Bai2 Những nguyên lý và quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

Hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật Lµ kh¸i niÖm dïng ®Ó chØ: Sù t¸c ®éng qua l¹i, rµng buéc lÉn nhau, quy ®Þnh vµ chuyÓn ho¸ lÉn nhau gi÷a c¸c mÆt, c¸c yÕu tè, c¸c bé phËn trong cïng mét sù vËt hoÆc gi÷a c¸c sù vËt, hiÖn t­îng víi nhau.

Nh÷ng nguyªn lý vµ

quy luËt c¬ b¶n Cña phÐp biÖn chøng

duy vËt

Bố cục bài

I Hai nguyờn lý t ổ ng quỏt của phộp biện chứng duy vật

II Thế giới vận động và phát triển theo quy luật

III Những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

1 Mối liên hệ phổ biến

2 Sự phát triển

1 Phạm trù quy luật

2 Quy luật tự nhiên và quy luật xã hội

3 Tính khách quan của quy luật và vai trò của con ng ời

1 Quy luật mâu thuẫn

2 Quy luật l ợng chất

3 Quy luật phủ định của phủ định

I Hai nguyờn lý của phộp biện chứng duy vật

1 Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Là khái niệm dùng để chỉ: Sự tác

động qua lại, ràng buộc lẫn nhau, quy

định và chuyển hoá lẫn nhau giữa các mặt, các yếu tố, các bộ phận trong cùng một sự vật hoặc giữa các sự vật, hiện t ợng với nhau.

Quan

®iÓm duy vËt biÖn chøng

- Quan điểm duy tâm, tôn giáo

+ Thừa nhận có mối liên hệ.

+ Nguồn gốc là thần linh, th ợng đế, ý niệm tuyệt đối

- Quan điểm siêu hình:

+ Không thừa nhận có mối liên hệ phổ biến, sự vật hiện t ợng tồn tại cô lập, tách rời.

+ Có liên hệ thì hời hợt, ngẫu nhiên, bề ngoài

- Quan điểm triết học MacLênin:

+ Thế giới muôn vàn sự vật và chúng có mối liên hệ với nhau.

C¸c thuéc tÝnh cña mèi liªn hÖ phæ biÕn

TÝnh kh¸ch quan

TÝnh Phæ biÕn

TÝnh ®a d¹ng, mu«n vÎ

Xem xÐt sù vËt, hiÖn t îng trong mèi quan hÖ víi sù vËt kh¸c, trong kh«ng gian, thêi gian

cô thÓ

Đòi hỏi khi xem xét sự vật hiện t ợng phải: Xem xét, đánh giá gĩữa các mặt, các yếu tố; phải biết đâu là mối liên hệ bên trong, trực tiếp, cơ bản

* TriÕt häc duy vËt biÖn chøng

2 Sự phát triển

* Triết học siêu hình

vÒ sè l îng

?

Khái

niệm

phát

triển

So sánh vận động và phát triển

Vận động và phát triển không phải đồng nghĩa với nhau

Vận động diễn ra theo nhiều khuynh h ớng

Phát triển chỉ phản ánh một khuynh h ớng

Quan

điểm

Triết

học Mac

Lênin

Các sự vật, hiện t ợng không những có mối liên hệ phổ biến, mà còn luôn vận động, phát triển không ngừng

Phát triển là khuynh h ớng chung của TG

Phát triển mang tính phổ biến

đ ợc thể hiện trên mọi lĩnh vực

Tự nhiên, xã hội và t duy

Nguyên nhân của sự phát triển nằm trong

bản thân sự vật, thông qua

PHÁT TRIỂN LÀ KHUYNH HƯỚNG chung cđa thÕ giíi

MOTO DYNATAC

1984 – 1,3Kg, 1MÀU

NOKIA CITYMAN 1987- 3MÀU, 4 MỨC CHUƠNG

MOTO STARTAC 1995 – 88Gr, ĐT GẬP ĐẦU TIÊN

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CON NGƯỜI

1930: ĐẢNG CỘNG SẢN VN

1940: NAM KỲ KHỞI NGHĨA

1945: GIÀNH ĐỘC LẬP

 02/9/1945 BÁC HỒ ĐỌC TNĐL

Ph¸t triÓn

lµ khuynh h íng chung,

mang tÝnh phæ biÕn

VD VỊ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÂY TRONG TỰ

lịch sử xã hội loài người

Xã hội loài người phát triển

t ư

duy

Con người ngày càng đi sâu vào thế giới vi

mô (vô cùng nhỏ), thế giới V Ü mô (vô cùng lớn), khám phá ra những điều bí ẩn của nó Từng bước, biến “vật tự nó” thành “vật cho ta” Chứng tỏ nhận thức của từng người, cũng như các thế hệ, giai đoạn sau bao giờ cũng cao hơn giai đoạn trước.

Tư duy con người phát triển

ý nghĩa nguyên lý V Ề SỰ PHÁT TRIỂN

Nghiên cứu nguyên lý về sự phát triển đòi hỏi phải xem xét sự vật, hiện t ợng theo h ớng đi lên, phát triển

Phát triển bao hàm cả sự thụt lùi Do đó, tr ớc những khó khăn phải bình tĩnh xem xét mọi nhân tố tác động đến tình hình hiện tại Tránh t t ởng bi quan, dao động Đặc biệt là trong việc nhận thức t ơng lai của cách mạng

Trong hoạt động nhận thức, thực tiễn không đ ợc thành kiến,

định kiến, khi xem xét đánh giá con ng ời và phong trào

II Thế giới vận động và phát triển theo quy luật

1 Phạm trù quy luật

Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, bên trong, phổ biến và đ ợc lặp đi lặp lại giữa các mặt, các yếu tố trong cùng một svhtg hay giữa các

sự vật hiện t ợng cùng loại

2 Quy luật tự nhiên và quy luật xã hội

- Quy luật tự nhiên, quy luật xã hội đều là quy luật khách quan, vốn có của thế giới vật chất; không ai sinh ra và có thể xóa bỏ, con ng ời chỉ

có thể nhận thức và vận dụng chúng trong cuộc sống.

Những đặc điểm khác nhau

Quy luật tự nhiên diễn ra một cách tự động - tự phát thông qua tác động của lực l ợng tự nhiên, không cần có sự tham gia của con

Quy luật xã hội

hình thành và tác

động thông qua hoạt động của con

ng ời có ý thức, nh

ng mang tính khách quan

3 Tính khách quan của quy luật và vai trò của con ng ời

- Quy luật mang tính khách quan vì đó là những mối liên

hệ bản chất tất nhiên bên trong của các sự vật, hiện t ợng trong thế giới.

- Con ng ời có thể chủ động phát hiện ra quy luật, nhận thức và vận dụng nó nhằm phục vụ nhu cầu, lợi ích của mình.

Tháng giêng là tháng trồng khoai

Tháng 2 trồng đậu, tháng 3 trồng cà

Tháng 4 gieo mạ thuận hoà mọi nơi

Tháng 5 gặt hái vừa rồi, trời đổ m a xuống n ớc trôi đầy đồng

Nhất n ớc, nhì phân, tam cần, tứ giống

Tấc đất, tấc vàng

Ng ời ta đi cấy lấy công

Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề

Trông trời, trông đất, trông mây, trông m a, trông nắng, trông ngày, trông đêm

II Những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

1 Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập ( gọi tắt là quy luật mâu thuẫn)

a Mâu thuẫn biện chứng:

Xét các VD?

Mỗi nguyên tử có hai mặt : điện tích (+) và điện tích (-)

Xã hội phong kiến có 2 giai cấp: địa chủ và nông dân

><

><

Xã hội có các hiện tượng : tích cực và tiêu cực

> <

NhËn xÐt

M©u thuÉn biÖn chøng

và đấu tranh với nhau

Mặt đối lập là những mặt trái ng ợc nhau tồn tại trong cùng một sự vật hiện t ợng.

- Mâu thuẫn biện chứng:

+ Là mâu thuẫn trong đó bao hàm sự thống nhất và đấu tranh của các

mặt đối lập

+ Các mặt đối lập đó liên hệ với nhau, thâm nhập vào nhau, làm tiền

đề để tồn tại cho nhau nh ng bài trừ lẫn nhau

- Sinh vật:

- Kinh tế:

- Nhận thức:

đồng hoá - dị hoá, biến dị – di truyền

Sản xuất – tiêu dùng, ổn định – khủng hoảng

Tích cực – tiêu cực, biết – chưa biết

- Chủ nghĩa tư bản: Giai cấp vô sản và giai cấp tư sản

- Häc tËp : Ch¨m häc - L êi häc

VÍ DỤ

b Nhữu ng nội dung cơ bản của quy luật

Nội dung

ấu tranh của các M L

là nguồn gốc, động lực của sự phát triển

ấu tranh ĐL

Thể thống

nhất

của các

M L ĐL

Các MĐL n ơng tựa vào nhau, làm tiền đề tồn tại cho nhau Không có sự thống nhất của các M L sự vật không ĐL tồn tại.

* Sự vật nào cũng là thể thống nhất của các M L ĐL

* Các M L trong mỗi sự vật vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau ĐL

Sự vật là thể thống nhất của các M L ĐL Chừng nào thể thống nhất đó còn tồn tại thì sự vật còn tồn tại

ấu tranh của các M L làm cho thể thống

Thực dân Pháp bóc lột và đàn áp dã man nhân dân ta, mâu thuẫn trở nên gay gắt Thùc d©n ph¸p, Giai cấp địa chủ, pk bóc lột, đàn áp hết sức dã man

Chúng ta kiên cường đấu tranh đánh đuổi thực dân Pháp, giành lại độc lập…

Xã hội CHNL Xã hội PK

Đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc vận động, phát triển của sự vật hiện tượng

Vì bất cứ sự thống nhất nào cũng là

sự thống nhất có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, gắn liền với đứng

im t ơng đối của sự vật

Vì nó diễn ta liên tục không bao giờ ngừng, trong suốt quá trình tồn tại của các MĐL

* ấu tranh là tuyệt đối, thống nhất là t ơng đối ĐL

Ví dụ: Chăm học >< Chăm chơi

Mâu thuẫn này có giải quyết được không và giải quyết bằng cách nào

Chơi và học đều là nhu cầu cần thiết của con người Chơi mà không học: Lười học chăm chơi

Học mà không chơi: Mọt sách

Phải đấu tranh với nhau để kết hợp cả việc học và chơi cho có hiệu quả.

Học tập Vui chơi

Kết quả

c Một số loại mâu thuẫn

Một số loại mâu thuẫn

b n và ả mâu thuẫn không cơ

b n ả

Mâu thuẫn chủ yếu

và mâu thuẫn thứ

yếu

Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng

d Vị trí và ý nghĩa ph ơng pháp luận của quy luật

- Vị trí: là 1 trong 3 quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

Nó vạch ra nguồn gốc, động lực của sự phát triển và là hạt nhân của phép biện chứng duy vật

+ Giải quyết mâu thuẫn phải thông qua đấu tranh các mặt

Mâu thuẫn chiû được giải quyết bằng con đường đấu tranh giữa các mặt đối lập, không phải bằng con đường điều hòa mâu thuẫn.

Nguyên tắc:

Con người có những nhu cầu nào

Vật chất và tinh thần Muốn học giỏi Muốn ngủ dậy trễ

Nhu cầu sinh học cần thiết Nhu cầu xã hội cần thiết

Giải quyết

Ngủ sớm để dạy được sớm hơn giúp cho việc

học tập đảm bảo, hiệu quả.

Đấu tranh

Khái niệm chất

Khái niệm

L ợng

Mối quan hệ giữa chất

và l ợng

Noọi dung Quy luật

2 Quy luật những thay đổi dần dần về l ợng dẫn đến sự thay đổi

về chất và ng ợc lại ( gọi tắt là quy luật l ợng chất)

a Những nội dung cơ bản của quy luật

Mỗi sự vật hiện t ợng đều là thể thống nhất của hai mặt đối lập chất

và l ợng

Nhóm ớt: Tìm những thuộc tính (tính chất, đặc điểm, dấu hiệu…) của ớt?

Nhóm muối: Tìm những thuộc tính ( tính chất, đặc điểm, dấu hiệu…) của muối?

Nhóm chanh: Tìm những thuộc tính ( tính chất, đặc điểm, dấu hiệu…) của chanh?

Nhóm đường: Tìm những thuộc tính (tính chất, đặc điểm, dấu hiệu…) của đường?

* Kh¸i niÖm chÊt

?

* Thuộc tính của ớt: Màu đỏ, cay, cuống

màu xanh, có nhiều hạt…

* Thuộc tính của muối: Thể rắn, mặn, màu trắng, tan nhiều trong nước…

* Thuộc tính của chanh: Màu xanh, chua, vỏ sần sùi, nhiều múi, có hạt…

* Thuộc tính của đường: : Thể rắn, ngọt,

màu trắng, dễ tan trong nước…

Tr¶ lêi

Những đặc điểm đó

gọi chung là gì?

Là khái niệm dùng để chỉ những thuộc tính cơ bản , vốn có của svhtg, nói lên nó

là cái gì, để phân biệt nó với cái khác.

Chaỏt laứ gỡ?

* Cây phượng: cao, thấp, hoa màu đỏ

* Một bạn học sinh: trình độ kiến thức lớp10, cao 1m60,

cân nặng 45kg, đạo đức tốt, tác phong tốt

Hãy chỉ ra mặt chất của các ví dụ

trên?

Ví dụ

82 triệu

Nước sôi

ở 100 độ C

Những con số này muốn nói

lên điều gì?

LƯỢNG

* Kh¸i niƯm l ỵng

l ỵng

Những đặc điểm đó

gọi chung là gì?

Là khái niệm dùng để chỉ trình độ phát triển

của svhtg thông qua những con số nh : độ lớn (to nhỏ), quy mô (lớn bé), trình độ (cao – nhỏ), quy mô (lớn – bé), trình độ (cao – – nhỏ), quy mô (lớn – bé), trình độ (cao – – nhỏ), quy mô (lớn – bé), trình độ (cao –

thấp), màu sắc (đậm nhạt) – nhạt)… …

L ợng laứ gỡ?

Sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về

chất của phân tử nước :

Độ

Điểm nút

- Từ 0oC  dưới 100oC nước tồn tại ở trạng thái lỏng.

- Vượt quá 100oC nước tồn tại ở trạng thái khí

* Mèi quan hÖ biÖn chøng gi÷a l îng vµ chÊt:

…

- Trong một sự vật, hiện tượng lượng biến đụ̉i trước chất biến đụ̉i sau

- Khi sự biến đổi về l ợng đạt đến một giới hạn nhất định, phá vỡ

sự thống nhất giữa chất và l ợng thì chất mới ra đời thay thế chất

cũ, sự vật mới ra đời thay thế sự vật cũ.

- Chất mới ra đời, đòi hỏi l ợng mới, t ơng ứng với nó, đây là

chiều ng ợc lại của quy luật

Kết luận

Thời điểm lượng đổi nhưng chưa làm

chất đổi gọi là gì?

Thời điểm lượng đổi làm chất đổi gọi là gì?

- Khoảng giới hạn mà tại đĩ sự biến đởi về lượng chưa làm thay

đởi về chất của sự vật hiện tượng gọi là độ

- Điểm giới hạn mà tại đĩ sự biến đởi của lượng làm thay đởi chất của sự vật, hiện tượng được gọi là điểm nút

Ví dụ 1: Trong điều kiện bình thường, đồng (cu) ở trạng thái

rắn Nếu ta tăng dần nhiệt độ đến 10830C, đồng sẽ nóng

chảy

Hãy chỉ ra độ, điểm nút ở hai

ví dụ trên?

Ví dụ 2: Một số học sinh lớp 9 sau

chín tháng học ( từ tháng 9 đến tháng 5) và trải qua kỳ thi tốt nghiệp→ được lên lớp 10

?

Ví dụ

Trong lÞch sö thÕ giíi Napoléon tổng kết trong cuộc chiến Pháp – Ai cập

Cứ 3 kị binh Pháp thì luôn luôn thua

Ví dụ:

 Chất mới: là hình vuông, đường thẳng

 Lượng thay đổi phụ thuộc vào chiều rộng từ 20 → 0 cm

50 cm

20 cm

Hình chữ nhật Hình vuông Đường thẳng

- Khi chất mới ra đời lại bao hàm một lượng mới cho phù hợp.

Ví dụ : Tình hình học tập của học sinh A

Lớp 10

TBCN H.lực

8.0 Giỏi Lớp 9

TBCN H.lực

7.0 Khá

Học sinh tiểu học Học sinh cấp 2

 Nhận xét: Cách thức biến đổi của lượng

…, 100oC

Nhận xét: Cách thức biến đổi của chất

Chiều dài = 0cm → đường thẳng

Chất L ợng

Giống

nhau

- Là những thuộc tính vốn có của sự vật hiện t ợng

- Có quan hệ tác động, qua lại với nhau

Khác

nhau

- Thuộc tính cơ bản, Dùng để phân biệt nó với svhtg khác

- Biến đổi sau

- Biến đổi nhanh chóng khi l ợng đạt tới điểm giới hạn ( điểm nút)

-Thuộc tính chỉ trình độ phát triển qui mô, tốc độ vận

c Vị trí và ý nghĩa ph ơng pháp luận của quy luật

* Vị trí:

- Là 1 trong 3 quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

- Nó vạch ra cách thức vận động và phát triển của sự vật, hiện t ợng (nghĩa là sự vật vận động phát triển bao giờ cũng diễn ra theo cách thức từ những thay đổi dần dần về l ợng dẫn đến sự thay đổi về chất

và ng ợc lại)

Cách thức vận động, phát triển của

sự vật và hiện tượng

Sự vận động, phát triển của các sự vật và hiện tượng trong thế giới khách quan rất

đa dạng đó là sự chuyển hóa biện chứng giữa sự biến đổi về lượng thành sự biến đổi về chất và ngược lại.

- Muốn biến đổi sự vật phải có quá trình tích luỹ về l ợng Nh ng khi l ợng

đã đạt đến điểm nút thì việc thực hiện b ớc nhảy để có sự thay đổi về chất

là tất yếu khách quan Do đó cần chống 2 khuynh h ớng:

“ Tả khuynh :”: Là t t ởng chủ quan, nóng vội ch a có sự tích luỹ về l ợng đã muốn thực hiện b ớc nhảy về chất

“ Hữu khuynh”: là t t ởng bảo thủ trì trệ, ngại khổ không dám thực hiện b

ớc nhảy về chất.

 Trong quan hệ tình bạn,tình yêu cũng phải đảm bảo ở giới hạn nhất định

Những câu tục ngữ nào sau đây nói về quan hệ lượng và chất?

b Tích tiểu thành đại

c Chị ngã em nâng.

d Tốt gỗ hơn tốt nước sơn

e Dốt đến đâu học lâu cũng biết

b

a

e

3 Quy luật phủ định của phủ định

định gắn liền với

sự vận động đi lên, vận động

phát triển.

Ví dụ về phủ định siêu hình

lối sống thực dụng lấn át lối sống có

thÓ.

Là sự tự phủ định do mâu thuẫn bên trong tạo ra, nó không do lực

l ợng bên ngoài gán ghép vào

Tính khỏch

Có kế thừa các yếu tố tích cực của sự vật hiện t ợng cũ để phát triển sự vật hiện t ợng mới.

Tính kế thừa

Cái mới phủ định cái cũ nh ng rồi cái mới lại cũ đi và bị cái mới khác phủ định, không có lần phủ định nào là lần phủ

định cuối cùng

Là phủ

định vô

tận

Mỗi svhtg có ph ơng thức phủ định riêng và chịu chi phối của hoàn

c nh, điều kiện riêng: ả + TN: Môi tr ờng.

+ XH: Hoạt động của con ng ời.

ý nghĩa

của phủ định

biện chứng

Ph i tôn trọng tính ả khách quan của phủ định Chống chủ quan duy ý chí

Trong hoạt động thực tiễn chống t khuynh, phủ định sạch trơn ả Chống hữu khuynh, kế thừa tất cả

Những di sản của xã hội cũ

- TÝnh chu kú cña sù ph¸t triÓn

- Khuynh h íng cña sù ph¸t triÓn,

hình “ xo¸y èc”: cña sù ph¸t triÓn

b Những néi dung c¬ bản cña quy luËt

sù vËt d êng nh quay trë l¹i ®iÓm xuÊt ph¸t ban

®Çu nh ng trªn c¬ së cao

TÝnh chu kú

cña sù ph¸t triÓn

Phủ định lần thứ hai: Sự vật mới ra đời,

đối lập với cái đối lập, phủ định đ ợc thực hiện

sự vật d ờng nh quay lại cái cũ nh ng trên cơ

sự vật trở thành cái đối lập với chính nó; tức

là chuyển cái khẳng định sang cái phủ định.

Khi bị phủ định, sự vật hiện t ợng sẽ tiếp tục biến đổi

- Khi tồn tại, sự vật hiện t ợng sẽ luôn bị cái mới hơn phủ định.

Trò chơi: Tìm hiểu kết quả phủ định của phủ định

làm cho mỗi học sinh ngày càng ?

2 Lối sống mà mỗi ng ời cần rèn luyện và thực

hiện trong xã hội hiện nay là ?

3 Trong sự phát triển kinh tế-xã hội của n ớc ta

hiện nay đang đặt ra một nhiệm vụ cấp bách là

phải bảo vệ yếu tố này.

4 Tên học thuyết giải thích khoa học về sự

hình thành của các loài sinh vật mới.

5 Một trong những mục tiêu cơ bản của chế độ xã

hội mới mà nhân dân ta đang xây dựng là ?

6 Sự nghiệp mà nhân dân ta đang thực hiện

nhằm xây dựng đất n ớc đất n ớc theo con đ ờng