủy sản mà còn là nơi giữ nước, tạo độ

ẩm cần thiết cho vườn Sản phẩm chính của ao là cá, mỗi ao cá trong mô hình VAC phải áp dụng nhiều biện pháp kỹ thuật để thâm canh, khai thác theo chiều sâu, thực hiện nuôi cá ở cả lớp cá ăn đáy sâu như chép, trôi, rô phi, diếc; cá ăn giữa và trên mặt ao như trắm cỏ, mè trắng, mè hoa Trên mặt ao có thể trồng rau muống, nuôi vịt, trên giàn cao có giàn mướp, giàn bầu; quanh ao là bờ chuối vừa cho bóng mát vừa cung cấp thức ăn xanh cho cá Với sự đầu tư thâm canh tốt, mỗi gia đình có ao trong mô hình VAC có thể thu hàng chục tấn cá trên mỗi ha trong năm Ao là nơi lấy nước để tưới cho cây, để làm vệ sinh chuồng trại chăn nuôi Ao có tác dụng to

lớn trong việc điều hòa khí hậu và tiểu khí hậu trong vườn, góp phần quan trong trong việc giữ gìn hệ sinh thái Ngược lại, các sản phẩm của cây xanh phế thải, thối rữa là nguồn thức ăn cho cá và các sinh vật trong ao, hồ, sông, suối, [3]

- Chuồng (C): Chuồng tiêu biểu cho các hoạt động chăn nuôi Không chỉ chăn nuôi những loại gia súc, gia cầm thông thường như trâu bò, lơn gà, ngan vịt

mà còn bao gồm cả việc chăn nuôi dê, ong, bò sữa Trong hệ thống VAC chăn nuôi gia súc cung cấp phân bón cho cây trồng, phân gà công nghiệp là nguồn thức ăn bổ sung rẻ tiền cho ao cá, gà tìm kiếm mồi trong vườn,ăn sâu trong quả rụng, ong giúp cây thụ phấn tăng tỷ lệ đậu quả [4]

2.1.1.2 Đặc điểm chủ yếu của mô hình sản xuất VAC

Mô hình VAC phát triển lên từ hệ sinh thái vườn Tuy vậy, mô hình VAC hiện nay hoàn toàn khác với vườn nông dân trước đây ở tính đồng bộ, sự cân bằng sinh thái, hiệu quả kinh tế và tính bền vững

- Mô hình VAC là một hệ sinh thái nông nghiệp được xây dựng trên cơ sở vận dụng các quy luật khách quan tồn tại và hoạt động trong các hệ sinh thái tự nhiên, vì vậy nó đảm bảo được tính cân bằng sinh thái và có tính bền vững cao Mô hình VAC là hệ thống thống nhất có cấu trúc hợp lý, đảm bảo thực hiện các vòng chu chuyển vật chất gần như khép kín, không tạo ra phế thải làm ô nhiễm môi trường Các mối liên hệ trong hệ sinh thái VAC đảm bảo cho toàn bộ hệ thống hoạt động hài hòa.[2]

- Mô hình VAC là một trong những phương thức sử dụng tốt các loại tài nguyên thiên và tài nguyên nông nghiệp[2] Trước hết, VAC là cách sử dụng tài nguyên đất hợp lý, đạt hiệu quả kinh tế cao trên từng đơn vị diện tích, nó cũng là phương thức canh tác phù hợp để tái tạo và sử dụng tốt các loại đất hoang hóa Đồng thời, nó cũng góp phần không ngừng nâng cao độ phì nhiêu của đất, làm giảm đến mức thấp nhất các quá trình rửa trôi, xói mòn đất Mô hình VAC góp phần to lớn trong việc sử dụng có hiệu quả tài nguyên nước, là cách thức để giữ nước mưa, nâng cao hệ số sử dụng nước, tái sinh nguồn nước sạch Mô hình VAC là hình thái nông nghiệp sử dụng tốt nhất và có hiệu quả nhất các dạng tài nguyên khí tượng như: ánh sáng, không khí, độ ẩm Mô hình VAC là hệ thống sử dụng năng lượng có

hiệu quả, tiết kiệm với hiệu suất cao Mô hình VAC cũng làm trong lành không khí, điều hòa nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng có lợi cho đời sống Hệ sinh thái VAC sử dụng tốt và tạo điều kiện phát huy lợi thế của vị trí địa lý, khí hậu ở những vùng sinh thái khác nhau

- Mô hình VAC tồn tại và phát triển trong tổng hòa các mối quan hệ sinh thái- nhân văn, sinh thái - kinh tế, sinh thái - môi trường.[2]

- Mô hình VAC là kết quả vận dụng các quy luật tồn tại của đa dạng sinh học, đồng thời góp phần gìn giữ đa dạng đó Nó cho phép khai thác tốt các tầng không gian để sản xuất[2]

- Cách kết hợp các hợp phần trong mô hình sản xuất VAC có mối quan hệ qua lại, hỗ trợ, thúc đẩy lẫn nhau phát triển, các mối quan hệ này đảm bảo cho toàn

bộ hệ thống VAC tồn tại và phát triển bền vững

+ Kết hợp vườn (V) với ao (A)

Hỗ trợ vốn khi bán cây trồng, hoa quả cho nuôi trồng thủy sản

Cung cấp thức ăn cho nuôi trồng thủy sản như: cỏ, lá và thân chuối,

Cung cấp vật liệu cho đê kè ao,

+ Kết hợp vườn (V) với chăn nuôi (C)

Hỗ trợ vốn khi bán cây trồng, hoa quả cho chăn nuôi: gia xúc, gia cầm Cung cấp thức ăn cho vật nuôi như: rau, củ quả, thân chuối,

Cung cấp vật liệu cho kiên cố hóa chuồng trại,

+ Kết hợp ao (A) với vườn (V) `

Hỗ trợ vốn khi bán thủy sản cho mua phân bón, mua giống cây trồng, vật nuôi, Cung cấp nước tưới, bùn ao cho cây trồng,

+ Kết hợp ao (A) với chuồng (C)

Hỗ trợ vốn khi bán thủy sản để mua thức ăn, con giống cho chăn nuôi gia xúc, gia cầm,

Cung cấp nguồn thức ăn cho chăn nuôi

+ Kết hợp chuồng (C) với ao (A)

Hỗ trợ vốn khi bán vật nuôi để mua giống, thức ăn cho nuôi trồng thủy sản Cung cấp nguồn thức ăn cho tôm, cá (phân chuồng, )

+ Kết hợp chuồng (C) với vườn (V)

Hỗ trợ vốn khi bán vật nuôi để mua giống, phân bón cho trồng trọt,

Cung cấp phân chuồng cho cây trồng,

+ Kết hợp chuồng (C) với hệ thống bioga

Hầm khí sinh học là giải pháp giúp khắc phục sự bất hợp lý trong quản lý phế thải, sử dụng hợp lý phế phụ phẩm nông nghiệp, để trả lại độ phì cho đất Xử lý

an toàn chất thải động vật, tạo năng lượng tái sinh tạo nguồn chất đốt phục vụ sinh hoạt, chống ô nhiễm môi trường và góp phần giảm phát thải khí nhà kính gây biến đổi khí hậu[15]

2.1.1.3 Vai trò cuả mô hình sản xuất VAC

V.A.C là thành phần quan trọng trong kinh tế gia đình ở nông thôn Trong gia đình nông dân, đồng ruộng cung cấp lương thực, còn V.A.C cùng cấp đại bộ phận thực phẩm cho bữa ăn hàng ngày và một phần thu nhập quan trọng cho chi tiêu gia đình

Hệ thống V.A.C đã khẳng định vai trò và tác dụng to lớn trong phát triển nông nghiệp

- Phát triển mô hình VAC là nền tảng cho an toàn lương thực, thực phẩm ở hộ gia đình và an toàn lương thực quốc gia, góp phần tăng thu nhập cho hộ nông dân

Mô hình VAC cung cấp ngay tại chỗ một nguồn thực phẩm đa dạng phong phú, góp phần cải tiến cơ cấu bữa ăn, cải thiện dinh dưỡng và bảo đảm an toàn lương thực, thực phẩm ở các hộ gia đình Nhờ có làm VAC dinh dưỡng mà tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em các vùng có VAC phát triển giảm đi đáng kể Từ kết quả các cuộc điều tra tại Cẩm Bình, Hải dương (1996) và Định Hóa, Thái Nguyên (2003) về vai trò của VAC với dinh dưỡng, cho thấy khẩu phần ăn của gia đình được cải thiện

rõ rệt Cụ thể như sau: Cá tăng 2,7 lần; Thịt các loại tăng 2,0 lần; Trứng (gà, vịt) tăng 2,5 lần; Trái cây tăng 2,1 lần Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi của nhóm trẻ 5-6 tuổi của nhóm hộ gia đình có VAC thấp hơn nhóm không canh tác VAC là 1,4 lần[16] VAC là nơi dự trữ thực phẩm hỗ trợ cho gia đình khi mùa màng ngoài đồng

bị thất bát hoặc trong thời kỳ giáp vụ Thực hành mô hình VAC tạo ra cơ hội làm việc trong một môi trường lành mạnh và tiếp cận với thực phẩm tươi sống và an

toàn, góp phần cải thiện điều kiện sức khỏe của con người Phát triển kinh tế VAC vừa tạo điều kiện để thực hiện an toàn lương thực ở hộ gia đình, vừa là bộ phận quan trọng góp phần làm tăng thêm an toàn lương thực quốc gia.[13]

Mô hình VAC làm tăng thu nhập gia đình, cải thiện đời sống của đông đảo nhân dân và góp phần đáng kể vào việc xóa đói giảm nghèo Nhiều hộ gia đình làm VAC đã trở nên khá giả, giàu có, thu nhập hàng trăm triệu đồng một năm.Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và PTNT, giá trị thu nhập trên đơn vị canh tác ở nước

ta tăng từ 54,6 triệu đồng/ha (trồng trọt), 103,8 triệu đồng/ha (nuôi trồng thủy sản) năm 2010 lên 82,5 triệu đồng/ha và 183,8 triệu đồng/ha vào năm 2015 Ở nhiều vùng thuần nông, thu nhập từ làm VAC đã trở thành nguồn thu nhập chính, chiếm 60-70% thu nhập hàng năm của hộ gia đình và thu nhập gấp từ 3-5 lần so với trồng lúa 2 vụ/ năm trong cùng một diện tích Ở các xã thuộc vùng núi phía Bắc (Thái Nguyên) thu nhập từ sản xuất VAC cao gấp 2 lần so với thu nhập từ trồng lúa[14][16] Trên các vùng của cả nước, kinh tế VAC đang là nhân tố làm tăng thu nhập, đẩy mạnh tốc độ tăng trưởng kinh tế nông thôn, làm tăng sức mua, tạo ra môi trường và tiền đề để tích lũy, góp phần vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn

- Phát triển mô hình VAC góp phần hình thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp mới và thúc đẩy sự ra đời, phát triển của nền nông nghiệp hàng hóa

Phát triển VAC góp phần đẩy mạnh thâm canh và đa dạng hóa nông nghiệp, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn Kinh tế VAC thực sự

là một bộ phận hợp thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp nước ta Bộ phận này phát triển rất đa dạng, thích ứng với điều kiện, đặc điểm của từng vùng, bao gồm nhiều loại cây ăn quả, cây công nghiệp, cây thực phẩm, hoa, cây cảnh, nhiều loại gia súc gia cầm thủy sản

Với sự phát triển như vậy, cơ cấu kinh tế nông nghiệp đang trên đà chuyển đổi từ cơ cấu độc canh cây lúa sang cơ cấu đa canh, đa chủng loại sản phẩm Ở những vùng kinh tế VAC phát triển, cơ cấu kinh tế nông nghiệp mới được hình thành đã làm cho hoạt động kinh tế nông thôn chuyển từ trạng thái tự cấp, tự túc sang sản xuất hàng hóa Đồng thời với sự phát triển mô hình VAC, ngành kinh tế

dịch vụ, chế biến nông thủy trong nông nghiệp nông thôn cũng ra đời và phát triển, thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Thực tiễn lịch sử phát triển nông nghiệp đã khẳng định, bộ phận sản xuất sản phẩm hàng hóa đầu tiên chính là từ kinh tế VAC Hầu hết các sản phẩm được mua bán ở chợ nông thôn là các sản phẩm của VAC Kinh tế VAC tạo thế và lực để phát triển nông nghiệp ngoài đồng ruộng thành nông nghiệp hàng hóa Phát triển sản xuất VAC tạo ra khả năng mở rộng thị trường, chủ động “kéo thị trường về với nông nghiệp, nông thôn” Mô hình VAC hàng hóa được chuyển dịch ra đồng ruộng tạo điều kiện phát triển mạnh mẽ nền nông nghiệp hàng hóa Người nông dân thay đổi tư duy kinh tế, thay đổi tập quán canh tác và cây trồng để sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp cũng nhờ vào kinh tế VAC Như vậy, mô hình kinh tế VAC đã

có tác động quan trọng đến nhận thức và hành động trong việc thúc đẩy sự ra đời và phát triển của nền nông nghiệp hàng hóa

- Phát triển mô hình VAC góp phần xây dựng, củng cố phát triển nông thôn mới và giải phóng tiềm năng kinh tế trong nông nghiệp nông thôn

Phát triển VAC góp phần tạo công ăn việc làm, thu hút nhiều lao động, giảm thất nghiệp trong khu vực nông nghiệp, nông thôn, hạn chế lao động ở nông thôn ra thành phố kiếm việc làm Kinh tế VAC có khả năng thu hút mọi đối tượng lao động,

từ người già, trẻ em, phụ nữ đến những người nghỉ hưu Làm VAC có thể tận dụng được thời gian nhàn rỗi để tăng thu nhập và cải thiện đời sống

Phát triển VAC góp phần xóa đói giảm nghèo ở nông thôn, đem lại cuộc sống ổn định cho mỗi gia đình Kinh tế VAC góp phần xây dựng bộ mặt nông thôn mới Hệ sinh thái VAC không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế mà còn tạo cảnh quan mới cho nông thôn Phát triển VAC đặt ra những nhu cầu mới cho mỗi hộ và cho cả cộng đồng như: Giao thông, điện, thông tin liên lạc… làm cho đời sống và sinh hoạt

ở nông thôn thay đổi toàn diện

Phát triển kinh tế VAC có tác dụng kích thích mọi người làm giàu chính đáng, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần, xây dựng lối sống và nếp sống mới cho người nông dân Hệ sinh thái VAC tạo ra cảnh quan, môi trường xanh sạch, đẹp ở nông thôn Phát triển kinh tế VAC đã tạo ra phương thức sử dụng đất có hiệu quả,

khai thác và sử dụng hợp lý nguồn lao động, huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn Như vậy, phát triển hệ sinh thái VAC sẽ giải phóng tiềm năng to lớn trong nông thôn, làm xuất hiện một diện mạo nông thôn mới- một nông thôn sôi động, mang tính nhân văn và gắn kết con người với thiên nhiên

- Phát triển mô hình VAC góp phần bảo vệ, cải tạo môi trường sinh thái và phát triển một nền nông nghiệp bền vững

Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển như vũ bảo, chất thải công nghiệp ngày càng nhiều, dân số tăng nhanh, rừng bị tàn phá nghiêm trọng… bảo vệ môi trường đã thành vấn đề toàn cầu Vì vậy phát triển kinh tế phải kết hợp với bảo vệ môi trường đã trở thành một tiêu chuẩn có tính nguyên tắc trong các hoạt động kinh

tế như hiện nay

Phát triển mô hình VAC sẽ triệt để nguồn năng lượng mặt trời, sử dụng triệt

để các chất thải chăn nuôi Mô hình VAC góp phần cải tạo đất đai, chống xói mòn, giữ nước, hạn chế gió bão, lũ lụt gây tác hại và góp phần cải tạo điều kiện khí hậu Phát triển VAC góp phần bảo đảm sự cân bằng sinh thái, phát triển đa dạng các giống cây trồng, vật nuôi Như vậy, phát triển VAC góp phần xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái, một nền nông nghiệp sạch và tiến tới một nền nông nghiệp bền vững

- Phát triển mô hình VAC có ý nghĩa về mặt xã hội và an ninh quốc phòng Phát triển VAC ở địa phương, ở từng nông hộ, ở trường học, doanh trại quân đội là

mô hình tốt để giáo dục hướng nghiệp Đó là nơi nâng cao kiến thức và tay nghề cho các lao động của nông thôn, họ biết làm kinh tế VAC góp phần phát triển kinh

tế địa phương Mô hình VAC còn là nơi tuyên truyền, phổ biến những kiến thức về

kỹ thuật làm vườn và chăn nuôi cho nông dân Phát triển kinh tế VAC có tác dụng hạn chế các tệ nạn xã hội, tạo việc làm tăng thu nhập và góp phần xóa đói giảm nghèo ở nông thôn và miền núi trung du

Tóm lại, sản xuất theo mô hình VAC có một vai trò to lớn và đã được thực tiễn khẳng định Mô hình kinh tế VAC ở nước ta vừa mang tính truyền thống vừa mang tính hiện đại Khó có lĩnh vực nào mà hoạt động vừa thiết thực vừa cụ thể mà

lại có ý nghĩa rộng lớn và bao quát như mô hình VAC “Làm kinh tế VAC không chỉ có ý nghĩa thuần túy về kinh tế, mà còn có ý nghĩa chính trị xã hội sâu sắc”

2.1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của mô hình VAC

2.1.1.4.1 Những yếu tố tự nhiên

- Thời tiết, khí hậu

Đây là yếu tố quan trọng quyết định đến sự phân bố và tính đa dạng của cây trồng vật nuôi và thiết kế kiểu mô hình như thế nào cho phù hợp với thời tiết khí hậu như nhiệt độ, hướng gió, kiểu vườn và các cây trồng vật nuôi chính Nếu thời tiết khí hậu mưa thuận gió hòa sẽ thuận lợi cho cây trồng, vật nuôi phát triển, năng suất cao và ngược lại.[2]

Thời tiết khí hậu cũng ảnh hưởng đến khấu hao tài sản cố định Điều kiện thời tiết khí hậu nắng lắm mưa nhiều thì khấu hao sẽ lớn hơn vùng có điều kiện thuận lợi

- Dịch bệnh, sâu bệnh

Dịch bệnh sâu bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của mô hình VAC Sâu bệnh, dịch bệnh làm hại cây trồng, vật nuôi làm ảnh hưởng đến năng suất

và chất lượng sản phẩm

- Giống cây, con

Trong thành phần vườn có nhiều loại giống cây trồng khác nhau Như các loại cây ăn quả như hồng xiêm, bưởi, cam, chanh thường cho hiệu quả kinh tế cao hơn là các loại cây như khế, ổi, mít, táo…

Trong thành phần ao thì nếu nuôi các loại thủy sản quý hiếm như ba ba, ếch, lươn, cá quả… thì giá thành cao hơn rất nhiều lần so với nuôi các loại cá thông thường

Chăn nuôi thì nếu đầu tư vào những giống lợn hướng nạc, vịt siêu đẻ,… cũng mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn những giống thông thường khác

2.1.1.4.2 Những yếu tố kỹ thuật

kỹ thuật làm VAC rất quan trọng kỹ thuật làm VAC như kỹ thuật xây dựng

mô hình, kỹ thuật chọn giống cây trồng vật nuôi

Quy hoạch thiết kế mô hình cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình Đặc điểm của vùng đồng bằng là địa hình bằng phẳng nên việc thiết kế hệ thống vườn đơn giản và ít tốn công Một mô hình có đủ các thành phần VAC là mô hình lý tưởng nhất Việc đào ao có tác dụng nuôi cá, đồng thời lấy đất đắp cho vườn cao hơn để có thể trồng các loại cây ăn quả có giá trị hàng hóa cao hay trồng các loại rau có chất lượng và giá trị trên thị trường

Việc trồng cây gì, nuôi con gì là rất quan trọng trong sản xuất nông nghiệp Chọn những giống cây trồng, vật nuôi có hiệu quả kinh tế cao, phù hợp với điều kiện kinh tế của gia đình mới mang lại hiệu quả kinh tế cao

Đặc biệt trong thời đại công nghệ như hiện nay thì việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất là vô cùng quan trọng Vì thế yếu tố kỹ thuật cũng ảnh hưởng rất lớn đến năng suất, sản lượng và chất lượng của cây trồng vật nuôi từ

đó ảnh hưởng đến giá bán của sản phẩm

Nhìn chung khi thiết kế mô hình cần chú ý những vấn đề sau:

- Hệ thống VAC cần phải phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng

- Vị trí các thành phần trong hệ thống cần phải hỗ trợ nhau, đảm bảo sự hài hòa tương tác với nhau có lợi nhất

- Mỗi thành phần trong hệ thống đảm bảo thực hiện nhiều chức năng

- Đa canh và đa dạng hóa sản phẩm vườn

- Đảm bảo sự bền vững của hệ thống và bảo vệ môi trường

Một yếu tố kỹ thuật cũng rất quan trọng đó là việc phối hợp và sử dụng đầu vào và sản phẩm phụ trung gian cho các hoạt động sản xuất Làm VAC điều quan trọng đó là phải biết phối hợp các yếu tố đầu vào như thế nào sao cho sản phẩm của thành phần này là một phần của đầu vào cho thành phần khác Như trong vườn xung quanh ao nên trồng chuối để lấy thân chuối làm thức ăn cho lợn, lá chuối làm thức

ăn cho cá, mỗi năm khi vét bùn cho ao thì bùn đắp cho vườn, phân từ chuồng làm thức ăn cho cá Trong ao nên nuôi nhiều loại cá khác nhau để tận dụng các tầng mặt nước khác nhau để cá hấp thụ hết thức ăn…

2.1.1.4.3 Những yếu tố kinh tế xã hội

- Nguồn vốn đầu tư

Vốn là yếu tố cấu thành nên chi phí sản xuất.Nó là yếu tố cơ bản trong quá trình sản xuất Không có vốn thì không thể tiến hành sản xuất được: cung ứng đầu vào, thanh toán chi phí cho các hoạt động dịch vụ.Đồng thời, vốn còn giúp cho quá trình lưu thông hàng hóa; thực hiện các hoạt động giao dịch Marketing, quảng cáo, [5] Một vấn đề đáng quan tâm hiện nay là nhiều hộ gia đình nguồn vốn tự có không đủ phải đi vay nên phải chịu một phần chi phí lãi suất vốn vay Bên cạnh đó cũng có nhiều hộ sử dụng vốn đầu tư sai mục đích, đầu tư không hiệu quả hay chỉ đầu tư một phần vốn vay còn phần còn lại thì sử dụng vào mục đích khác

Chi phí là tập hợp tất cả các chi phí về nguồn lực, đầu vào cho sản xuất như giống, thức ăn, vốn, lao động, trang thiết bị phục vụ cho sản xuất mô hình VAC Các yếu tố chi phí này chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau, cụ thể là: Các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí cho cây, con giống như giá mua cây, con giống, chất lượng cây, con giống, điều kiện tự nhiên của vùng thu mua, thời gian thời điểm thu mua, các loại giống, hình thức vận chuyển…

Các yếu tố ảnh hưởng đến khấu hao tài sản cố định như giá thành công nghệ

áp dụng, thời gian sử dụng

Chi phí lao động phục vụ sản xuất chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như sức lao động, trình độ lao động…

- Trình độ văn hóa của người lao động

Trình độ văn hóa của người lao động quyết định đến cách thức sản xuất của

mô hình như thế nào, đầu tư ra sao và đầu tư bao nhiêu Thường thì trình độ cao thì đầu tư sẽ mang lại hiệu quả cao hơn do họ dễ dàng tiếp cận khoa học kỹ thuật mới

điện, thông tin liên lạc, truyền thanh, truyền hình cũng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh

tế của các mô hình VAC

Hệ thống thủy lợi giúp cung cấp nước vào mùa khô, thoát nước vào mùa mưa Nếu hệ thống thủy lợi không tốt sẽ dẫn đến tình trạng ngập nước vào mùa mưa tràn ao hồ cá dễ dàng theo dòng nước đi mất, vườn thì bị ngập úng ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, vật nuôi Ngược lại vào mùa khô thiếu nước là nguyên nhân làm cá chết, thiếu lượng nước cung cấp cho vườn và rửa chuồng

Điện cần thiết cho hoạt động bơm nước để luôn chủ động nguồn nước tưới tiêu, đặc biệt là để vệ sinh chuồng trại và thắp sáng cho chăn nuôi gà, vịt siêu đẻ vào ban đêm hay vào những mùa lạnh thắp sáng điện để làm ấm chuồng trại

Thông tin liên lạc truyền thanh, truyền hình cung cấp các kiến thức quan trọng như kỹ thuật xây dựng mô hình, cách làm kinh tế VAC có hiệu quả , nâng cao trình độ văn hóa, kỹ thuật cho người nông dân

- Hoạt động chuyển giao khoa học, kỹ thuật

Vai trò của khuyến nông là cầu nối của người nông dân và nhà khoa học Vai trò của khuyến nông rất quan trọng đó là chuyển giao khoa học kỹ thuật mới đến với bà con nông dân Nếu khuyến nông làm tốt vai trò của mình thì sẽ giúp các hộ VAC áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế của mô hình

- Giá đầu vào, đầu ra

Giá đầu vào là yếu tố cấu thành nên chi phí sản xuất Giá các loại giống, vật

tư như phân đạm, lân, ka li , các loại thức ăn, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật càng cao thì chi phí càng lớn điều này làm giảm hiệu quả kinh tế của hộ

Ngược lại thì giá đầu ra càng lớn thì doanh thu càng cao vì vậy hiệu quả kinh

tế đạt được cũng lớn hơn

- Công tác thu hoạch và thị trường tiêu thụ sản phẩm

Công tác thu hoạch sản phẩm tương đối quan trọng vì nó quyết định đến chất lượng và giá cả sản phẩm Trong thu hoạch nếu điều chỉnh được thời gian thu hoạch thì sản phẩm sẽ không bị mất giá Thời điểm thu hoạch vào lúc giá sản phẩm cao thì

hiệu quả kinh tế mang lại sẽ cao hơn rất nhiều Các sản phẩm của thành phần vườn nếu thu hoạch vào đầu mùa thì giá thường cao hơn gấp đôi giữa mùa

Quan trọng hơn nữa chính là vấn đề tiêu thụ sản phẩm Thị trường tiêu thụ sản phẩm thuận lợi, sản phẩm tiêu thụ dễ dàng có ảnh hưởng rất lớn đến giá cả sản phẩm mà giá cả sản phẩm quyết định trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của sản phẩm Cùng một loại sản phẩm nhưng nếu bán ở chợ quê thì giá sẽ thấp hơn nhiều so với các chợ ở trên thành phố Hay nếu bán trực tiếp cho người tiêu dùng giá cũng thường cao hơn bán cho các lái buôn vì không mất chi phí trung gian Thị trường tiêu thụ lớn, lượng khách hàng đông thì việc tiêu thụ sản phẩm thường rất dễ dàng, giá thường cao hơn Vì vậy, thị trường giữ vị trí quyết định đến sự tồn tại và phát triển của người sản xuất.[5]

Như vậy, có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trong sản xuất

mô hình VAC Tuy nhiên, mỗi yếu tố đều có mức độ ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả kinh tế tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của hộ Ngoài ra, ngành nông nghiệp nói chung và sản xuất theo mô hình VAC nói riêng còn chịu sự chi phối nhiều của chính sách và cơ chế quản lý của Nhà nước, tập quán tiêu dùng

Do có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trong sản xuất VAC nên việc đánh giá hiệu quả kinh tế một cách chính xác cũng như xác định các biện pháp tác động để nâng cao hiệu quả kinh tế là rất khó khăn Vì vậy, trước hết phải đánh giá chính xác mức độ ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của các yếu tố qua đó biết được yếu tố nào có ảnh hưởng lớn nhất, có tính chất quyết định nhất đến hiệu quả kinh tế để có biện pháp tác động hiệu quả nhất

2.1.2 Hiệu quả kinh tế của mô hình sản xuất VAC

2.1.2.1 Khái niệm hiệu quả kinh tế

Hiệu quả là một phạm trù kinh tế chung nhất, liên quan trực tiếp đến nền kinh tế sản xuất hàng hoá Hiệu quả được xem xét dưới nhiều giác độ và quan điểm khác nhau Về HQKT, có hai quan điểm: Truyền thống và quan điểm kinh tế học sản xuất cùng tồn tại

- Theo quan điểm truyền thống

Quan điểm truyền thống cho rằng, nói đến HQKT tức là nói đến phần còn lại của kết quả sản xuất kinh doanh sau khi đã trừ chi phí Nó được đo bằng các chi phí và lời lãi Nhiều tác giả cho rằng, HQKT được xem như là tỷ lệ giữa kết quả thu được với chi phí bỏ ra, hay ngược lại là chi phí trên một đơn vị sản phẩm hay giá trị sản phẩm Những chỉ tiêu hiệu quả này thường là giá thành sản phẩm hay mức sinh lời của đồng vốn Nó chỉ được tính toán khi kết thúc một quá trình sản xuất kinh doanh

Các quan điểm truyền thống trên chưa thật toàn diện khi xem xét hiệu quả kinh tế Thứ nhất, nó coi quá trình sản xuất kinh doanh trong trạng thái tĩnh, chỉ xem xét hiệu quả sau khi đã đầu tư Trong khi đó hiệu quả là chỉ tiêu rất quan trọng không những cho phép chúng ta biết được kết quả đầu tư mà còn giúp chúng ta xem xét trước khi ra quyết định đầu tư tiếp và nên đầu tư bao nhiêu, đến mức độ nào Trên phương diện này, quan điểm truyền thống chưa đáp ứng đầy đủ được Thứ hai,

nó không tính yếu tố thời gian khi tính toán thu và chi cho một hoạt động sản xuất kinh doanh Do đó, thu và chi trong tính toán HQKT theo quan điểm này thường chưa tính đủ và chính xác Thứ ba, HQKT theo quan điểm truyền thống chỉ bao gồm hai phạm trù cơ bản là thu và chi Hai phạm trù này chủ yếu liên quan đến yếu

tố tài chính đơn thuần như chi phí về vốn, lao động, thu về sản phẩm và giá cả Trong khi đó, các hoạt động đầu tư và phát triển lại có những tác động không chỉ đơn thuần về mặt kinh tế mà còn cả các yếu tố khác nữa Và có những phần thu lợi hoặc những khoản chi phí lúc đầu không hoặc khó lượng hoá được nhưng nó là những con số không phải là nhỏ thì lại không được phản ánh ở cách tính này

- Theo quan điểm của kinh tế học sản xuất

+ Hiệu quả kỹ thuật

Là đơn vị số lượng sản phẩm có thể đạt được trên một đơn vị chi phí đầu vào hay nguồn lực sản xuất trong những điều kiện cụ thể về kỹ thuật hay công nghệ áp dụng vào nông nghiệp Hiệu quả kỹ thuật được áp dụng phổ biến trong Kinh tế Vĩ

mô để xem xét việc sử dụng nguồn lực cụ thể, nó chỉ ra rằng nếu một đơn vị nguồn lực được đưa vào sản xuất đem lại bao nhiêu đơn vị sản phẩm Hiệu quả kỹ thuật

phụ thuộc nhiều vào bản chất kỹ thuật và công nghệ áp dụng vào trong sản xuất nông nghiệp, kỹ năng của người nông dân, môi trường kinh tế xã hội mà trong đó

kỹ thuật được áp dụng.[6]

+ Hiệu quả phân bổ

Là chỉ tiêu hiệu quả trong đó các yếu tố giá sản phẩm và giá đầu vào được tính đến để phản ánh giá trị sản phẩm thu thêm trên một đơn vị chi phí thêm về đầu vào hay nguồn lực Việc xác định hiệu quả này giống như xác định các điều kiện về

lý thuyết biên để tối đa hóa lợi nhuận, có nghĩa là giá trị biên của sản phẩm phải bằng giá trị biên của nguồn lực sử dụng vào sản xuất.[6]

+ Hiệu quả kinh tế

Là phạm trù kinh tế mà trong đó quá trình sản xuất đạt được cả hai hiệu quả

là hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ Điều này có nghĩa là cả hai yếu tố là giá trị và hiện vật đều được tính đến khi xem xét nguồn lực trong sản xuất nông nghiệp.[6]

2.1.2.2 Nội dung, bản chất của hiệu quả kinh tế

Trong nền kinh tế nhiều thành phần phát triển theo cơ chế đa thành phần hiện nay đang khuyến khích mọi ngành, mọi lĩnh vực tham gia sản xuất kinh doanh để tìm kiếm cơ hội với yêu cầu, mục đích khác nhau, nhưng mục đích cuối cùng là tìm kiếm lợi nhuận Nhưng làm thế nào để có hiệu quả kinh tế cao nhất thì đó lại là vấn

đề kết hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất như thế nào để đạt được kết quả mong muốn Bên cạnh đó nó còn phụ thuộc vào mục đích, yêu cầu, vốn, chính sách, … quy luật khan hiếm nguồn lực trong khi nhu cầu về hàng hóa dịch vụ ngày càng tăng và đa dạng, đây không chỉ là mối quan tâm riêng của nhà sản xuất kinh doanh mà còn là mối quan tâm chung của toàn xã hội

Hay nói một cách khác: ở một mức sản xuất nhất định cần phải làm thế nào

để có chi phí vật chất và lao động trên một đơn vị sản phẩm là thấp nhất Do vậy việc vận dụng các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế là rất đa dạng Nhưng có thể nói việc đánh giá phần lớn phụ thuộc vào quy trình sản xuất, là sự kết hợp giữa các yếu tố đầu vào để có được yếu tố đầu ra hợp lý Có thể nói đây là một nội dung quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh tế

Tùy từng ngành với mỗi tính chất khác nhau, nhưng nhìn chung để xác định hiệu quả kinh tế thì chúng ta cần phải xác định các yếu tố sau:

- Xác định yếu tố đầu ra: các mục tiêu đạt được phải phù hợp với mục tiêu chung của nền kinh tế quốc dân (được xã hội chấp nhận), hàng hóa sản xuất ra phải trao đổi được trên thị trường

- Xác định yếu tố đầu vào: đó là chi phí vật chất, công lao động…

* Bản chất của hiệu quả kinh tế:

Bản chất của hiệu quả kinh tế xuất phát từ mục đích sản xuất và phát triển kinh tế xã hội, là đáp ứng ngày càng cao nhu cầu về vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong xã hội, phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực để đạt được các mục tiêu của doanh nghiệp[20] Muốn vậy sản xuất phải phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.Để làm rõ bản chất của hiệu quả kinh tế cần phải phân định sự khác nhau

về mối liên hệ giữa kết quả và hiệu quả

Kết quả là một đại lượng vật chất phản ánh về quy mô số lượng của sản xuất Còn hiệu quả là đại lượng dùng để xem xét kết quả tạo ra như thế nào? Nguồn chi phí bao nhiêu để đạt được kết quả đó

Hiệu quả là đại lượng để xem xét kết quả đạt được tạo ra như thế nào, nguồn chi phí vật chất bỏ ra bao nhiêu để đạt được kết quả đó

Như vậy hoạt động sản xuất kinh doanh ngoài mục đích, yêu cầu đặt ra đều quan tâm đến hiệu quả kinh tế, nó có vai trò quan trọng trong việc đánh giá, so sánh, phân tích kinh tế nhằm tìm ra giải pháp có lợi cho sản xuất Nhưng để giải quyết được vấn đề trên là vấn đề hết sức khó khăn và chỉ mang tính tương đối, đòi hỏi phải có thời gian

Phân tích HQKT trong sản xuất nông nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường việc xác định các yếu tố đầu vào, đầu ra gặp các trở ngại sau:

- Khó khăn trong việc xác định các yếu tố đầu vào: Tính khấu hao, phân bổ chi phí, hạch toán chi phí… Yêu cầu này phải chính xác và đầy đủ

- Khó khăn trong việc xác định các yếu tố đầu ra: Việc xác định các kết quả

về mặt xã hội, môi trường sinh thái, độ phì của đất… không thể lượng hoá được

2.1.2.3 Phân loại hiệu quả kinh tế

Hoạt động sản xuất của nền kinh tế - xã hội được diễn ra ở các phạm vi khác nhau, đối tượng tham gia vào các quá trình sản xuất và các yếu tố sản xuất càng khác nhau thì nội dung nghiên cứu HQKT càng khác nhau Do đó để nghiên cứu HQKT đúng cần phải phân loại HQKT

Có thể phân lạo HQKT theo các tiêu chí sau:

- Phân loại theo phạm vi và đối tượng xem xét HQKT được chia theo các khía cạnh sau:

+ HQKT quốc dân: Là HQKT tính chung cho toàn bộ nền sản xuất xã hội của một quốc gia

+ HQKT ngành: Là HQKT tính riêng cho từng ngành sản xuất vật chất nhất định như công nghiệp, nông nghiệp…

+ HQKT theo lãnh thổ: Tính riêng cho từng vùng, từng địa phương

+ HQKT của từng quy mô tổ chức sản xuất- kinh doanh: Doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, hộ gia đình…

+ HQKT từng biện pháp kỹ thuật, từng yếu tố đầu vào sản xuất

- Phân loại hiệu quả theo bản chất, mục tiêu

+ HQKT: Phản ánh mối tương quan giữa giữa kết quả hữu ích về mặt kinh tế

và chi phí bỏ ra, nó đánh giá chủ yếu về mặt kinh tế của hoạt động kinh tế mang lại

+ HQ xã hội: Phản ánh mối tương quan giữa kết quả kết quả các lợi ích về mặt xã hội do hoạt động sản xuất mang lại

+ HQ kinh tế - xã hội: Phản ánh mối tương quan giữa kết quả tổng hợp về mặt kinh tế - xã hội với các chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó như bảo vệ môi trường, lợi ích công cộng…

+ HQ phát triển và bền vững: là hiệu quả kinh tế - xã hội có được do tác động hợp lý để tạo ra nhịp độ tăng trưởng tốt nhất và đảm bảo những lợi ích kinh tế,

xã hội lâu dài

- Nếu căn cứ vào các yếu tố cơ bản của sản xuất các nguồn lực và hướng tác động vào sản xuất thì chia HQKT thành:

+ Hiệu quả sử dụng đất đai

+ Hiệu quả sử dụng lao động

+ Hiệu quả sử dụng các yếu tố tài nguyên như năng lượng, vốn…

+ Hiệu quả việc áp dụng khoa học kỹ thuật như hiệu quả làm đất, hiệu quả bón phân…

2.1.2.4 Hiệu quả kinh tế của mô hình sản xuất VAC

2.1.2.4.1 Khái niệm

Mọi hoạt động sản xuất của con người và quá trình khai thác tài nguyên đều

có mục đích chủ yếu là kinh tế Tuy nhiên, kết quả hoạt động đó không chỉ duy nhất đạt được về mặt kinh tế, mà đồng thời tạo ra nhiều kết quả có liên quan đến đời sống kinh tế xã hội của con người Xét trên phạm vi cá biệt, một hoạt động kinh tế

có thể mang lại hiểu quả cho một cá nhân, một đơn vị

Nhưng xét trên phạm vi toàn xã hội thì nó sẽ ảnh hưởng đến lợi ích và hiệu quả chung Chính vì vậy, khi đánh giá hiệu quả cần phải phân định và làm rõ mối liên hệ giữa chúng để có những nhận xét chính xác “Kinh tế VAC” là một thành phần chính của sản xuất nông nghiệp và là một bộ phận quan trọng của thu nhập hộ gia đình nông dân Việt Nam Hiệu quả là một phạm trù kinh tế chung nhất có liên quan đến các quy luật và phạm trù kinh tế khác Khi bàn về khái niệm hiệu quả các nhà kinh tế có những quan điểm khác nhau: Hiệu quả được tính bằng hiệu số giữa kết quả sản xuất đạt được và chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó; Hiệu quả được xác định bằng tỷ số giữa kết quả đạt được và các chi phí bỏ ra; Hiệu quả là tỷ số giữa phần tăng thêm của kết quả sản xuất và phần tăng thêm của chi phí Như vậy khái niệm về hiệu quả rất phong phú và phức tạp Để phản ánh đầy đủ chất lượng sản xuất kinh doanh cần phải có các hệ thống chỉ tiêu đánh giá đúng đắn mối tương quan giữa kết quả sản xuất và chi phí bỏ ra để đạt kết quả đó Đồng thời phải có những chỉ tiêu bổ sung nhằm bảo đảm cho sự đánh giá được toàn diện và chính xác hơn Do đó, hiệu quả kinh tế của mô hình VAC được biểu hiện ở mối quan hệ so sánh giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra trong sản xuất nông nghiệp của các hộ Một phương án, một giải pháp có hiệu quả kinh tế cao là phải đạt được trong tương quan tương đối tối ưu giữa kết quả đem lại và chi phí đầu tư Khi xác

định hiệu quả kinh tế phải xem xét đầy đủ mối quan hệ giữa đại lượng tương đối và đại lượng tuyệt đối Tiêu chuẩn của hiệu quả kinh tế là tối đa hóa kết quả và tối thiểu hóa chi phí trong điều kiện nguồn lực có hạn

2.1.2.4.2 Phương pháp xác định hiệu quả kinh tế

Phương pháp xác định hiệu quả kinh tế bắt nguồn từ bản chất hiệu quả kinh

tế, đó là mối tương quan so sánh giữa kết quả đạt được với chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó, hay đó là mối quan hệ giữa các yếu tố đầu ra và đầu vào Mối tương quan đó cần so sánh cả về giá trị tuyệt đối và tương đối giữa hai đại lượng Có thể biểu hiện chỉ tiêu hiệu quả bằng 4 công thức sau:

Công thức 1: H = Q - C

Trong đó: H: Hiệu quả kinh tế

Q: Kết quả thu được C: Chi phí bỏ ra Chỉ tiêu này thường được tính cho một đơn vị chi phí bỏ ra như tổng chi phí, chi phí trung gian, chi phí lao động Chỉ tiêu này càng lớn hiệu quả càng cao Tuy nhiên ở cách tính này quy mô sản xuất lớn hay nhỏ chưa được tính đến, không so sánh được HQKT của các đơn vị sản xuất có quy mô khác nhau Hơn nữa chỉ tiêu này chỉ cho biết quy mô của hiệu quả chứ không chỉ rõ được mức độ hiệu quả kinh

tế, do đó chưa giúp cho nhà sản xuất có những tác động cụ thể vào các yếu tố đầu vào để giảm chi phí nguồn lực, nâng cao hiệu quả kinh tế

Trong thực tế khi đánh giá hiệu quả kinh tế người ta thường kết hợp giữa công thức 1 và công thức 2 để chúng bổ sung cho nhau, qua đó sẽ đánh giá được hiệu quả kinh tế một cách chính xác và toàn diện

Công thức 3: H = ∆Q - ∆C

Trong đó: H: Hiệu quả kinh tế tăng thêm

∆Q: Kết quả tăng thêm ∆C: Chi phí tăng thêm Chỉ tiêu này càng lớn thì hiệu quả càng cao Công thức này thể hiện rõ mức

độ hiệu quả của đầu tư thêm và nó được dùng kết hợp với công thức 4 để phản ánh toàn diện hiệu quả kinh tế hơn

Công thức 4:

C

Q H

Trong thực tế sản xuất khi đánh giá hiệu quả kinh tế ta thường kết hợp các công thức lại với nhau để chúng bổ sung cho nhau Như vậy việc đánh giá hiệu quả kinh tế sẽ chính xác và toàn diện hơn Tùy thuộc vào từng trường hợp mà ta lựa chọn chỉ tiêu cho phù hợp với điều kiện cụ thể của sản xuất

2.1.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng hiệu quả kinh tế của mô hình VAC

Với cách tính hiệu quả kinh tế nêu trên ta dễ dàng nhận ra hai nhóm yếu tố làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế, đó là: Nhóm yếu tố cấu thành và ảnh hưởng đến kết quả thu được (Q) và nhóm yếu tố cầu thành và ảnh hưởng đến chi phí bỏ ra (C)

* Đối với nhóm yếu tố cấu thành và ảnh hưởng đến kết quả thu được (Q): Nhóm yếu tố này thể hiện giá trị sản phẩm của toàn bộ mô hình, nó phụ thuộc vào hai yếu tố là giá bán và sản lượng hàng hoá sản xuất ra

+ Các yếu tố ảnh hưởng đến giá bán sản phẩm như: thị phần của sản phẩm, chất lượng sản phẩm, thời điểm bán sản phẩm, kênh tiêu thụ sản phẩm, quy cách, tính chất của sản phẩm, chiến lược của chủ trang trại, thị hiếu người tiêu dùng, chính sách phát triển sản xuất nông nghiệp của đất nước cũng như của các đối thủ cạnh tranh,

+ Các yếu tố ảnh hưởng đến khối lượng sản phẩm: chính là hình thức rủi ro trong điều kiện tự nhiên vì các hoạt động sản xuất theo mô hình VAC thường là các loại sản phẩm nông nghiệp như rau, củ, quả, động vật lấy thịt, và các loại sản phẩm này phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện tự nhiên, yếu tố mùa vụ cao và đặc điểm sinh học của từng loại cây trồng vật nuôi do đó chỉ với sự thay đổi nhỏ của môi trường cũng làm ảnh hướng không nhỏ đến chất lượng sản phẩm Ngoài ra, hình thức vận chuyển thì thường là phương tiện cơ giới nên dễ gây nên dập nát trong quá trình vận chuyển xa cho nên thị trường tiêu thụ từ nơi sản xuất đến người tiêu dùng không được rộng lớn

* Nhóm yếu tố ảnh hưởng đến chi phí mà chủ hộ bỏ ra (C): Trong quá trình sản xuất, đây chính là tập hợp tất cả các chi phí nguồn lực đầu vào và các yếu tố ảnh hưởng đến các nguồn lực đó Các chi phí cơ bản phục vụ sản xuất trong mô hình VAC thường là cây con giống, sức lao động, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, tuy nhiên chi phí cho mỗi nguồn lực lại chịu rất nhiều các yếu tố khác nhau, cụ thể là:

- Các yếu tố ảnh hưởng đến chi phí nguyên vật liệu như: giá mua cây con giống, chất lượng cây con giống, giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, điều kiện tự nhiên của vùng thu mua, thời gian thu hoạch, chế biến, tiêu thụ, đối tượng cung cấp, hình thức vận chuyển, đây chính là nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự tăng giảm chi phí đầu vào

- Các yếu tố ảnh hưởng đến khấu hao tài sản cố định (TSCĐ) như: đặc điểm vùng sinh thái, tính hiện đại của công nghệ, giá thành lắp đặt, thời gian sử dụng, nhà cung cấp, ảnh hưởng không nhỏ đến yếu tố chi phí mà chủ hộ bỏ ra vì nếu giá mua công nghệ của một hãng có chất lượng hợp lý với thời gian sử dụng dài và khiến

cho khấu hao tài sản nhỏ, từ đó làm cho chi phí bỏ ra của chủ hộ sẽ rất phù hợp và đạt hiệu quả cao

- Chi phí lao động phục vụ sản xuất chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như: sức lao động, trình độ lao động, chiến lược đào tạo phân bổ lao động của chủ trang, Đây có thể coi là cơ sở để đánh giá năng lực của chủ hộ vì yếu tố chất lượng

và năng lực lao động sẽ phản ánh phần nào chất lượng và số lượng sản phẩm làm ra (họ chính là nhân tố trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất)

- Chi phí thuế sản xuất chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như: chính sách thuế của Nhà nước, mặt hàng sản xuất, thị trường bán sản phẩm của mà trang trại sản xuất, Ngày nay với sự khuyến khích phát triển nông nghiệp và nhất là mô hình sản xuất VAC thì các loại thuế đất đai cũng như thuế các yếu tố đầu vào được cải thiện, tuy nhiên thì các mặt hàng sản xuất ra và thị trường tiêu thụ vẫn còn bị hạn chế và chưa có sự quan tâm đúng mức như hoa quả ồ ạt chuyển lên cửa khẩu Trung Quốc hay các vụ kiện bán phá giá cá Tra, Tóm lại, có rất nhiều các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình VAC và chủ yếu vẫn là điều kiện tự nhiên, chính sách và cơ chế quản lý của quốc gia, trình độ năng lực của nhà sản xuất và lực lượng lao động, mức độ phát triển của khoa học công nghệ, tập quán tiêu dùng,

Từ nhận định đó có thể rút ra một số nhận xét về hiệu quả kinh tế của mô hình VAC như sau: + Việc làm thế nào để nâng cao hiệu quả kinh tế, đánh giá chính xác được hiệu quả kinh tế là rất khó khăn Để làm được việc đó cần phải đánh giá chính xác các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế, các yếu tố cấu thành và tác động đến yếu tố đầu vào và đầu ra của quá trình sản xuất

+ Hiệu quả kinh tế luôn biến động, chỉ thể hiện tương đối chính xác mối quan hệ giữa giá trị các yếu tố đầu vào và giá trị sản phẩm đầu ra trong một giai đoạn nhất định

+ Bất kỳ thời điểm nào hiệu quả kinh tế cũng nằm ở một trong ba khả năng,

đó là H < 1, H = 1, H > 1 Trong trường hợp H < 1 hay H = 1, khi chi phí các yếu

tố đầu vào lớn hơn hay bằng giá trị sản phẩm sản xuất ra (lỗ hay hoà vốn), trường hợp này không đạt hiệu quả kinh tế Như vậy, chỉ có trường hợp H > 1 mới đạt hiệu

quả kinh tế Do đó, bất kỳ nhà sản xuất nào cũng cố gắng áp dụng khoa học tiên tiến

để tiết kiệm nguyên vật liệu và hao phí lao động; áp dụng chiến lược tiếp thị, quan

hệ hợp tác để tiêu thụ sản phẩm đồng thời mua đủ nguyên vật liệu tốt, rẻ hơn và bán sản phẩm với giá đắt nhất Tất cả các cố gắng đó chỉ nhằm đạt được hiệu quả kinh

tế cao hơn

+ Đạt hiệu quả kinh tế là mục đích chung của các chủ mô hình sản xuất VAC hướng tới trong quá trình sản xuất

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Tình hình phát triển mô hình VAC ở trên thế giới

Trên thế giới từ xa xưa, ở tất cả các nước đã hình thành hẳn một ngành khoa học và kỹ thuật về nghề làm vườn mà tiếng Trung quốc gọi là “viên nghệ”, tiếng Nga gọi là “Sadovodstovo”, tiếng Anh gọi là “Horticulture” Các cây trồng trong vườn chủ yếu là cây ăn quả, cây rau, hoa- cây cảnh,… Có những tổ chức đào tạo chuyên gia cho nghề làm vườn và đặc biệt có nhiều tài liệu…và quần chúng bạn đọc đông đảo.[1]

Ở Anh, Pháp, Hà Lan đều có vườn ở trường học nhằm nhiều mục đích: dạy, học, nghiên cứu bảo vệ môi trường

ở Hungari có 280000 ha đất vườn quanh nhà với 750000 người làm vườn (năm 2003) trong đó chỉ có 30% là người làm nông nghiệp thật sự, còn 70% là trí thức, công nhân, hưu trí Sản phẩm vườn chiếm 1/3 tổng sản lượng nông nghiệp và 30% tổng kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp.[1]

Ở các nước châu Á gần đây hình thành một ngành sản xuất kết hợp các loại cây trồng trong vườn, các loại gia súc, gia cầm và nuôi trồng thủy sản trong một hệ thống thống nhất và khép kín trên quy mô hộ gia đình mà ta thường gọi là VAC

Kiểu hình sản xuất kết hợp này xuất hiện đầu tiên ở các vùng nông thôn Trung Quốc Đó là kiểu hình sản xuất kết hợp giữa trồng trọt, trồng dâu nuôi tằm, nuôi cá nước ngọt và chăn nuôi

Hình 2.2: Sơ đồ hệ thống sản xuất kết hợp truyền thống ở Trung Quốc

(mức độ thâm canh thấp)[1]

Ở hệ thống này đặc trưng bởi mức độ đầu tư thấp, hầu như là quảng canh, nhưng nhờ sử dụng chất thải và sản phẩm phụ (của các hệ thống thành phần) đã mang lại những nguồn lợi nhuận nhất định phù hợp cho các đối tượng nông dân nghèo ít vốn

Hiện nay, mô hình sản xuất kết hợp VAC này đã tiến bộ nhiều và cũng thu hút được sự đầu tư thâm canh cao hơn nhiều Ba thành phần chính của hệ thống đó

là trồng trọt, chăn nuôi, và nuôi trồng thủy sản Nhờ có đầu tư về phân bón, thuốc trừ sâu, giống tốt cho trồng trọt, thức ăn bổ sung giàu đạm cho chăn nuôi và ao cá

mà sản phẩm và chất lượng sản phẩm của hệ thống được cải thiện rõ rệt

Kiểu hình sản xuất VAC cũng thường gặp ở các nước châu Á khác như Thái Lan, Bangladesh, Ân Độ, Indonesia, Sri Lanca… mà trong đó vườn thường chiếm

vị trí quan trọng hơn cả

Phân bắc

Tằm

Kén

Tơ Nhộng

Hình 2.3: Sơ đồ hệ thống sản xuất kết hợp ở Thái Lan (mức độ thâm canh cao)

Hiện nay, ở nông thôn Thái Lan đang phổ biến trong sản xuất các loại hình VAC ở quy mô hộ gia đình ở mức độ thâm canh cao và sản xuất ra một lượng rau, hoa quả và thực phẩm đáng kể cung cấp cho xã hội Các trang trại sản xuất kết hợp phổ biến như: Ao cá- gà công nghiệp; ao- cá- vịt- vườn cây ăn quả; tôm- gia súc;

Ao cá- vườn rau (trên líp trồng rau, dưới mương thả cá); Ao cá- vườn rau, quả- nuôi

gà, vịt, … với mức độ đầu tư biến động từ bán thâm canh đến thâm canh cao Các trang trại áp dụng các hình thức sản xuất này thường thu lợi nhuận cao và tạo thêm nhiều cơ hội việc làm cho gia đình hộ nông dân và cộng đồng VAC ở đây không chỉ ở quanh nhà mà đã phổ biến thành các trang trại và hình thành các hình thức hợp tác trang trại ở một số vùng nông thôn Thái Lan Hình thức hợp tác trang trại ở đây có nghĩa là một nhóm hộ nông dân cùng hợp tác sản xuất một mô hình sản xuất kết hợp giống nhau nhằm tạo ra một số lượng hàng hóa đủ lớn (về rau, quả, cá, vịt, lợn…) để có thể cạnh tranh với thị trường về những sản phẩm mà họ chuyên sản xuất Nhiều diện tích trồng lúa lợi nhuận thấp đã được nông dân đào ao thả cá, lên luống để thay lúa bằng các mô hình sản xuất kết hợp trên

Đầu vào

Chăn nuôi

Ao

cá

Phân chuồngggg

Sản phẩm phụ của

TT

Trồng trọt

Nước

Sản phẩm

Thị trường hàng hóa

Tiêu thụ gia đình

Ở Philipin: Vùng đất thấp, các hộ nông dân đã áp dụng mô hình sản xuất kết hợp: Ao cá- vườn- chăn nuôi lợn Ao thả các loại cá trắm, mè, trê… để tận dụng sản phẩm phụ của trồng trọt và chăn nuôi Giữa ao để lại 30- 40m2 đất trồng rau và gieo

mạ Cạnh ao là chuồng lợn nuôi trên sàn gồm 2- 3 con lợn thịt Phân lợn làm thức ăn cho cá, đặc biệt thích hợp cho cá trê lai Trên bờ ao trồng cà phê, hồ tiêu và cây phân xanh Cạnh nhà là ruộng lúa được giữ nước liên tục Ở ruộng lúa nuôi cá rô phi và ốc Khi lúa được một tháng (đã bén chân) thì thả vịt vào ruộng Khi lúa trổ bông thì đưa vịt vào ao Sau khi thu hoạch lúa lại thả vịt ra ruộng để mò lúa rơi vãi.[1]

2.2.2 Tổng quan về quá trình xây dựng và phát triển mô hình VAC ở Việt Nam

2.2.2.1 Quá trình hình thành và phát triển mô hình VAC

Mô hình VAC là mô hình sản xuất điển hình, kết hợp chặt chẽ, nhuần nhuyễn và hài hoà giữa ngành trồng trọt, chăn nuôi, nghề cá, nghề rừng trong một

hệ thống nông nghiệp bền vững, ổn định về mặt sinh thái và nhân văn Hệ sinh thái VAC hiện nay không phải là công trình được xây dựng theo lý thuyết đơn thuần của các nhà khoa học, nó là sản phẩm của sự kế thừa, tổng kết và nâng lên một trình độ mới những kinh nghiệm lâu đời của nông dân Việt Nam tích luỹ được trong quá trình thích nghi với điều kiện sinh thái của một vùng nhiệt đới gió mùa ven bờ Thái Bình Dương [2]

Thật vậy, khi tiến hành khai phá và định cư ở những vùng đất thấp ven biển

và lưu vực các con sông thuộc Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay, người nông dân Việt Nam thường phải đào ao “vượt thổ”, lấy đất đắp nền làm nhà, làm vườn Do

đó, kiểu bố trí thổ cư, thổ canh của nhiều gia đình nông dân ở các đồng bằng sông Hồng, sông Mã, sông Cả thường là ngôi nhà làm ở giữa, có ao phía trước, có vườn phía sau Câu phương ngôn của Việt Nam: “vườn sau ao trước”, “vườn trên ao dưới” là sự tổng kết kiểu bố trí này Bằng cách kết hợp làm vườn, nuôi cá và chăn nuôi hệ sinh thái VAC là một công nghệ độc đáo có tính truyền thống lâu đời của nhân dân ta xây dựng nên từ ngàn năm nay và ngày nay đã được bổ sung, cải tiến hoàn chỉnh theo sự phát triển của thời đại Năm 1982, Giáo sư, Bác sĩ Từ Giấy, Viện trưởng Viện dinh dưỡng (Bộ Y tế) là người nghiên cứu tác dụng của vườn cây,

ao cá, chuồng chăn nuôi gia súc, gia cầm đối với việc giải quyết vấn đề suy dinh dưỡng ở nông thôn đó đưa ra thuật ngữ “mô hình VAC” ở Việt Nam Năm 1986,

Hội làm vườn Việt Nam (VACVINA) được thành lập và đó làm tốt vai trò là người khởi xướng, xây dựng và phát triển mô hình VAC Hội đã phát động phong trào làm kinh tế VAC làm cho mỗi gia đình ở nông thôn hiểu được giá trị của mảnh vườn, cái ao là nơi cung cấp nguồn thực phẩm chủ yếu trong bữa ăn hàng ngày và giá trị dinh dưỡng của từng loại thực phẩm, sử dụng đúng cách và hiệu quả Mô hình VAC ban đầu là mô hình VAC dinh dưỡng với mục tiêu bước đầu là tự giải quyết thực phẩm để cải thiện bữa ăn, tiến tới ăn no, ăn đủ chất, rồi đến ăn ngon, ăn cân đối khoa học Mô hình VAC dinh dưỡng đi từ đơn giản, dễ làm, ban đầu là mấy luống rau ngắn ngày (rau dền, rau ngót, rau cải, mồng tơi ), vài cây ăn quả dễ trồng (chuối, đu đủ ), ao vuông nhỏ để nuôi cá theo hình thức đánh tỉa thả bù (rô phi, chép ), chuồng nuôi vài con gà mái cho trứng hàng ngày và nâng dần lên có nhiều rau, củ, quả và thực phẩm chất lượng cao hơn để bữa ăn phong phú Khẩu hiệu lúc

đó là: “Người người làm VAC, nhà nhà làm VAC, khắp nơi làm VAC” Chương trình VAC dinh dưỡng phối hợp giữa Hội làm vườn với UNICEF lúc đầu chỉ có 4

xã điểm với trên 20 hộ, khi chương trình kết thúc đó có hàng vạn hộ tham gia chương trình, hàng nghìn xã điểm ở các tỉnh trong toàn quốc Thực hiện chủ trương của Đảng và Chính phủ về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, phong trào VAC đã có bước phát triển mới Mô hình VAC đã thay đổi cả về quy mô, tính chất

và nội dung kinh tế kỹ thuật VAC không còn là những vườn ao nhỏ quanh nhà mà

đã mở rộng diện tích ra hàng chục, hàng trăm hec ta Với chính sách giao đất cho nông dân sử dụng ổn định lâu dài, ở miền núi, trung du đó hình thành hệ thống vườn đồi, vườn rừng cây công nghiệp, cây ăn quả, đồng thời đã áp dụng những kỹ thuật canh tác đất dốc Ở đồng bằng ven biển, nhiều diện tích đất đai, mặt nước hoang hóa đã được khai thác đưa vào sản xuất, trồng cây, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản Một số ít diện tích đất trồng cây lương thực năng suất thấp, sản xuất bấp bênh cũng đó được chuyển sang làm vườn, nuôi trồng thuỷ sản Ở nhiều địa phương nhất

là ở trung du miền núi đã hình thành những trang trại với quy mô khá lớn, với những vườn cây, những đập nước, xây dựng những hồ nuôi cá lớn, những trang trại chăn nuôi hàng trăm trâu bò, hàng ngàn con lợn, hàng vạn gia cầm Mô hình VAC quy mô lớn theo kiểu trang trại là một bước tiến lớn và cũng là hướng đi tất yếu của ngành nông nghiệp trong xu hướng hội nhập