Khoá luận tốt nghiệp sự biến đổi kinh tế xã hội ở xã điêu lương (huyện cẩm khê, tỉnh phú thọ) từ năm 1986 đến năm 2016

Vì vậy, vấn đề đổi mới kinh tế nông nghiệp nói chung và sự biến đổi trong đời sống xã hội của mỗi địa phương trong cả nước, của xã Điêu Lương nói riêng là một trong những vấn đề được các

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA LỊCH SỬ

======

ĐẶNG THỊ HẬU

SỰ BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI

Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG (HUYỆN CẨM KHÊ, TỈNH PHÚ THỌ) TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

HÀ NỘI - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA LỊCH SỬ

======

ĐẶNG THỊ HẬU

SỰ BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI

Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG (HUYỆN CẨM KHÊ, TỈNH PHÚ THỌ) TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS TRẦN THỊ THU HÀ

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành và tri ân sâu sắc đối với các thầy cô

trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện, giúp đỡ để em hoàn thành

khóa luận tốt nghiệp

Em cũng xin chân thành cảm ơn TS Trần Thị Thu Hà, người đã tận

tình hướng dẫn em hoàn thành nhiệm vụ học tập và nghiên cứu

Trong quá trình làm khóa luận, khó tránh khỏi sai sót, em rất mong các

Thầy, Cô bỏ qua Đồng thời do trình độ lý luận cũng như kinh nghiệm thực

tiễn còn hạn chế nên khóa luận không thể tránh khỏi những thiếu sót, em rất

mong nhận được ý kiến chỉ dẫn của quý Thầy, Cô Đó là hành trang quý giá

giúp em hoàn thiện bản thân mình sau này

Xin cảm ơn gia đình và bạn bè luôn đồng hành, tạo điều kiện giúp đỡ

em hoàn thành tốt khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 5 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Đặng Thị Hậu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các dẫn chứng và kết quả trong đề tài nghiên cứu đều chính xác, trung thực

Đề tài nghiên cứu này chƣa công bố trong bất kỳ một công trình khoa học nào

Hà Nội, ngày 5 tháng 5 năm 2018

Đặng Thị Hậu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu vấn đề 4

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của khóa luận 5

6 Bố cục của khóa luận 6

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ XÃ ĐIÊU LƯƠNG, HUYỆN CẨM KHÊ, TỈNH PHÚ THỌ 7

1.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ DÂN CƯ 7

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 7

1.1.1.1 Vị trí địa lý 7

1.1.1.2 Địa hình - đất đai 8

1.1.1.3 Khí hậu, thủy văn 10

1.1.2 Dân cư 11

1.2 KHÁI QUÁT KINH TẾ - XÃ HỘI XÃ ĐIÊU LƯƠNG TRƯỚC NĂM 1986 13

1.3.1 Tình hình kinh tế 13

1.3.2 Tình hình xã hội 17

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 20

Chương 2 BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG (HUYỆN CẨM KHÊ - TỈNH PHÚ THỌ) TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016 21

2.1 BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2000 21

2.1.1 Biến đổi về kinh tế 21

2.1.1.1 Sản xuất nông nghiệp 21

2.1.1.2 Sản xuất công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp 29

2.1.1.3 Dịch vụ và thương mại 30

2.1.1.4 Đầu tư xây dựng 31

2.1.2 Biến đổi xã hội 32

2.1.2.1 Tình hình phân hóa xã hội 32

2.1.2.2 Về giáo dục 33

2.1.2.3 Công tác y tế, dân số kế hoạch hóa gia đình 34

2.1.2.4 Hoạt động văn hóa, thông tin, thể dục thể thao 35

2.2 BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2016 37

2.2.1 Biến đổi kinh tế 37

2.2.1.1 Sản xuất nông nghiệp 37

2.2.1.2 Sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp 41

2.2.1.3 Dịch vụ và thương mại 43

2.2.1.4 Đầu tư xây dựng 44

2.2.2 Biến đổi xã hội 45

2.2.2.1 Tình hình phân hóa xã hội 45

2.2.2.2 Về giáo dục 47

2.2.2.3 Công tác y tế, dân số kế hoạch hóa gia đình 49

2.2.2.4 Hoạt động văn hóa, thông tin, thể dục thể thao 51

2.3 NHẬN XÉT SỰ BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG (HUYỆN CẨM KHÊ, TỈNH PHÚ THỌ) TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016 52 2.3.1 Nhận xét 52

2.3.2 Nguyên nhân của sự phát triển và bài học kinh nghiệm 55

2.3.2.1 Nguyên nhân 55

2.3.2.2 Bài học kinh nghiệm 57

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 59

KẾT LUẬN 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Năng suất lúa xã Điêu Lương giai đoạn 1997 - 2000 27 Bảng 2: Diện tích và năng suất lúa xã Điêu Lương giai đoạn 2013 - 2016 38 Bảng 3: Bình quân lương thực giai đoạn 2004 - 2016 39 Bảng 4: Sự tăng giảm của đàn gia súc, gia cầm xã Điêu Lương từ năm2000 -

2010 40 Bảng 5: Thu nhập bình quân đầu người của người nông dân xã Điêu Lương

qua các năm 2012 - 2016 45

Ngay từ khi ra đời và trải qua các thời kì cách mạng, Đảng ta và chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định vị trí quan trọng của vấn đề nông dân, nông nghiệp và nông thôn Khẩu hiệu “độc lập cho Tổ quốc và ruộng đất cho dân cày” mà Đảng ta đề ra trong Cương lĩnh đầu tiên của mình đã trở thành ngọn cờ tập hợp mọi lực lượng, mọi tầng lớp nhân dân ta đấu tranh giành thắng lợi trong sự nghiệp cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân Công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo trong những năm qua cũng lấy nông thôn là địa bàn trọng điểm, lấy nông nghiệp làm khâu đột phá Do vậy, vấn đề nông nghiệp, nông thôn và nông dân nước ta đã và đang là vấn đề có chiến lược, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn

Công cuộc Đổi mới đất nước, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã

hội càng đi vào chiều sâu càng xuất hiện nhiều vấn đề liên quan đến nhận thức

về con đường xây dựng và phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nước nông nghiệp, có gần 80% dân số sống bằng nghề nông và

có vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Vì vậy, vấn đề đổi mới kinh tế nông nghiệp nói chung và sự biến đổi trong đời sống xã hội của mỗi địa phương trong cả nước, của xã Điêu Lương nói riêng là một trong những vấn đề được các nhà nghiên quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau

2

Vấn đề thực hiện công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa Đất nước, đặc biệt là sự biến đổi trong đời sống kinh tế - xã hội ở nông thôn sau đổi mới đang ngày càng có nhiều chuyển biến tích cực và tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của đất nước

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “ Sự biến đổi kinh

tế - xã hội ở xã Điêu Lương (huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ) từ năm 1986 đến năm 2016” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp

Đề tài hoàn thành nhằm cung cấp thêm tư liệu phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử Việt Nam hiện đại, lịch sử Đảng trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là cung cấp thêm tư liệu cho việc giảng dạy lịch sử địa phương Nghiên cứu sự biến chuyển về kinh tế - xã hội của một xã

cụ thể sẽ giúp cho chúng ta thấy rõ sự thay đổi của bộ mặt nông thôn nước ta trong thời kỳ đổi mới, qua đó góp phần giáo dục cho học sinh, sinh viên truyền thống yêu quê hương, đất nước và tự hào về dân tộc, địa phương của mình

Trung ương xuất bản năm 1991 đã phản ánh khá rõ nét những thành tựu kinh

tế - xã hội ở nông thôn Việt Nam trong thời kì Đổi mới Bên cạnh đó cũng

3

nêu lên những vấn đề nan giải như tỷ lệ người nghèo khá cao ở những vùng, tỉnh nghèo, giao thông đi lại khó khăn, cơ sở hạ tầng chưa được phát triển đồng đều… đã cản trở sự phát triển chung của nền kinh tế đất nước

Cuốn “Chuyển biến kinh tế - xã hội của huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam trong những năm 1986 - 2005” của tác giả Bùi Đức Dục, Đại học Sư Phạm

Hà Nội, năm 2006 Tác phẩm đã trình bày những nét chủ yếu về tình trạng kinh tế - xã hội của huyện Duy Tiên trong những năm đầu tiến hành đổi mới, phân tích tác động của các chính sách được thực hiện ở huyện trên cơ sở những đặc điểm của huyện từ năm 1986 đến 2005 Từ đó rút ra bài học kinh nghiệm về thành công và những tồn tại yếu kém tên con đường phát triển kinh

tế - xã hội

Cuốn sách “Làng Việt Nam, một số vấn đề kinh tế - xã hội” của tác giả

Phan Đại Doãn, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2008 Nội dung cuốn sách đi sâu phân tích về tình hình ruộng đất, bản chất của nền kinh

tế tiểu nông và sự cố kết của văn hóa làng xã, ảnh hưởng tới sự phát triển kinh

tế - xã hội của nông thôn trong công cuộc Đổi mới Từ đó, tác giả đã rút ra kết

luận, đồng thời cũng nêu ra các giải pháp cho từng vấn đề nêu trên

Ngoài ra đề tài về biến đổi kinh tế - xã hội tại một làng xã cụ thể trong thời kỳ đổi mới gần đây cũng thu hút khá đông các sinh viên thực hiện như

Biến đổi cơ cấu kinh tế xã hội xã Yên Phú, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên trong hơn 20 năm đổi mới (1986 - 2008) của Nông Quý Trinh (Khóa luận tốt nghiệp

cử nhân Lịch sử, 2009) Biến đổi cơ cấu kinh tế - xã hội ở làng Đồng Kỵ, xã Đồng Quang, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh trong những năm từ 1986 đến 2005

của Nguyễn Văn Nam (Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Lịch sử, 2010)…

Trên góc độ địa phương ở Điêu Lương thì chưa có một tác phẩm nào viết về sự biến đổi kinh tế - xã hội cũng như sự thay đổi của nó từ trước đến nay Chính vì vậy, đề tài khóa luận này là công trình đầu tiên đề cập đến vấn

- xã hội của đất nước qua một miền quê tiêu biểu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu từ năm 1986 đến năm 2016

Đề tài lấy mốc năm 1986 là năm đánh dấu một dấu mốc quan trọng trong lịch

sử nước ta Sau Đại hội VI của Đảng cùng với việc thực hiện những nhiệm vụ trọng tâm của đất nước, thì công cuộc Đổi mới cũng bắt đầu được tiến hành

Từ sau năm 1986, tình hình kinh tế, xã hội nước ta có nhiều thay đổi, đặc biệt

là đời sống của người nông dân ở nông thôn Cũng như nông thôn cả nước thì nông thôn Điêu Lương cũng có sự thay đổi mạnh mẽ từ năm 1986 đến năm

2016 Và năm 2016 là thời điểm sau 30 năm thực hiện đổi mới Tình hình kinh tế, xã hội nông thôn có nhiều thay đổi tích cực Và lấy mốc năm 2016 để

so sánh xem sau 30 năm thực hiện đổi mới, nền kinh tế cũng như xã hội ở xã Điêu Lương đã có sự thay đổi như thế nào?

- Về không gian: Đề tài được nghiên cứu trong phạm vi một xã ở huyện Cẩm Khê tỉnh Phú Thọ - xã Điêu Lương Bao gồm các xóm: Cống 1, Cống 2, Trung Thị, Tân Lập, xóm Làng, Đồng Chè, Dục Bò, Tân Phú, Cửa Ải, xóm Sậu, xóm Või 1, xóm Või 2, Huân Trầm 1, Huân Trầm 2

3.3 Nhiệm vụ đề tài

- Thứ nhất: cần khái quát được tình hình chung của xã Điêu Lương; điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, tình hình kinh tế - xã

2016 Qua đó, nhận xét, đánh giá và rút ra những bài học kinh nghiệm

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Trong quá trình làm đề tài, chúng tôi đã sử dụng một số nguồn tư liệu như sau:

- Tài liệu lưu trữ: Các báo cáo của Đảng ủy xã: báo cáo tổng kết các năm của Ủy ban nhân dân xã, báo cáo của hội nông dân qua các năm, báo cáo chính trị của ban chấp hành đảng bộ… Bên cạnh đó còn có cả tài liệu lưu trữ của huyện, tỉnh

- Các văn kiện, nghị quyết của Đảng

- Sách báo chuyên khảo

- Nguồn tài liệu khảo sát điền dã, thực tế

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận: Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

- Phương pháp nghiên cứu chủ yếu được vận dụng là phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp lôgic làm tái hiện bức tranh đời sống kinh tế và đời sống

xã hội của người nông dân ở xã từ sau đổi mới đến năm 2016 Đề tài còn sử dụng phương pháp thống kê, so sánh, đối chiếu, phân tích - tổng hợp Và đặc biệt, để thực hiện đề tài còn sử dụng phương pháp khảo sát thực tế (điền dã)

5 Đóng góp của khóa luận

- Qua khóa luận này tác giả muốn góp phần hệ thống lại những nét chính trong việc thực hiện công cuộc đổi mới về kinh tế - xã hội trên địa bàn

xã Điêu Lương trong giai đoạn 1986 - 2016

6

- Khóa luận sẽ là nguồn tài liệu để nghiên cứu lịch sử địa phương, là cơ

sở để nghiên cứu những chặng đường phát triển tiếp theo của địa phương

- Ngoài ra, đề tài góp phần đóng góp thêm nguồn tư liệu cho khoa học lịch sử, phục vụ cho việc giáo dục truyền thống ở địa phương thông qua việc giảng dạy lịch sử địa phương

- Đề tài đã làm rõ sự chuyển biến, những thành tựu nổi bật cũng như những hạn chế và khó khăn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn của một xã nông nghiệp ở vùng trung du và miền núi phía Bắc Qua đề tài giúp cho người đọc cũng có những nhận định về sự thay đổi của đời sống kinh tế cũng như xã hội của người nông dân ở xã Điêu Lương nói riêng và ở trong cả nước nói chung trong tình hình hiện nay

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục đề tài được cấu tạo thành hai chương:

Chương 1: Khái quát về xã Điêu Lương, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ

Chương 2: Biến đổi kinh tế - xã hội ở xã Điêu Lương (huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ) từ năm 1986 đến năm 2016

7

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ XÃ ĐIÊU LƯƠNG, HUYỆN CẨM KHÊ,

TỈNH PHÚ THỌ

1.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ DÂN CƯ

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

1.1.1.1 Vị trí địa lý

Điêu Lương là một xã miền núi nằm ở phía Nam huyện Cẩm Khê tỉnh Phú Thọ, cách thị trấn huyện Cẩm Khê 13 km, cách thị xã Phú Thọ 10 km, cách thành phố Việt Trì 30 km và cách thành phố Hà Nội 110km về phía Tây Bắc

Địa giới hành chính của xã: phía Đông Nam giáp xã Đồng Lương; phía Tây giáp xã Yên Dưỡng; phía Bắc giáp xã Cát Trù; con sông Thao chảy dọc địa phận xã từ phía Bắc về phía Đông là ranh giới tự nhiên của xã Điêu Lương với xã Lương Lỗ (huyện Thanh Ba) gần 1 km

Tính đến thời điểm tháng 12 năm 2016, xã Điêu Lương có 14 khu vực hành chính ứng với 14 xóm [5, tr.1]

Điêu Lương cũng có hệ thống giao thông phát triển Chạy qua xã là đoạn đường quốc lộ 32C chạy từ ngã ba đền Hùng, men theo bờ sông Hồng qua cả huyện Cẩm Khê Đoạn đường chạy qua xã đã được nâng cấp, làm mới giúp cho giao thông được thuận lợi hơn Việc đi lại của người dân cũng dễ dàng Tuy nhiên, ở xã không có đoạn đường sắt nào đi qua nên việc giao lưu vẫn còn gặp không ít khó khăn

Với vị trí như vậy, Điêu Lương cũng giống như các xã khác, là thuận lợi

về việc giao lưu với các xã khác trong huyện về các mặt kinh tế, chính trị, xã hội và có thể giao lưu với các vùng khác trong tỉnh ở những nơi tiếp giáp Điều này có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - chính trị của xã là có thể giao lưu buôn bán với các vùng, các địa phương khác trong tỉnh góp phần nâng cao

8

đời sống của người nông dân Tuy nhiên, vì là một xã miền núi nên các điều kiện để phát triển kinh tế của Điêu Lương còn gặp nhiều khó khăn Điều này cũng góp phần gây ảnh hưởng đến đời sống của người dân ở nơi đây

1.1.1.2 Địa hình - đất đai

* Địa hình

Theo các tài liệu về địa chất, Điêu Lương thuộc vùng đất cổ thuộc phức

hệ sông Hồng có địa hình thấp dần từ Tây sang Đông, có độ cao so với mực nước biển ở mức 9,7 - 15m [7, tr.24] Điêu Lương có địa hình tương đối phức tạp nhưng có nhiều nét riêng tiêu biểu Phía trước là những cánh đồng bằng phẳng và màu mỡ do phù sa sông Thao bồi đắp qua hàng ngàn năm Phía sau

là triền núi, triền đồi tiếp nối với dãy Đọi Đèn, xen vào đó là các chân ruộng trũng trong địa hình lòng chảo và nhiều đầm nước ẩn chứa những sự tích từ đời này qua đời khác Vì vậy, địa hình của Điêu Lương hình thành hai vùng lớn là vùng đồi núi có xen kẽ một số cánh đồng nhỏ hẹp và vùng ven sông Những yếu tố trên tạo thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản theo hướng đa canh (bao gồm sản xuất, chăn nuôi, phát triển kinh tế

đồi rừng…)

Với địa hình như vậy giúp cho Điêu Lương có khả năng phát triển được nền kinh tế nông nghiệp, vừa có thể trồng lúa, cây hoa màu và cũng có thể phát triển việc trồng các cây công nghiệp ngắn ngày Địa hình cũng không phải là toàn đồi núi nên không có quá nhiều khó khăn cho việc đi lại và phát

triển kinh tế và nó cũng giúp cho việc giao lưu kinh tế được dễ dàng hơn

* Đất đai

Đất đai của xã thường gắn liền với các vùng địa mạo Tổng diện tích đất tự nhiên là 887,72 ha Trong đó, đất trồng cây nông nghiệp hàng năm chiếm phần lớn diện tích là 324,5 ha (chiếm 36.5% tổng diện tích đất tự nhiên) và diện tích trồng lúa là 230,3 ha (chiếm 70,9% diện tích trồng cây

9

nông nghiệp hàng năm), diện tích trồng cây lâm nghiệp là 126,17 ha (chiếm 14.3% tổng diện tích đất tự nhiên), còn diện tích nuôi trồng thủy sản 45,5 ha

(chiếm 5,12% tổng diện tích đất tự nhiên) [7, tr.28]

Nền đất của xã có lớp vỏ phong hóa dày Với nguồn gốc nham thạch khác nhau, Điêu Lương có nhiều loại đất nhưng trong đó chủ yếu là 2 loại đất:

đất phù sa và đất ferarit

Đất phù sa ở Điêu Lương chủ yếu là loại đất ở ngoài đê chạy thành dải hẹp kéo dài theo dòng chảy của dòng sông Thao, hàng năm được bồi đắp lớp phù sa mới rất giàu lân, kali Đây là loại đất tốt, nhưng thường bị ngập lụt vào mùa mưa nên thích hợp với cây trồng cây rau màu như ngô, lạc…, cây công

nghiệp ngắn ngày gieo trồng một vụ

Đất ferarit là loại đất phổ biến nhất, phân bố rộng ở vùng đồi núi Phần lớn đất của xã thuộc vào loại đất ferarit đỏ vàng phát triển trên phiến thạch chiếm hơn 90% diện tích đất của toàn xã Đất đai ở đây có thể trồng các loại cây công nghiệp ngắn ngày (chè…), trồng cây nguyên liệu phục vụ cho một

số ngành công nghiệp chế biến Tuy nhiên, do quá trình canh tác và sử dụng không hợp lý thiếu biện pháp kỹ thuật, nên dễ bị rửa trôi, xói mòn, hiện tượng

đá ong hóa…

Qua đây chứng tỏ rằng, Điêu Lương cũng có tiềm năng trong việc phát triển kinh tế Tuy chỉ là kinh tế nông nghiệp nhưng cũng góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế chung của toàn xã

Tóm lại với địa hình và đất đai của xã như vậy phù hợp cho việc trồng lúa, cây hoa màu, trồng rừng, kinh tế vườn đồi, các cây công nghiệp ngắn ngày và nuôi trồng thủy sản Tuy nhiên với địa hình có nhiều đồi núi thấp, Điêu Lương vẫn còn khó khăn trong việc trồng các loại cây ngắn ngày và chưa khai thác được lợi thế trong việc trồng cây công nghiệp lâu năm

Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 22,50 - 23,50C, mùa đông đến sớm và kéo dài với nhiệt độ thấp Do ảnh hưởng của địa hình nên chế độ nhiệt có diễn biến khác nhau Nhiệt độ trung bình tháng có thể chênh lệch nhau 0,70C - 0,80C Số giờ nắng trong năm khá cao (1300 - 1400 giờ/năm) Tổng tính nhiệt trung bình hàng năm trên 50000

C [7, tr.34]

Điêu Lương cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của chế độ gió mùa Gió mùa

hạ từ tháng 4 đến tháng 9, gió thịnh hành là gió Đông Nam mang theo nhiều hơi nước và gây mưa Gió mùa đông từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau Hướng gió chủ yếu là gió Đông Bắc, gió lạnh và khô Tháng 12 và tháng 1 thường có nhiệt độ thấp và hay có sương muối

Lượng mưa trung bình năm khoảng 1650 - 1850 mm/năm Mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 9 Mưa nhiều nhất vào tháng 8 Từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau là mưa ít Lượng mưa ít nhất là tháng 12 và tháng 1 Độ ẩm trung bình là 84% Nhìn chung, chế độ nhiệt và ẩm của Điêu Lương cho phép

xã có điều kiện đa dạng hoá nông nghiệp và tăng hệ số sử dụng đất

Với nền khí hậu có đặc điểm như vậy tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nền nông nghiệp của xã và có thể trồng đa dạng các loại cây nông nghiệp Lượng mưa nhiều cũng góp phần vào việc phát triển nông nghiệp lúa nước được thuận lợi và không lo đến vấn đề hạn hán xảy ra Từ đó, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp ở toàn xã

* Thủy văn

Với tính chất của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, sông ngòi chính là hình

ảnh phản chiếu những nét đặc trưng khí hậu của xã

11

Điêu Lương là xã nằm dọc theo bờ hữu ngạn sông Thao (sông Hồng)

có độ dài khoảng 2km Dòng sông Thao chảy dọc theo biên giới phía Đông của huyện, theo hướng Tây Bắc - Đông Nam tạo nên ranh giới tự nhiên giữa

xã với xã Lương Lỗ (huyện Thanh Ba) Dòng sông tuy rộng nhưng không có khả năng nuôi trồng thủy sản Đoạn sông chảy qua xã có một bến đò đi từ xã Điêu Lương sang đến huyện Thanh Ba nên cũng giúp cho việc phát triển giao thông được thuận lợi hơn Tuy nhiên, đến mùa cạn diện tích mặt nước của sông bị giảm, cát bồi nhiều lên Trên địa bàn xã còn có hệ thống các ngòi, trằm và nhiều đầm nước với tên gọi: Trằm Dộc Bò, trằm Dộc Gạo, trằm Sẩy, ngòi Cỏ, Gò Chùa, Gò Tháp, Cây Si, Đồng Cọn, Cây Mọi… thuận lợi cho việc tưới tiêu trong trồng trọt Chế độ thủy văn phù hợp với chế độ mùa mưa Mùa lũ trùng với mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 9 Mùa kiệt từ tháng 11 đến tháng 3 Nhìn chung, sông ngòi mùa cạn cũng không cạn kiệt vẫn đảm bảo

cho nguồn nước tưới tiêu và giao thông

Tóm lại, khí hậu và thủy văn của Điêu Lương đã góp phần không nhỏ cho việc tạo điều kiện giao lưu văn hóa với huyện khác, phục vụ cho công tác thủy lợi phục vụ phát triển nông nghiệp và giao thông đường thủy phát triển

Như vậy, qua việc tìm hiểu tóm tắt về điều kiện tự nhiên của xã Điêu Lương (về vị trí địa lý, lãnh thổ, địa hình, đất đai, sông ngòi…), ta có thể nhận thấy rằng, Điêu Lương tuy chỉ là một xã thuộc vùng trung du có nhiều đồi núi của huyện Cẩm Khê tỉnh Phú Thọ nhưng cũng đã có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế của xã và giao lưu văn hóa với các xã khác và các vùng trong toàn tỉnh Chính điều đó góp phần làm cho đời sống của người nông dân có điều kiện thuận lợi để phát triển và nâng cao

1.1.2 Dân cư

Điêu Lương là một xã có số dân trung bình của huyện Cẩm Khê Năm

2016, xã có 1196 hộ và 4503 khẩu Tỉ lệ tăng dân số tự nhiên là 0,01% Tỉ lệ

12

sinh là 1,56% (trong đó sinh con thứ 3 là có 8 cháu) Tỉ lệ dân số so sánh giữa nam và nữ ở trong độ tuổi lao động là khoảng 60% trong đó số lượng nam có phần nhiều hơn số nữ [12, tr.3] Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kinh tế cần nhiều đến sức khỏe của người đàn ông hơn, làm cho đời sống của người nông dân được nâng cao

Điêu Lương mặc dù là một xã miền núi của huyện Cẩm Khê nhưng ở đây không có dân tộc ít người nào cư trú Dân tộc Kinh chiếm 100% dân số toàn xã

Mật độ dân số trung bình của xã là 50,2 người/km2, là một xã có mật độ dân

số thấp hơn rất nhiều so với mật độ dân số của huyện Cẩm Khê (554,7 người/km2), tỉnh Phú Thọ (377 người/km2) và cả nước (254 người/km2) [13, tr.32]

Nhìn chung, dân cư của xã Điêu Lương phần lớn là cư dân nông nghiệp nên trình độ vẫn còn thấp hơn so với vùng có nền kinh tế phát triển Điều này cũng có phần ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của chính người nông dân

So với mức độ phát triển kinh tế của toàn huyện, tỉnh thì Điêu Lương vẫn đang ở mức trung bình Điều này phản ánh trình độ của người nông dân vẫn còn hạn chế và cần phải được nâng cao

Trong xã hiện nay tồn tại nhiều tầng lớp, giai cấp, điều đó phản ánh sự phong phú đa dạng của các thành phần dân cư ở địa phương Theo điều tra của em thì hiện nay trong xã có khoảng 88% cư dân là nông dân, còn lại là hộ phi nông nghiệp, cán bộ viên chức như giáo viên, hưu trí, cán bộ xã, cán bộ trường mầm non, trường cấp 1, cấp 2 và công nhân… Điều này chứng tỏ là ở

xã Điêu Lương về đa số vẫn là sự tồn tại của nền kinh tế nông nghiệp do thành phần dân cư nông nghiệp chiếm ưu thế, số thành phần dân cư khác cũng

có (thương nhân, thợ thủ công, giáo viên, viên chức…) nhưng số lượng này chiếm không nhiều

Tóm lại, qua tìm hiểu những số liệu về dân số trên đây giúp cho chúng

ta phần nào hiểu về tình hình dân số, lực lượng lao động, thành phần lao

13

động, trình độ lao động cũng như những ảnh hưởng của nó đối với sự phát triển kinh tế của địa phương Và chính từ sự ảnh hưởng đó mà nó có tác động trực tiếp tới sự thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội của người dân trong xã

1.2 KHÁI QUÁT KINH TẾ - XÃ HỘI XÃ ĐIÊU LƯƠNG TRƯỚC NĂM 1986

1.3.1 Tình hình kinh tế

Trong thời kỳ phong kiến, nhân dân Điêu Lương phải sống trong cảnh

bị áp bức bóc lột và kìm hãm trong vòng đói nghèo lạc hậu Ruộng đất trong

xã tuy nhiều nhưng phần lớn diện tích chỉ làm được 1 vụ chiêm Trong khi đó

có sự phân hóa khá rõ Một bộ phận có nhiều ruộng đất và đồi đến định cư sớm, một bộ phận hộ nông dân chỉ có vài sào ruộng (chủ yếu là các hộ đến sau) nguồn sống chủ yếu là dựa vào đi làm thuê cho các hộ nhiều ruộng hoặc kiếm lâm sản, thủy sản trên đất công Bởi vậy, bên cạnh một số hộ giàu có hoặc trội lên một chút do có nhiều ruộng, đồi rừng thì số đông ít ruộng, nguồn thu thấp nên thường bị nghèo đói Các bậc cao niên kể lại trận đói năm 1945 trong làng có trên 30 người bị chết đói (chủ yếu là từ các tỉnh xa đến tìm việc làm thuê) Chế độ thuế khóa, phu phen đè nặng lên đầu người nông dân Hầu hết phải mặc rách, ngủ không màn, thiếu chăn, cả làng chỉ có 3 nhà xây lợp ngói, 1 chiếc xe đạp, số người được đi học đến các lớp ở cấp sơ học chỉ đếm trên đầu ngón tay [12, tr.30] Các tập tục lạc hậu luôn đeo bám cuộc sống của mỗi gia đình, trở thành nguyên nhân sự nghèo đói của rất nhiều gia đình

Chính vì vậy, khi có ánh sáng cách mạng của Đảng, ngoài nhiệm vụ phát triển kinh tế nông nghiệp, tự phục vụ cuộc sống cho chính bản thân của mình và gia đình, nhân dân trong xã còn tích cực hưởng ứng phong trào tăng gia sản xuất, phục vụ cho kháng chiến Chính quyền còn phát động quần chúng nhân dân khai hoang mở mang thêm diện tích canh tác, phát triển kinh

tế để phục vụ cuộc sống của người dân cũng như phục vụ cho kháng chiến

cả nước, làm nhiệm vụ hậu phương tích cực nhưng nhân dân đã cố gắng xây dựng quê hương, phát triển kinh tế để phục vụ cho cuộc sống của chính mình

Trong giai đoạn 1976 - 1980 là thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp phát triển tới đỉnh cao về quy mô và tổ chức của nước ta Hợp tác xã cấp cao đã được thành lập trên cơ sở liên hợp các hợp tác xã vừa và nhỏ, tập trung mấy trăm hộ gia đình với chục ngàn ha diện tích canh tác

Do những sai lầm về đường lối kinh tế nói chung, về đường lối phát triển nông nghiệp nói riêng ở nước ta trong giai đoạn này như không đánh giá đúng vị trí, vai trò của nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân, tập trung hóa cao độ ruộng đất và tư liệu sản xuất…đã dẫn đến hậu quả là nông nghiệp trong cả nước bị khủng hoảng trầm trọng, năng suất, sản lượng giảm sút Theo số liệu thống kê, năng suất lúa trong cả nước năm 1976: 22,32 tạ/ha, bình quân trong 5 năm (1976 - 1980): 20,30 tạ/ha, lương thực hàng hóa trong năm 1976: 2 triệu tấn, giảm xuống bình quân trong 5 năm (1976 - 1980) chỉ còn 1,76 triệu tấn, lương thực bị thiếu hụt triền miên, tình trạng thiếu đói diễn

15

ra trên quy mô rộng, đặc biệt là các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ [12, tr.131] Trong hoàn cảnh đất nước như vậy, người nông dân ở Điêu Lương cũng gặp những khó khăn không kém

Nông nghiệp ở Điêu Lương lúc đó cũng bị sa lầy vào những khó khăn nói trên Bên cạnh đó, nguồn vật tư, kỹ thuật cho sản xuất bị thiếu hụt không đáp ứng được nhu cầu của sản xuất Nét nổi bật của nông nghiệp ở Điêu Lương trong thời kỳ này là phong trào hợp tác hóa nông nghiệp phát triển mạnh: tổ chức lại sản xuất, phân công lao động theo hướng tập trung, chuyên môn hóa và cơ khí hóa cao, đi lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa

Năng suất, sản lượng lúa giảm sút đã ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống của người nông dân Từ năm 1976 đến 1980, sản lượng lương thực quy thóc bình quân tính theo đầu người của nông dân ở Điêu Lương giảm chỉ đạt

70 - 75kg/người/năm Thu nhập của người nông dân khoảng 20.000 đồng/tháng chủ yếu là dựa vào hợp tác xã nông nghiệp

Đến năm 1981, Ban bí thư trung ương Đảng lại tiếp tục đưa ra chỉ thị

100 CT/TW với công thức “khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động trong hợp tác xã nông nghiệp, nhằm đảm bảo phát triển sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế trên cơ sở lôi kéo được mọi người hăng hái lao động, kích thích tăng năng suất lao động, sử dụng tốt đất đai và các cơ sở vậy chất hiện

có, áp dụng tiến bộ kỹ thuật, tiết kiệm chi phí sản xuất, củng cố và tăng cường quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở nông thôn, không ngừng nâng cao thu nhập vào đời sống xã viên, tăng lũy của hợp tác xã, làm tròn nghĩa vụ và không ngừng tăng khối lượng nông sản cung ứng cho Nhà nước”[1, tr.6-7]

Chỉ thị 100 bước đầu đã tạo nên “chất men” kích thích mới cho nông nghiệp nước ta Tuy vậy sự tồn tại của cơ chế quản lý cũ của các hợp tác xã

đã hạn chế sự năng động, sáng tạo và quyền chủ động sản xuất của người nông dân

16

Đến năm 1985, toàn xã có trên 20 km đường giao thông nội xã, chất lượng đường xá được nâng lên, là điều kiện để các gia đình mua sắm phương tiện giao thông phục vụ cho việc đi lại Đến cuối năm 1985, toàn xã có 450 nhà xây kiên cố và bán kiên cố (chiếm gần 60% nhà trong xã), loại nhà tranh vách nứa hầu như không còn, 40% số nhà còn lại là nhà gỗ Ngoài phát triển kinh tế nông nghiệp, người dân trong xã còn phát triển trồng cây công nghiệp hàng năm như cây chè, sơn… Cây chè từ lâu đã gắn bó với đời sống của nhân dân Điêu Lương, chiếm gần 60 - 65% diện tích đồi gò của xã với mức ổn định hàng năm 70 - 80 mẫu chè cho thu hoạch và 8 - 10 mẫu chè trồng mới[12, tr.140] Nền kinh tế của xã đang ngày càng được phát triển nhờ các chính sách đổi mới của Đảng và chính quyền

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12 - 1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, đánh dấu bước chuyển quan trọng tư duy lý luận về thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Đại hội đã

đề ra đường lối đổi mới đất nước tiến lên theo mục tiêu dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ văn minh Dưới ánh sáng của đường lối đổi mới của Đảng, Đảng bộ Điêu Lương đã đề ra các chính sách mới tổ chức lãnh đạo địa phương tiến lên theo sự nghiệp đổi mới của đất nước

Tóm lại, trước đổi mới, nền kinh tế của Điêu Lương còn gặp nhiều khó khăn Do là một xã có truyền thống lâu đời là nông nghiệp Hơn nữa, trong những năm này, đất nước còn gặp nhiều khó khăn do phải tiến hành cuộc kháng chiến chống đế quốc giành độc lập cho dân tộc Trong hoàn cảnh đó, Điêu Lương cũng bị cuốn theo cuộc kháng chiến của đất nước, cũng phải đứng lên đấu tranh giành độc lập và làm nghĩa vụ hậu phương cho cuộc kháng chiến Từ đổi mới đến nay, nền kinh tế của Điêu Lương cũng như nền kinh tế của cả nước đã được phát triển theo chiều hướng tích cực Kinh tế phát triển kéo theo sự thay đổi của đời sống nhân dân càng ngày càng thay đổi và trở nên tốt đẹp hơn

17

1.3.2 Tình hình xã hội

Về xã hội, cũng như bao vùng nông thôn khác trong cả nước Điêu Lương trước đổi mới chỉ tồn tại một thành phần giai cấp nông dân tập thể Trước năm 1986, Điêu Lương vẫn là xã nông nghiệp thuần túy với sản xuất nông nghiệp là chủ đạo Dựa trên phương thức sản xuất tập thể và phân phối chủ yếu theo công điểm nên giữa các hộ nông dân không có sự phân hóa về thu nhập Về cơ bản do hạn chế của các chính sách của Đảng thời kỳ trước đổi mới nên cuộc sống của người dân nơi đây vẫn còn nhiều khó khăn vất vả Nền kinh tế chưa phát triển kéo theo đó xã hội cũng chưa được cải thiện nhiều

so với trước đây

Với việc xác định giáo dục là nhiệm vụ trọng tâm để xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa, nghị quyết các kì Đại hội cũng như các hội nghị Đảng bộ thường kì đều đề cập đến các chỉ tiêu và biện pháp đảm bảo sự phát triển của sự nghiệp giáo dục ở địa phương, nhất là việc đảm bảo về cơ sở vật chất và môi trường xã hội thuận lợi cho giáo dục Từ năm học 1979 - 1980, 2 trường cấp I và cấp II được nhập lại thành trường Phổ thông cơ sở cấp I + II với 760 học sinh, 26 giáo viên[12, tr.124] Nhà trẻ và các lớp mẫu giáo đặt trong hệ thống giáo dục mầm non và bắt đầu thực hiện nội dung giáo dục theo chương trình cải cách Tuy nhiên, do khó khăn về kinh tế và nhận thức chưa đúng của một bộ phận nhân dân về vai trò của giáo dục nên công tác giáo dục

ở Điêu Lương gặp nhiều trở ngại và có nhiều giảm sút Số học sinh bỏ học đến mức đáng lo ngại, chất lượng dạy và học thấp Phong trào nhà trường một

số năm xếp loại trung bình, chỉ có 15 - 20% số học sinh tốt nghiệp phổ thông

cơ sở học tiếp lên cấp III

Về y tế, công tác khám chữa bệnh chăm lo sức khỏe cho nhân dân được chú trọng Thực hiện chỉ thị 223 của tỉnh ủy Vĩnh Phú về đẩy mạnh sự nghiệp

y tế, nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ XIX ( 10/1976) đã đề ra nhiệm vụ

18

đẩy mạnh sự nghiệp y tế gồm củng cố nâng cao chất lượng về cơ sở vật chất, hoạt động khám chữa bệnh của trạm y tế Thời điểm này, trạm y tế xã có 6 cán bộ y tế (trong đó có 4 cán bộ tây y và 2 cán bộ đông y) Năm 1976 tỉ lệ phát triển dân số xã là 2,3% đến 1985 giảm xuống 1,9% Trong 10 năm từ (1976 - 1985) có 1.850 lượt người được khám và điều trị bệnh tại trạm xá [12, tr.129] Tuy nhiên cơ sở vật chất của trạm y tế còn nghèo nàn thiếu thốn, trình

độ chuyên môn của cán bộ y bác sĩ còn nhiều hạn chế do vậy việc khám chữa

bệnh cho người dân còn nhiều khó khăn, sai xót

Trên lĩnh vực văn hóa xã hội, nhiệm vụ trọng tâm trong thời kỳ này là tiếp tục thực hiện chỉ thị 214 của Ban bí thư về xây dựng đời sống văn hóa Các hoạt động thông tin cổ động , văn hóa văn nghệ “ cây nhà lá vườn” và thể thao được duy trì với nhiều hình thức phong phú với nội dung chính là tuyên truyền, cổ động cho các chiến dịch thi đua, các đợt thanh niên tòng quân, biểu dương người tốt việc tốt… Do đó phong trào văn hóa văn nghệ phát triển mạnh mẽ trong mọi tầng lớp nhân dân Công tác thông tin tuyên truyền cũng được đẩy mạnh đảm bảo việc tuyên truyền kịp thời những chủ trương chính sách của Đảng, nhà nước, chính quyền địa phương đến với nhân dân trong xã Nhờ đó mà nhận thức của người dân không ngừng được tăng lên, đời sống văn hóa xã hội ngày càng phong phú với các hoạt động văn hóa văn nghệ đặc sắc góp phần xây dựng thôn xóm văn minh tươi đẹp hơn

Như vậy, trước đổi mới Điêu Lương cũng như bao vùng nông thôn khác trong cả nước nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp với các hoạt động trồng trọt và chăn nuôi gia súc, gia cầm là chủ yếu Kéo theo đó đã ảnh hưởng trực tiếp đến đến đời sống xã hội của người dân, đời sống vật chất và tinh thần của người dân còn nhiều khó khăn, thiếu thốn Với cơ chế quản lý quan liêu bao cấp đầy bất cập, kĩ thuật canh tác thô sơ, lạc hậu đã không phát huy được các thế mạnh của từng vùng và những không có những biện pháp khắc

19

phục những hạn chế nên không đi đến được những kết quả như mong đợi Tình hình trên đòi hỏi phải có những bước đột phá mới về chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước nói chung và của địa phương nói riêng để đưa Điêu Lương phát triển và đi lên cùng với các vùng nông thôn khác trong cả nước

20

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Qua tìm hiểu khái quát về xã Điêu Lương trên các mặt điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội… đã giúp chúng ta đã hiểu được phần nào về thiên nhiên và con người nơi đây cũng như tình hình kinh tế - xã hội của vùng đất này Mỗi một yếu tố, một thành phần làm nên nét đặc trưng riêng cho vùng đất cũng như con người nơi đây Và chính điều đó cũng góp phần tạo điều kiện cho kinh tế của xã phát triển Khi kinh tế có sự phát triển nó cũng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống xã hội của người nông dân trong xã Và những yếu tố này cũng có liên quan trực tiếp đến quá trình biến đổi cũng như tác động quan trọng đến sự thay đổi trong đời sống xã hội của người nông dân ở

xã Điêu Lương Từ sự thay đổi tích cực về kinh tế sẽ dẫn tới sự thay đổi quan trọng về xã hội

21

Chương 2 BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG (HUYỆN CẨM KHÊ - TỈNH PHÚ THỌ) TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016

2.1 BIẾN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐIÊU LƯƠNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2000

2.1.1 Biến đổi về kinh tế

2.1.1.1 Sản xuất nông nghiệp

* Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về đổi mới cơ chế quản lý

kinh tế nông nghiệp

Sau một thời gian thực hiện cơ chế khoán 100 đã đưa lại tác dụng phân chia lại chức năng kinh tế giữa tập thể và hộ gia đình mở đầu cho quá trình dân chủ hóa về mặt kinh tế, bằng việc gắn bó trở lại lao động với ruộng đất, mang lại lợi ích thiết thực cho nông dân, tạo ra động lực kích thích phát triển sản xuất Xét về mặt cơ chế quản lý kinh tế, khoán 100 đã phá vỡ cơ chế tập trung quan liêu trong sản xuất nông nghiệp Trong thời gian đầu, khoán 100

đã có tác dụng làm sống động nền kinh tế nông thôn và tạo ra một khối lượng

nông sản lớn hơn so với thời kỳ trước

Tuy vậy, khoán 100 cũng chỉ có tác dụng trong một thời gian, đến khoảng giữa những năm 80 của thế kỉ XX đã giảm dần vì cơ chế tập trung quan liêu bao cấp vẫn còn được duy trì trong các hợp tác xã, cũng như toàn bộ

hệ thống tái sản xuất xã hội trong nông nghiệp.Với những cải cách nửa vời không tạo ra bước phát triển căn bản mà ngược lại đất nước ngày càng lún sâu vào khủng hoảng, mà hậu quả của nó đè nặng lên vai người nông dân, trước hết là hộ nhận khoán Đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người

dân cả nước nói chung và người dân xã Điêu Lương nói riêng

Trước tình hình đó, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (12/1986) đã tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện nhằm đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng,

22

đưa đất nước phát triển đi lên Điểm nổi bật trong chính sách đổi mới là sự điều chỉnh lớn về cơ cấu kinh tế và cơ cấu đầu tư coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, chuyển nền nông nghiệp nước ta còn mang nặng tính chất tự cung, tự cấp

ở nhiều vùng sang sản xuất hàng hoá theo hướng chuyên môn hoá kết hợp kinh doanh tổng hợp phù hợp với đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của từng vùng, từng bước đưa nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa

Đến 5/4/1988 Bộ chính trị ra Nghị quyết số 10 NQ/TW về “đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp” thường gọi là Khoán 10 Nghị quyết đã xóa

bỏ được cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, chuyển sang hạch toán kinh doanh, bước đầu giải phóng năng lực sản xuất trong nông nghiệp, tạo động lực khuyến khích nhân dân hăng hái nhận ruộng đất, bỏ vốn đầu tư thâm canh phát triển sản xuất Nghị quyết được đưa ra như một luồng sinh khí mới tạo nên sự chuyển biến mạnh mẽ trong nông nghiệp và nông thôn cả nước nói

chung và Điêu Lương nói riêng

Nghị quyết 10 của Bộ chính trị đánh dấu bước ngoặt căn bản trong đổi mới quản lý nông nghiệp tạo động lực to lớn cho nông nghiệp phát triển đạt được những thành tựu đáng kể so với các thời kỳ trước đó Dựa trên quan điểm đó, từ vụ mùa năm 1988, Đảng bộ nhân dân xã Điêu Lương chỉ đạo tổ chức triển khai thực hiện Khoán 10 một cách khẩn trương, nghiêm túc và xác

định vấn đề trọng tâm là vai trò tự chủ của các hộ trên diện tích đất được giao

Tuy nhiên sau một thời gian thực hiện, Khoán 10 dần bộc lộ những hạn chế nhất định như: ruộng đất bị xé lẻ, phân tán khó tập trung do phải chia ruộng đất cho từng hộ gia đình, đã mâu thuẫn với yêu cầu tích tụ ruộng đất theo hướng phát triển kinh tế hàng hóa, các ngành khác như công nghiệp chế biến không được chú trọng phát triển ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của

người dân, kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa

Để khắc phục tình trạng đó, Đảng và Nhà nước đã đề ra hàng loạt quyết định như Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VII) họp ngày 3/61993 đã ra Nghị

23

quyết về “tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội nông thôn” Nhận thức được những hạn chế mà Khoán 10 mang lại Nghị quyết đã xác định phải đổi mới cơ cấu kinh tế, đổi mới cơ cấu kinh tế nông thôn, phá vỡ thế độc canh cây lúa, phá vỡ cơ cấu thuần nông xây dựng một nền công nghiệp phát triển cân đối

Ngoài các chính sách về đất đai còn có các chính sách về tín dụng cho nông dân vay vốn để phát triển kinh tế nông nghiệp, chính sách khuyến nông, đưa khoa học kĩ thuật vào sản xuất… Nhờ đó nông nghiệp đạt được những thành tựu to lớn góp phần quan trọng vào việc ổn định đời sống kinh tế xã hội của đất nước Dưới ánh sáng soi đường của Đảng, Đảng bộ và nhân dân xã Điêu Lương đã vận dụng một cách sáng tạo những chính sách đó vào trong hoàn cảnh cụ thể đã có tác dụng tích cực làm biến đổi mạnh mẽ nền kinh tế

nông nghiệp Điêu Lương kéo theo đó đời sống xã hội cũng được ổn định hơn

*Những biến đổi kinh tế nông nghiệp ở Điêu Lương sau Khoán 10 (1988)

Về phương thức tổ chức và quản lý trong nông nghiệp

Dưới ánh sáng đường lối đổi mới của Đảng, đặc biệt là sự lãnh đạo trực tiếp của Huyện ủy Sông Thao (tên cũ của Huyện Cẩm Khê trước năm 2000), Đảng bộ Điêu Lương xác định rõ các chỉ tiêu và biện pháp cụ thể thực hiện bốn chương trình kinh tế - xã hội: Chương trình lương thực, thực phẩm; chương trình hàng tiêu dùng; chương trình hàng xuất khẩu; chương trình lao động và dân số Và nhấn mạnh: tiếp tục coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, chấn chỉnh tổ chức bộ máy quản lý nông nghiệp… đề ra biện pháp cụ thể là

áp dụng tiến bộ khoa học kĩ thuật vào sản xuất, đẩy mạnh thâm canh tăng năng suất cây trồng, khai thác, tận dụng hiệu quả đất đai canh tác, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý theo từng vùng (đất bãi, đất gò đồi, đất ruộng bạc màu) [11, tr.10] Ngày 5/4/1988 Bộ Chính trị Trung ương Đảng ra Nghị quyết 10-NQ/TW về đổi mới quản lý trong nông nghiệp Nghị quyết 10-NQ/TW đã đề

24

ra cơ chế khoán mới, xác định hợp tác xã nông nghiệp là đơn vị kinh tế tự chủ, tự quản, hộ gia đình xã viên là là đơn vị nhận khoán với hợp tác xã Hợp tác xã tiến hành chia ruộng đất công cho các hộ gia đình trong toàn xã Sau nghị quyết này ruộng đất được giao khoán đến từng hộ gia đình và việc tiến hành chuyển nhượng tư liệu sản xuất được xã tiến hành công khai, dân chủ,

công bằng

Về tổ chức cũng như các địa phương khác trong cả nước ở Điêu Lương cũng có sự thay đổi căn bản, hợp tác xã rút dần sự can thiệp trực tiếp vào quyền chủ động sản xuất kinh doanh của các hộ xã viên Hợp tác xã ở Điêu Lương chuyển thành hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp (2 hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp đó là hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Liên Hợp và hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Đồng Minh) Các hợp tác xã dịch vụ có chức năng định hướng sản xuất, làm dịch vụ một số khâu trọng yếu trong sản xuất nông nghiệp như: thủy lợi, cung ứng giống, vốn, chuyển giao kỹ thuật; dự báo sâu bệnh, bảo vệ đồng ruộng; nâng cao năng suất cây trồng… Với phương thức tổ chức và quản lý trong nông nghiệp này đã ngày càng gắn với yêu cầu thực tiễn, đã bước đầu làm chủ thị trường, từng bước ổn định tình hình giá cả, đáp ứng được thực tiễn đòi hỏi ngày càng cao của nhân dân, đời sống của nhân

dân trong xã được từng bước cải thiện

Tình hình sản xuất nông nghiệp

Nông nghiệp là một vấn đề cốt lõi, căn bản, nó luôn được coi là mặt trận hàng đầu trong mọi chính sách đầu tư và phát triển đất nước, do đó Nhà nước đã đề ra nhiều nghị quyết, biện pháp cụ thể cho sự phát triển của nông nghiệp, đặc biệt là nông nghiệp ở các vùng nông thôn Thực hiện nghị quyết của Đảng từ vụ mùa năm 1988, các hợp tác xã bắt đầu tiến hành triển khai

“Khoán 10” và xác định vấn đề trọng tâm là vai trò tự chủ của các chủ hộ trên diện tích đất được giao Vào thời điểm này, tổng diện tích đất của hai hợp tác

25

xã là 216 ha Hợp tác xã Đồng Minh xác định cây trồng chủ yếu là lúa, ngô, đay; Hợp tác xã Liên Hợp là lúa, sắn, lạc, chè, sơn và trồng rừng Sự kết hợp giữa dịch vụ của hợp tác xã và sự đầu tư của các hộ xã viên đã tạo ra được bước chuyển mới trong sản xuất Năm 1900, năng suất lúa bình quân đạt 98kg/sào, tổng sản lượng thóc đạt 905 tấn (tăng trên 30 tấn so với năm 1986), bình quân đầu người đạt 250kg thóc/năm (tăng 40 kg so với năm 1986) [13, tr.45] Đây là năm đạt kết quả cao nhất so với giai đoạn trước trên cả 3 mặt về diện tích, năng suất và sản lượng

Thời kỳ trước, cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Điêu Lương chưa có gì thay đổi lớn, về cơ bản diện tích đất canh tác của địa phương chủ yếu là lúa, ngô, sắn… Từ sau nghị quyết 10 của Bộ chính trị và vận dụng cơ chế Khoán

10 vào điều kiện cụ thể của từng địa phương kinh tế nông nghiệp ở Điêu Lương có nhiều chuyển biến mạnh mẽ Cùng với cây lúa, các loại cây màu (trong đó có cây ngô và sắn là chủ lực) được lựa chọn và phát triển với quy

mô hợp lý Tập trung thực hiện các biện pháp nhất là về giống mới và đầu tư chăm bón theo khoa học để có năng suất cao Năm 1987 toàn xã trồng 1,2 ha ngô (gấp hơn 2 lần năm 1986), năng suất bình quân đạt 156kg/sào, tổng sản

lượng đạt 55 tấn cao nhất so với trước [12, tr.158]

Trong 2 năm (1991 - 1992) nhân dân trong xã dưới sự chỉ đạo của Đảng

bộ tập trung đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng đa dạng hóa Các diện tích đất canh tác không phù hợp với trồng lúa được chuyến sang trồng cây hoa màu như ngô, khoai, đậu… Tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 5 của huyện ủy Cẩm Khê trong các hợp tác xã hình thành 2 loại quỹ đất: Quỹ đất I giao cho hộ (theo khẩu và lao động), quỹ đất II dùng để đấu thầu, khoán thầu theo cấp năng suất của từng hợp tác xã.Trong đợt này Điêu Lương có tổng diện tích đất canh tác là 192 ha, trong đó hợp tác xã Đồng Minh có 110 ha,

hợp tác xã Liên Hợp có 82 ha [12, tr.160]

26

Đến năm 1994, toàn xã lại tiến hành điều chỉnh ruộng đất theo tinh thần Luật đất đai và Nghị định 64-CP của Chính phủ về giao quyền sử dụng ruộng đất lâu dài cho hộ nông dân sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp 95% diện tích đất được giao đến hộ dân còn 5% giao cho chính quyền xã sử dụng vào mục đích công ích và các mục đích khác Hướng phát triển nông nghiệp của địa phương là: Đẩy mạnh sản xuất lương thực đảm bảo giải quyết lương thực tại chỗ, phát triển cây công nghiệp dài ngày và ngắn ngày, phát triển chăn nuôi (trong đó chú ý đàn trâu, bò sinh sản), tận dụng diện tích mặt nước nuôi thả kết hợp thủy lợi

Với những đổi mới trên, hộ nông dân tiếp tục được phát huy vai trò tự chủ trong quản lý cũng như trong tổ chức sản xuất Những yếu tố đó kết hợp với những tiến bộ mới về kĩ thuật và công tác khuyến nông có tác dụng nâng cao thêm 1 bước năng lực sản xuất trong xã Hàng năm trung bình toàn xã có

40 - 55 ha gồm rừng tập trung và phân tán Từ năm 1995 trở đi, mỗi năm xã khai tác gần 600m3 gỗ, do tác động khó khăn về thị trường nên việc trồng chè, sơn bị chững lại, diện tích chè bị giảm sút, năm 1997 toàn xã chỉ còn khoảng

18 ha chè 1,8 - 2 ha sơn [12, tr.163]

Dựa trên những thay đổi trong cơ cấu nông nghiệp, quan hệ sản xuất ngày càng được củng cố Các hộ nông dân trên địa bàn xã chủ động trong sản xuất, tận dụng đất đai, tích cực thâm canh tăng vụ nâng cao năng suất, sản lượng cây trồng Cùng với cây lúa, cây màu vụ đông đang dần trở thành vụ sản xuất chính trong năm.Thành công lớn nhất trong những năm 1991 - 1995

là việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng, phá dần thế độc canh cây lúa bằng cách tăng vụ và đổi mới cơ cấu vụ mùa, tăng diện tích gieo trồng nhằm sử dụng

ruộng đất có hiệu quả và phát triển nền kinh tế đa dạng

Tuy cơ cấu cây trồng đã được đổi mới theo hướng giảm tỉ trọng cây lương thực, tăng tỉ trọng cây công nghiệp ngắn ngày, cây rau màu, cây thực

27

phẩm Nhưng về cơ bản ở Điêu Lương, cây lúa vẫn giữ một vị trí rất quan trọng trong cơ cấu cây lương thực Để không ngừng nâng cao năng suất lúa trong nhiều năm qua, cơ cấu giống lúa từng bước được đổi mới theo hướng nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế, phù hợp với đặc điểm của từng loại đất Đặc biệt với việc áp dụng tiến bộ khoa học kĩ thuật thay thế các giống lúa đã

bị thoái hóa, năng suất thấp thay thế bởi các giống lúa lai ở Trung Quốc như: X21, C70, DT10 có năng suất cao và thích hợp với điều kiện của địa phương

Bảng 1: Năng suất lúa xã Điêu Lương giai đoạn 1997 - 2000

Năng suất

bình quân 38,5 tạ/ha 39 tạ/ha 40,2 tạ/ha 42 tạ/ha

(Nguồn: Tổng hợp từ các báo cáo của ủy ban nhân dân xã Điêu Lương từ

1997 - 2000)

Qua bảng số liệu ta thấy được từ năm 1997 - 2000 năng suất lúa bình quân tăng lên từ 38 - 42 tạ/ha Trước những ảnh hưởng của thời tiết cũng như những điều kiện khách quan bên ngoài đã tác động trực tiếp đến năng suất lúa của xã nhưng về cơ bản vẫn tăng nhẹ qua các năm và năng suất lúa ở Điêu Lương có xu hướng tăng nhanh hơn các khu vực lân cận

Về chăn nuôi, là ngành được chính quyền và nhân dân xã Điêu Lương xác định là một ngành quan trọng trong sản xuất nông nghiệp cũng như hướng mũi nhọn phát triển kinh tế địa phương Chăn nuôi đã chiếm một vị trí đáng kể trong các hộ gia đình, tạo thêm việc làm cho người lao động, cung cấp thực phẩm, sức kéo Trồng trọt phát triển thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành chăn nuôi Với cơ chế khoán hộ, trâu bò đã được hợp tác xã giao cho các gia đình Các hộ gia đình trong xã chủ động đầu tư vốn vào chăn nuôi có giá trị kinh tế thiết thực Cùng với sự đầu tư của họ thì giống vật nuôi mới được nhập vào chăn nuôi đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn các giai đoạn trước

28

Riêng đối với đàn trâu bò kể từ sau khi thực hiện Khoán 10, đàn trâu bò của hợp tác xã nông nghiệp đã được hóa giá bán cho các xã viên, do yêu cầu chủ động về sức kéo, thời vụ khẩn trương, các hộ nông nghiệp đã tự bỏ vốn mua thêm trâu bò Ngoài ra ở Điêu Lương do ruộng đất manh mún chia theo từng thửa ruộng và các hộ nông nghiệp có khả năng làm bằng sức người nên chủ yếu diện tích đất ruộng trong toàn xã giai đoạn này vẫn chủ yếu dựa vào sức của trâu bò cày kéo Tổng số đàn trâu bò năm 1986 của toàn xã là 485 con thì đến năm 1997 là 970 con (gấp đôi so với năm 1986) [12, tr.183] Trong giai đoạn này cũng như các vùng nông thôn khác trong cả nước ở Điêu Lương việc chăn nuôi trâu bò chủ yếu là để lấy sức kéo chưa có hướng chăn nuôi lấy thịt và sữa cung cấp cho thị trường

Về đàn lợn và đàn gia cầm trong xã nhìn chung cũng có xu hướng tăng lên, bình quân mỗi gia đình nuôi từ 1 đến 2 con lợn, hơn chục con gia cầm các loại Nhiều hộ gia đình đã thay đổi tư duy, mạnh dạn dựa vào thế mạnh của địa phương để xây dựng nhiều mô hình kinh tế cho hiệu quả khá như mô hình kết hợp chăn nuôi trang trại, mô hình vườn - ao - chuồng…và các hộ nông nghiệp vẫn chủ yếu chăn nuôi theo phương thức tiết kiệm thức ăn dư thừa, tức

là chăn nuôi mang tính chất tận dụng, cóp nhặt Năm 1997 toàn xã có 2.500 con lợn (gấp 5 lần năm 1987) [12, tr.170] Các hộ gia đình tận dụng mặt nước

ao hồ, rênh rạch để thả bèo trồng rau nuôi lợn đã giảm bớt được chi phí mua thức ăn chăn nuôi

Về gia cầm, tình trạng chăn nuôi nhỏ lẻ trong từng hộ gia đình nhằm tận dụng những phụ phẩm và đáp ứng nhu cầu thịt của gia đình còn khá phổ biến Năm 1997 tổng số đàn gia cầm trong toàn xã là 30.000 con bao gồm cả

gà và vịt, cao hơn nhiều so với các địa phương lân cận Nhân dân trong xã đã đưa vào chăn nuôi nhiều giống gia cầm có chất lượng, cho năng suất và giá thành cao, nâng cao mức thu nhập của người dân

Nông nghiệp ở Điêu Lương giai đoạn 1986 - 2000 có bước tiến đáng kể, tăng trưởng của nông nghiệp hàng năm cao và có xu hướng ngày một phát triển Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp liên tục phát triển qua các năm, đáp ứng nhu cầu của nhân dân trong xã và trước những đòi hỏi, biến động của thị trường

2.1.1.2 Sản xuất công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp

Tháng 12/1986, Đại hội của Đảng lần thứ VI mở đầu cho công cuộc đổi mới đã mở ra một thời kì mới - thời kì đất nước đổi mới đi lên chủ nghĩa

xã hội Tại hội nghị đã đề ra nhiều chủ trương chính sách nhằm phát triển kinh tế - xã hội trong đó lĩnh vực công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp cũng được chú trọng Tuy nhiên, Điêu Lương là một xã miền núi, thời kì này nền kinh tế còn lạc hậu, trồng trọt, chăn nuôi và những ngành nghề lao động chân tay vẫn còn phổ biến chưa có điều kiện thuận lợi để xây dựng các nhà máy, xí

nghiệp lớn mà chủ yếu là các hộ gia đình tự đứng ra kinh doanh, sản xuất

Trong lĩnh vực này mặt hàng chủ yếu vẫn là gạch, ngói xây dựng Do ảnh hưởng của việc khan hiếm nguyên, nhiên liệu và cơ chế quản lý tập trung nên từ năm 1989 về trước sản xuất gạch ngói rất hạn chế, thậm chí giảm sút nhiều so với một số năm trước Từ năm 1990, các hợp tác xã bắt đầu áp dụng các biện pháp khoán và sau đó các chủ hộ chủ động sản xuất trong điều kiện nguồn vật tư dồi dào và thị trường rộng mở Do đó sản xuất gạch ngói thời kì này có sự tăng trưởng mạnh hơn so với thời kì trước Và nguồn thu nhập từ việc kinh doanh, sản xuất gạch ngói giúp cho cuộc sống của người dân được

cải thiện đáng kể