Giáo trình luật cạnh tranh (NXB giáo dục 2009) tăng văn nghĩa, 210 trang

Trên thực tế, cạnh tranh không lành mạnh và độc quyén được các trường phái kinh tế khác nhau trên thế giới khẳng định là một trong những khuyết tật chủ yếu của kinh tế thị trường.Pháp lu

TS TĂNG VĂN NGHĨ

Công ty Cô phần sách Đại học - Dạy nghề - Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam giữ quyển công bố tác phẩm.

161 - 2 0 0 9 / C X B / 4 4 - 2 0 8 / G D Mã số: 7 L 2 2 3 Y 9 - D A I

MỤC LỤC

Lời giới thiệu

CHUƠNG1: NHỮNG VẤN ĐẾ c ơ BẢN VỂ CẠNH TRANH VÀ PHÁP LUẬT CẠNH TRANH

I - Tổng quan về cạnh tra n h

II - Lý thuyết cạnh tranh và chính sách cạnh tranh

II! - Cạnh tranh trong mối quan hệ với hình thức tổ chức kinh doanh

VI - Tổng quan về pháp luật canh tranh

CHƯƠNG 2: LUẬT CẠNH TRANH VIỆT NAM NÃM 2004 I - Sự phát triển của pháp luật cạnh tranh

II - Luật Cạnh tranh năm 2004

CHƯƠNG 3: HÀNH VI HẠN CHẾ CẠNH TRANH I - Tổng quan

II - Các hình thức hạn chế cạnh tranh

CHƯƠNG 4: HÀNH VI CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH I - Khái q u á t

II - Các hành vi canh tranh không lành mạnh

III - Hậu quả pháp l ý

CHƯƠNG 5: THẨM QUYẾN VÀ Tố TỤNG CẠNH TRANH I - Khải niêm

II - Thẩm quyền tố tụng cạnh tra n h

III - Thủ tục tô' tụng cạnh tranh

Phụ lục

Trang

4 7 7

2 8 34

3 8 52 52 61

7 8 78

8 0 132 132 138 152 155 155 158 164 171

->

3

Cạnh tranh là mộỉ trong những quy luật cơ bản của cơ chế thị trường, đổng thời cỏn là thuộc tính của kinh tế thị trường, vì vậy, nó hiện diện trong nền kinh tế như một yếu tố tất yếu Xét theo phương diện tích cực, cạnh tranh là động lực thúc đẩy sự phát triển nén kinh tế, song xét theo những phương diện khác, chính cạnh tranh là yếu tố đưa lại những hậu quả tiêu cực về kinh tế - xã hội Cạnh tranh gay gắt sẽ dẫn đến tinh trạng cạnh tranh không lành mạnh, hạn chê' cạnh tranh và tấí yếu độc quyền xuất hiện Trên thực tế, cạnh tranh không lành mạnh và độc quyén được các trường phái kinh tế khác nhau trên thế giới khẳng định là một trong những khuyết tật chủ yếu của kinh tế thị trường.

Pháp luật vế cạnh tranh (hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm pháp luật chống cạnh tranh không ỉành mạnh và pháp luật chông hạn chế cạnh tranh, kiểm soát độc quyền) đã từ lâu trở thành bộ phân pháp iuật không thể thiếu ở các quốc gia có nén kinh tế thị trưởng phát triển Bởi lẽ, nó chính là công cụ trực tiếp để bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh trong kinh doanh; lả công cụ để duy tri động lực phát triển nền kinh tế Pháp luật vế cạnh tranh đã xuất hiện ỉừ hơn

100 năm nay, bắt đầu được coi là một bộ phận của Luật Dân sự, sau đó, trở thành lĩnh vực pháp luật riêng với mục đích nhằm chống iại các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, Pháp luật vé chống hạn chế cạnh tranh vâ độc quyén ra đời khi nén kinh tế của một số nước tiên tiến xuất hiện việc tập trung quỵén tực dưới hình thức Tờ - rớt Một số trường phái kinh tê’ đã thể hiện quan điểm trong việc xây dựng chính sách cạnh tranh lả: Trường phái tân tự do (Trường phải Preiburg); Mõ hỉnh chính sách cạnh tranh theo hình thái Oligopoly mở rộng của Kantzenbach; Trường phái tân cổ điển; Trường phái Chicago vê vấn để chống Tờ - rớt

Ngây nay, hẩu hết các quốc gia trên thế giới đéu quan tâm nghiên cứu và xây dựng pháp luật vé cạnh tranh, kể cả các quốc gia trước dây có nến kinh tế theo cơ chế kếTioạch hoá tập írung nay chuyển sang cơ chế thị trường, như Liên bang Nga và các nước Cộng đổng các quốc gia độc lập (SNG),

Ba Lan, Séc, Slovakia, Hunggari, Bungari, Trung Quốc, Mông cổ, Hảng loại các công trinh nghiên cứu

về xây đựng, thực thi chính sách, pháp luậí cạnh tranh do các nhà nghiên cứu lý luận và thực tiễn của Hoa Ký, Uỷ ban Cạnh tranh châu Âu, Tổ chức Thương mại và Phát triển của Liên hợp quốc đã được cõng bố, lảm tài liệu tham khảo cho các nước đang nghiên cứu, xây dựng pháp luật vé cạnh tranh,

Trên binh diện quốc tế, điều ước quốc tế đầu tiên liên quan đến pháp luật vé cạnh tranh lả Công ước Paris được ký kết ngày 20/3/1883 Cho đến nay, trước xu thế toàn cầu hoá, tự do hoá thương mại thế giới, cũng xuất hiện những đế xuất ký kết các điều ước quốc tế hay thoả thuận

đa phương trước hết là trong Tổ chức OECD, sau đó là trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vế vấn đé cạnh tranh Một trong những nội dung vòng đàm phán mới của WTO

sẽ !à các cam kết vé bảo đảm cạnh tranh lành mạnh tại mỗi quốc gia thành viền Liên minh Châu Âu cũng chủ trương ký kết một thoả ước, theo đó, các quốc gia phải thông qua mộỉ hệ Ihống pháp luật vé cạnh tranh Điều nay chứng tỏ rằng, vấn đề nghiên cứu, xâỵ dựng pháp luật

vé cạnh tranh không chỉ giới hạn ở phạm vi một quốc gia, mà còn là vấn đé được quan tâm trẽn phạm vi toàn thế giới.

Tháng 12 năm 2004, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội Khoá XI, Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Cạnh tranh (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2005) Luật này quy định về hành vi hạn chế cạnh tranh, hành vi cạnh tranh khõng lảnh mạnh, trinh tự, íhủ tục giải quyết vụ việc cạnh tranh, biện pháp xử lý vi phạm pháp luật vé cạnh tranh vả được

áp dụng với các chủ thể kinh doanh là tổ chức, cá nhân kình doanh hoạt động trên thị trường Việt Nam, các hiệp hội ngành nghé hoại động ở Việt Nam Luật Cạnh tranh còn là cơ sở pháp lý quan trọng để xây dựng mỏi trường kinh doanh bỉnh đẳng, đổng thời, tạo điéu kiện nâng cao năng lưc cạnh tranh, đạo đức kinh doanh và văn hoá cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong điều kiện hội nhập kính tế quốc tế.

Tuy nhiên, mặc dù đã trải qua hơn 20 nâm phát triển nến kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hơn 4 năm Luật" Cạnh tranh năm 2004 đi vào cuộc sống, song nhận thức của

xã hôi nói chung và cộng đổng doanh nghiệp Việt Nam nói riêng về vấn đé cạnh tranh, pháp luật cạnh tranh vẫn còn rất hạn chế Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cạnh tranh chưa được chú trọng, Một số cơ sở đào tạo vé pháp luật và kinh tế đã đưa vảo nội dung chương trinh đảo tạo pháp luật cạnh tranh, song mới chỉ dừng lại ở những vấn để mang tính khái quát, đặc biệt là cho đến nay, cũng chưa có mộí giáo trinh chuyên khảo vé pháp luật canh tranh nhằm phục vụ công tác đào tạo và phổ biến, giáo dục pháp luật.

Trong bối cảnh trẽn, giáo trinh "Pháp luật cạnh tranh” của TS Tăng Văn Nghĩa là một tai

liệu học tập hữu ích cho những chương trinh đào tao đại hoc vế luật và kinh tế, đồng thởi là tải liệu tham khảo có ý nghĩa cho các nhà kinh tế, luật hoc nhằm đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, tim hiểu pháp luật cạnh tranh Cùng với việc giới thiệu khái quát vé cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh, cuốn sách cũng giới thiệu vầ phân tích những chế định cơ bản của pháp luật cạnh tranh.

TS Đặng Vũ Huân

5

Sự chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế và hội nhập kỉnh tế quốc tế đặt ra vấn đề không chỉ cần phái có hệ thống văn bản pháp luật phù h ợ p để điều chỉnh các quan

hệ kinh iế mới mà còn phải có kiến thức cơ bản về n h ữ n g lĩnh vực pháp ỉuật đó, đặc biệt là pháp luật cạnh tranh

Neu như cạnh tranh, chế độ sờ hữu đa thành phần và quyền tự do ý chí của chủ thê tham gia thị trường là ba trụ cột không thể thiếu của cơ chế kinh tế thị trường thì pháp luật điều chinh hoạt động cạnh tranh cũng là điều kiện không thể thiếu cho việc vận hành cơ chế kinh tế đó Đây cũng là một trong những điều kiện để Việt Nam gia nhập

và thực hiện tốt các cam kết khi là thành viên của WTO Do Luật Cạnh tranh xác lập những nguyên tắc cơ bản cho các hoạt động kinh tế, trong điều kiện kinh tế thị trường iíĩi thực sự trở thành mỗt" hiến pháp kỉnh tế". Nhận thức được tâm quan trọng của lĩnh vực pháp luật mới này, tháng 12 năm 2004 Nhà nước đẫ ban hành Luật Cạnh tranh nhằm đáp ứng yêu cầu điều tiết các hoạt động kinh doanh ở nước ta Trong bối cảnh như vậy, giáo trình “Pháp luật cạnh tranh” được biên soạn nhằm phục vụ trước hết

d i o chương trình đào tạo của Trường Đại học Ngoại thương, đồng thời cũng là tài liệu tham khảo góp phần đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, tìm hiểu pháp luật cạnh tranh đối với tất cả những ai quan tâm

Trong khuôn khô chương trình đào tạo, giáo trình không thể bao quát hết những vần đề về cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh Bên cạnh đó, Luật Cạnh tranh Việt Nam được thiết kế theo mô hình "2 trong 1 ”, nghĩa là bao gồm các quy định

vồ chống hạn chế cạnh tranh và chống cạnh tranh khô ng lành mạnh, điều này làm

<cho việc tiếp cận các vấn đề trong giáo trình nhiều khi kh ông dễ Bời vậy, tôi mong ỉ*ằng, cuốn sách mang tính gợi ITIỜ hướng nghiên cứu c ho một lĩnh vực pháp luật ix>n mới ở Việt Nam

Mặc đù tác giả đã rất cố gắng trong việc biên soạn, n h ưn g chắc chắn giáo trinh

k hô n g tránh khỏi những khiêm khuyỗt Rât mong nhận dược n h ữn g ý kiên đóng

g ó p của các đồng nghiệp và bạn đọc đê giáo trình được hoàn thiện hơn t rong những

l ần tái bản sau.

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự ủng hộ của lãnh đạo T r ư ờ n g Đại học Ngoại

t hương, của Ban quân lý d ự án PTUTRIP và của các đ ồ n g nghiệp để tôi có thể hoàn thành giáo trình này

Mọi góp ý xin gửi về Công ty CP Sách Đại học - Dạy nghé, 2:5 Hàn Thuyên - Hà Nội

Xin trân trọng cảm ơn!

TS Tăng Văn Nghĩa

q u a n đ ế n m ọ i l ĩ n h v ự c c ủ a thị t r ư ờ n g v à m ọ i c h ủ thể k i n h d o a n h T u y vậy,

c ạ n h t r a n h c h i x u ấ t h i ệ n t r o n g c ơ c hế k i n h tế n h ấ t đ ị n h - c ơ c h ế thị t r ườn o, nơi p h á p l uậ t t h ừ a n h ậ n v à b à o đ ả m c h ế độ s ở h ữ u đa t h à n h p h ầ n , q u y ề n t ự

nó c ũ n g k é o t h e o h ệ q u ả đ à o thải - có n g h ĩa là chủ thê y ế u kém s ẽ có XH

h ư ớ n g b ị lo ạ i ra k h ỏ i th ị trư ờ n g - và n h ữ n g ả n h h ư ở n g tiêu c ự c đối với

n ề n k i n h t ế c ủ a c ạ n h t r an h

S ự đa d ạ n g h o ạ t đ ộ n g c ạ n h tranh t ro n g t h ự c t iễ n kinh d o a n h đ ã kéo t he o

n h ữ n g t r a n h luận: liệu củ thê đạt dược s ự th ố n g nhất trong quan niệm vê cạnh tranh đ ư ợ c h a y kh ô ng T ừ t rước tới nay, đ ã có k h á n h i ề u đ ị n h nghĩíi,

7

c á c h hi ể u k h á c n h a u v ề c ạ n h tranh C h ă n g hạn, T ừ d icn ti cn u Việt d i n h

n g h ĩ a cạnh tranh là t r an h đ u a g i ữa n h ữ n g cá n hâ n, tậ p thè có c h ứ c n ă n g n h ư

n h a u , n h ằ m g i à nh p hầ n hom, p h ầ n t h ắ n g về p h í a m ì n h 1 C ạ n h tranh c ũ n g c ó

t hể đ ư ợ c h iểu là s ự đ ấ u t r an h để g i à n h lợi thế t hươ rm m ạ i 2 D o tính c h ất đ a

d ạ n g và p h ứ c tạp c ủa q u á trình c ạ n h t r an h t r o n g n ề n k in h tế h iệ n đại, các

d ị n h n g h ĩ a về c ạ n h t ra n h m ặ c d ù đ ề u n ê u d ư ợ c t r o n g c h ừ n g m ự c n h ất đ ị n h

n h ữ n g đ ặc đ i ể m c ăn b ản v ề c ạn h t r anh, t uy vậy c h ú n g đ ề u có n h ữ n g h ạ n

c h ế nhất đ ịn h và c h ư a đ ả m bảo tính khái q u át c ao và b a o t r ù m trorm t h ực tiễn N h ì n c h u n g , cạnh tranh được coi là hành vi của hai hoặc nhiều chu thê trong trong kinh doanh (trong nền kinh té thị trường) với m ục đích g ià n h cho m ình n h ữ n g ưu th ế cao nhai so với chủ thẻ khác. T u y nhiê n, c ạ n h t ra n h chỉ x u ấ t h iệ n v à tồn tại t r o n g n ền k i n h tế thị tr ư ờn g, nơi có s ự t h a m ííia c ủa

ít nhất hai c hủ thể t ừ ph ía c u n g h oặ c t ừ p h í a c ầu và n h ữ n u c h ủ thể n ày có

m ụ c đ ích đối k h á n g với n ha u S ự ùạ í đ ư ợ c m ụ c đ í c h c ùa n g ư ờ i này sẽ d ầ n

đ ế n s ự thất bại của n g ư ờ i kia và n g ư ợ c lại

C ạ n h t ranh kinh tế diễn r a khi:

- C ó s ự tồn tại c ủ a q u a n hệ thị trư ờng;

- C ó ít n h ấ t là hai c hủ the ở mỗi b ê n c ủa thị t r ư ờn g ;

- C ó n h ữ n g h à n h vi đối n g h ị c h với n h a u ( a n t a g o n i s l i c ) c ủ a các c h ủ thể kinh d o a n h t h ô n g q u a n h ữ n g p h ư ơ n g tiện c ạ n h t r a n h đê cải th iệ n ưu thế c ùa

m ì n h v à l à m bất lợi cho đối thủ khác

Bản chất của cạnh tranh: N eu c ạ n h t r an h di ễ n ra m ộ t c á c h c ô n g b ằ n g thì

l uôn c ó n h ữ n g tác d ộ n g tích c ực t húc đ ẩy n ền kinh tế p h át triển C ạ n h tra nh

là h o ạ t đ ộ n g căn b ả n c ủ a các c h ù thổ k inh d o a n h Ir ong n ề n k i n h tế thị trường C ạ n h Iranh là đ ộ n g lực để c ác đối thủ phải tự cải tổ v à t r an g bị c h o

m ì n h n h ữ n g điều k iệ n tốt nh ấ t để d u y trì s ự t ồn tại và p há t triển trên thị trường K e t q u ả dó c ũ n g m a n g lại n h i ề u giá trị về h à n g h ó a và d ị c h v ụ c h o

xã hội n h ư ch ất lượng , m ẫ u m ã s ản p h ẩ m tốt và p h o n g p h ú h ơ n với m ứ c gi á

1 Từ điển tiến g V iệt (N g u y ễn N h ư Ý chủ biên ), N X B Văn hóa T h ôn g tin, H à N ộ i 19 9 8 ,

tr 2 5 8 ,

2 B la c k ’s Law D ictionarv, Eighth E dition (chù biên Bryan A Garner), N X B T h o m so n

W est 2 0 0 4 , p 3 0 2

h ợ p lý h ơn M ộ t đ i ề u d á n g lưu V là c ù n u với m ụ c d í c h tối đ a h o á lợi n h u ậ n

c ủ a m ì n h t h ô n g q u a c ạ n h tranh dê ụ ià nh n h ữ n g d i ề u ki ện có lợi n hấ t, c ạn h

t r a n h d ã thúc đ â y q u á trình tích tụ và tập t r u n g t ư bản di ễn ra dể có thế cải

t h i ệ n n ă n g lực c ạ n h tranh c ủ a các c h ủ thể t h a m g i a và có thê thực hi ện đ ư ợ c các d ự án lớn T u y n hi ên , s ự lích tụ v à tập t r u n g n g u ồ n lực t h ư ờ n g xảy ra

k h òn ự đ ê u ờ các n a à n h , các lĩnh v ự c k inh le k há c nha u Đ â y c ũ n g !à tiền đề vật c h ấ t c h o s ự hình t hà nh các h ìn h thái c ạnh t ra n h k h ô n g h o à n hảo, t rone

dó có d ộ c q u y ề n trên thị trưừnụ

N g o à i ra, c ạ n h t ra n h là s ự g an h đu a k ì n h đ ị c h với n ha u t r o n g k i n h d o a n h

l à m c h o t r o n a c ư chè thị i r ư ò n g c ạ n h tranh tồn tại n h ư là y ếu tố t ự đi ều

c h ỉ n h tính h i ệ u q u ả và h ợ p lv c u a các q u a n hệ thị t r ư ờn g G i ố n g n h ư q uy luật c ạ n h t ra n h sinh tồn tr on g tự n h i ê n (s urv iva ỉ o i ' t h e íìttest), q u y luật c ạ n h

t r a n h t r o n g n ền k in h tế thị t r ư ờ n g luôn k h ă n g đ ị n h c h i ế n t h ắ n g , d u y trì s ự tồn tại t h u ộ c về n h ữ n g c h u thê k in h d o a n h có k h ả n ă n g t hí ch n g h i với sự

b i ê n đ ô i c ủ a thị t rư ừ nu m ạ n h hơn, có trình dộ q u ả n lý v à tri t hức v ề k h o a học c ô n a n g h ệ cao có to c hất s ả n u tạo v à kinh n g h i ệ m t h ư ơ n g t r ư ờ n g tốt

1.2 C h ứ c n ă n g c ủa c ạ n h t ra nh

C h ứ c tìănti c ủ a c ạ n h tranh d ư ợ c thê hiện trên n h i ề u p h ư ơ n g d i ệ n v à p hụ

t h u ộ c và o lĩnh vực xã hội m à c ạnh tranh tồn tại T r o n g k in h tế, c h ứ c n ă n g

c u a c ạ n h tranh p h ục v ụ c ho việc đi ều c h in h thị t r ườn g, l àm c h o thị tr ư ờn g

d i ễ n ra theo n h ừ n o q u y luật lất y c u c ủ a c ạ n h tra nh , đ ồ n g thời làm tă ng các giá trị k in h tế t r o nu xã hội C h ứ c n ă n g c u a c ạ n h t ra nh thề hi ện q u a các m ặ t

n h ư sau:

C ạ n h tranh d i ề u c h ỉ n h và clịnh h ư ớ n g cho vi ệc kinh d o a n h s ản p h ẩ m và

d ị c h v ụ p h ù h ợ p với n h ữ n g yêu c ầ u d ự a trên k h ả n ă n g tài c h í n h c ù a k h á c h

h à n g h a y n gườ i tiêu d ù n g v à các q u y d ịn h x ct về m ặ t cầu Đ i ề u ki ện tiên

q u y ê t d c thực hiện d ư ợ c c hứ c n ă n g nà y là m ộ t m ặ t ph ải m ở c ử a thị tr ư ờn g (ờ c ả c u n g v à càu)

C ạ n h tranh t ự đ ộ n g đ i ề u c h ỉ n h các kể h o ạ c h v à q u y ế t đ ị n h k in h tế của các t h ủ thể t h a m gia thị t rường C ạ n h t ra nh l àm c h o c á c n g u ồ n lực s ả n x uấ t

n h ư v ỏ n , c ô n g n ghệ , lao d ộ n g d ư ợ c áp d ụ n g , s ử d ụ n g m ộ t c á c h hi ệu q u ả

và c ó lợi nhất, t rá nh lã ng phí

9

- C ạ n h t ra nh d i ề u tiết q u a n hệ c u n g c ầ u c ù a x ã hội, l àm c h o q u a n hệ c u n g

c ầu l uô n có x u h ư ớ n g c â n bằng Khi n h à s ả n xuấ t ph ải c ạn h tranh với nha u,

h ọ phải c h ú ý đ ế n n h ữ n g s ự t h a y đổi, n h u c ầu c ủ a p h ía cầu Đ i ề u nà y làm

c h o h à n g h ó a luôn có xu h ư ớ n g đ ư ợ c đ a d ạ n g hó a, c hất l ư ợ n g tốt h ơ n và giá

c ả t h ấ p hơn C h ứ c n ă n g nà v l àm c h o các d o a n h n g h i ệ p ở p h ía c u n g phải liên

t ục s á n g tạo và p h á t triển n h ữ n g s ản p h ẩ m v à d ị c h v ụ mới , tốt h ơ n và hấ p

d ẫn h a n xét về c ả c h ấ t l ư ợ n g và giá cả

- C h o p h é p p h í a c ầ u / n g ư ờ i t iêu dùnsì có thể lựa c h ọ n n g ư ờ i c u n g c ấ p

c ũ n g n h ư h à n g h ó a dị ch vụ m à h ọ m u ố n Đ i ề u n à y l àm c h o h ọ có thể tránh

đ ư ợ c n h ữ n g h à n g h óa , dị ch v ụ k c m c hất l ư ợ n g và đ ư ợ c báo vệ khỏi c á c

h à n h vi t i ê u c ự c c ủa các c h ủ thể c ạ n h tranh t r ê n m ặ t trái c ủ a thị trường,

N ế u d o a n h n g h i ệ p s ử d ụ n g n h ữ n g p h ư ơ n g t iện c ạ n h t r a n h trên với các thế

m ạ n h nổi trội v à m ộ t c ác h có h i ệ u quả d o a n h n g h i ệ p sẽ đ ạ t đ ư ợ c u n thế

c ạ n h t r a n h c h o m ì n h so với các đối thủ c ạn h t r a nh k há c trên thị t r ườn g

nh ấ t, vì đ ã t h a m gia v ào thị t r ườn g, d o a n h n g h i ệ p b u ộ c p h ả i c ạ n h t r a n h nếu

m u ố n tồ n tại v à p h á t triến

- C ạnh tranh tiềm nă n g là h ì n h t h ứ c c ạ n h t ra nh t ồ n tại d o n h ữ n g n g u y ê n

n h â n t i ề m n ă n g t rê n thị trườn g Đ i ề u n à y b u ộ c d o a n h n g h i ệ p t r on g việc x ây

d ụ n g v à t h ự c h i ệ n c h iế n lược c ạn h t r a nh phải t ín h tới các yế u tố m a n g tính

t i ề m n ă n g có thể x u ấ t h iệ n trên thị t r ư ờ n g n h ư đa d ạ n g h o á s ản p h ẩ m ( p r o d u c t e x t e n s i o n ) , t h à n h lập c ô n g ty m ới ( e s t a b l i s h a n e w c o m p a n y ) ;

ư u điểm : C ạ n h t ra nh l u ô n ỉà d ộ n g lực phá t tri ển s ản x u ấ t h à n g hoá, đ ồ n g

t hời c ũ n g là đ ộ n g lực p h á t triển nề n kinh tế c ủ a m ỗ i q u ố c gia C ạ n h tranh

y ế u tố k há c t r o n g q u á t rì nh s ả n xuấ t, l àm c h o x ã hội có d ủ đ iề u k i ệ n về

n g u ồ n lực đ ể t hực h i ệ n n h ữ n g d ự án lớn, C ạ n h t r a n h b u ộ c các d o a n h n g h i ệ p phải t ự cải tổ để d u y trì s ự t ồ n tại c ủ a mì n h Q u y l uật dà o thải t r o n g q u á trình c ạ n h t ra nh tạo c ơ hội c ho các c h ủ t hê k in h d o a n h m ạ n h v à c ó n ă n g lực

N hư ợc điếm: c ạnh tranh lu ôn ỉà đ ộ n g lực t ăng t r ư ở n g kinh tể, bởi vậy, hậu

q u ả k éo theo luôn có thể xảy ra n h ư tài n g u y ê n bị khai thác c ạ n kiệt, ô n h i ễ m

mô i trường, t ă n g k h o ả n g c á c h g i à u n gh è o g iữa các t ầ n g lóp C ạ n h tranh cao

đ ộ c q uyề n Với c á c h thức đó, d o a n h n g h i ệ p có the cải thiện đ ư ợ c n ă n g lực

c ạ n h tranh c ủ a mì nh, điều này d ẫ n tới hậ u q u ả là n h ữ n g d o a n h n g h i ệ p v ừ a và

n h ỏ khác rất dễ có n g u y c ơ bị t hô n tính thậ m chí ph á sản Ả n h h ư ờ n g t iêu c ực

c ủ a c ạ n h t ra nh d ư ợ c thể hiện ở n h i ề u mặt: từ việc hình th à nh dộ c q u y ề n d ẫn

đ ế n thiệt hại c h o n gười tiêu d ù n g , đe n việc p h á s ản h à n g loạt các d o a n h

n g h i ệ p g â y ra n h ữ n g hậ u q u ả lớn về m ặ t xã hội Bởi vậy, q u á trình c ạ n h t ra nh

c ó thể làm x u ấ t hiện vị trí t hố n g lĩnh, h oặ c dẫn tới đ ộ c q u y ề n t r on g m ộ t k h u

v ự c thị t rư ờng, dổi với m ộ t loại s ả n p h ẩ m h à n g h o á n h ấ t định

thị t r ư ờ n g N h ì n c h u ng , dôi với đ ộ c q u y ê n n uười ta t h ư ờ n g phải p h ò n g n gừa

k h ô n g đ ủ n ă n g lực c ạ n h tranh sẽ g ặ p k h ó k h ă n đ ể d u y trì s ự tôn tại, t h ậ m chí

p h á sản C ạ n h tranh c ũ n g có thể d ư a đ ế n s ự p h â n h o á giàu n g h è o , m ạ n h yếu,

n g ư ờ i lao đ ộ n g có t hể bị thất n a h i ệ p d o việc liên tục đổi m ớ i c ô n g ng hệ ( m à ở đó k h ô n g c ần n h i ề u đến sức lao đ ộ n g c ủ a c on n g ư ờ i ) hoặc d o d o a n h

n g h i ệ p bị p h á sản Đ i ề u n ày sẽ tạo sức é p lớn đối với v iệ c t hực thi các c hính

s ác h k i n h tế - x ã hội c ủa m ỗ i q u ố c gia Dặ c biệt, khi c ạ n h t ra nh d ự a v à o các thú p h á p g i a n dối, lừa d ảo để tạo ra lợi t hế c ạ n h t ra n h có thể g â y thiệt hại

c h o c á c c h ủ thể t ha m gi a thị I r ườn g, tạo ra n h i ề u h ậ u q u ả x ấ u v à tiêu c ực đối với c à n g ư ờ i tiêu d ù n g v à x ã hội

1.6 C ạ n h t r a n h t r o n g các m ô h ì n h k i n h tế

ứ n g với m ỗ i m ô h ì nh k in h tế, c ạ n h tranh c ũ n g d i ễ n ra với n h ữ n g hìn h

th ứ c và b ả n c hất t ư ơ n g ứ n g h o ặ c c ạ n h t ra nh có thổ k h ô n g d i ễ n ra M ô h ì nh thị t r ư ờ n g c ó vai trò là mô i t r ư ờ n g nu ôi d ư ỡ n g h o ặ c th ủ t icu c ạ n h tranh

- M ô hìn h kinh tế thị trường: có m ộ t số l ư ợ n ỵ lớn các c h ủ thể t h a m gia thị t r ư ờ n g , các c hủ t hể n à y d ư ợ c tự d o g ia n h ậ p v à kin h d o a n h t rê n thị

t r ư ờ n g - đ â y là m ô hình tốt nhấ t c h o s ự tồn tại c ủ a c ạ n h tranh,

M ô hìn h kinh tế tập trung: thực c hất k h ô n g tồn tại q u a n hệ thị t r ư ờ n g

đ í c h t h ự c v à c ũ n g k h ô n g có t h ô n g tin thị t r ườn g, bởi v ậy tại m ô hìn h n à y

k h ô n g có c ạ n h tranh (thi đ u a x ã hội c hủ n g h ĩ a t r o n g n ề n k i n h tế lập t r u n g

k h ô n g m a n g b ả n chất c ạ n h tranh và k h ô n g d ư ợ c coi là c ạ n h tranh),

- M ô h ỉnh kinh tế hỗn hợp: v ừ a có yếu tố c ủ a thị t r ư ờ n g v ừa có y ế u t ố

c ù a q u ả n lý n h à n ư ớ c, c ạ n h t ra n h d i ễ n r a và tồn tại với n h ữ n g h ìn h t hức v a

m ứ c đ ộ n h ấ t định

- T rạng thái kinh tế có s ự lũng đoạn cùa tư bán độc q u y ể n : có s ự t h ỏ a

h i ệ p g i ữ a n h à n ư ớ c và t ập đ o à n t ư b à n d ộc q u y ề n thể h i ệ n t r o n g giai đ o ạ n

/ 7,7 N hũng dại biểu của trường p h á i cồ điển

N g a y từ khi ra đời, t r ư ờ n g phái k i n h lể h ọc cổ đ i ể n đ ã t h ừ a n h ậ n rằng,

c ạ n h t ra nh là m ộ t q u á trình p hổ i h ợ p để có thể d ạ t đ ư ợ c m ộ t m ô i t r ư ờ n g tối

ưu c h o s ự t ự do, c ô n g b ằ n g và t hị n h v ư ợ n g c h u ng

a) L ý thuyết cạnh tranh cua A d a m Sm ith

T r o n g s ự p h á t tri ển c ủ a lý t h u y ế t c ạn h tra nh, n g ư ờ i ta k h ô n g t hê k h ô n g

n h ắ c tới q u a n đ i ể m về c ạ n h tranh c ủ a A d a m S m i t h 3 A d a m S m i t b là m ộ t

t r o n g n h ữ n g n g ư ờ i đ ầ u tiên n h ậ n t h ấ y tác d ụ n g t í ch c ực c ủ a việc c ạ n h t ra nh đối với p h á t tri ển k i n h tế và l u ôn đ ư a ra n h ữ n g q u a n đ i ể m ủ n g hộ các c h í n h

d o a n h d ẫ n đ ến sự hài h ò a về lợi ích trong xã hội A d a m S m i t h c ũ n g đ ồ n g thòi

m ờ ra m ộ t thời k ỳ m ớ i cho c h ủ n g h ĩ a tự d o kinh tế, phê p h á n c hủ n g h ĩ a trọng

t h ư ơ n g v à s ự c a n thiệp c ủa N h à n ư ớ c vào k in h tế, chỉ rõ c h ứ c n ă n g k in h tế

c ủa nh à nướ c T u y nhiên, ô n g v ẫ n cho r ằ ng n h à n ư ớ c có n h ữ n g c h ứ c n ă n g rất

q u a n t r ọn g n h ư n g ă n c hặ n đ ộc q u yề n , b ảo đ ả m m ô i t r ư ờ n g c ạ n h tranh

A dam Sm ith (1 7 2 3 - 1790), tác phâm lớn nhât của ô n g là „T ìm hiêu vê bản chât và nguôn

g ố c của cải của cá c q u ốc gia (tiến g Anh: Àn ỉnquiry into the N ature and C au ses o f the

W ea!th o íN a t io n s , th ư ờ n g đư ợ c g ọ i ỉà T h e W ealth o f N a tio n s) xuất bản lần đâu năm 1776

ở dạng bộ sách g ồm 5 cuốn T rong tác phẩm này, ô n g nhấn m ạnh lợi ích củ a ch u yên m ôn

h o á và nhu cầu sin h ra hệ th ốn g cơ ch ế thị trường, phản hồi qua hệ thổng giá.

Tiếp thu tư t ường của các các bậc tiền bối và n h ữ n g người c ùn g thời, A d a m Smith lấy chủ nghĩa cá nhân làm c ơ sở để sáng lập hệ t hống lý luận về kinh tế học theo chủ nghĩa tự do Linh hồn tư tường kinh tế c ủ a Smith là s ự t ự do cạnh tranh Với đặc trưnu cơ bản là tự do c ạnh tranh từ đó làm tăng trưởng kinh tế và tạo nên sự giàu có c ủ a quốc gia A d a m Smith nhấn m ạ n h đ ến tác d ụ ng tích cực

c ủa tự do cạnh tranh và thừa nhận c ạnh tranh luôn có hai mặ t của nó

A d a m S mi t h n h ấ n m ạ n h tầm q u a n trọng của t ự do c ạ n h tranh dối với phát triển k inh tế Với q u a n đ i ể m độc q u y ề n là kẻ thù c ủ a t ự do t h ư ơ n g mại, của việc m ở rộ ng thị t r ư ờ n g và là kẻ thù của t ă n g t r ư ở n g k i n h tế n ha nh ,

A d a m Smi t h kết luận về n h ữ n g h ậ u q u ả c ủ a dộc q u y ề n đ ó là: dẫ n tới giá cao

h ơ n đối với n gười tiêu d ù ng, khi số l ượ ng d o a n h n g h i ệ p c à n g ít và q u y m ô

c à n g lớn thì họ dễ hợp lực với n h a u đê tă ng giá; là kẻ thù với q u ả n lý tốt, trong khi c ạnh tranh b uộc các n hà q u ả n lý phải s ắp x ế p c ô n g việc hiệu q u ả và

t ìm ra c á ch cải tiến q u ả n lý thì độc q u v ề n triệt tiêu n h ữ n g tác đ ộ n g này: d o a n h

n gh i ệ p độc q u y ề n có khả n ă n g tạo áp lực với n h à n ư ớ c để ủ n g hộ vị trí độc

q u y ề n c ủ a họ h o n là các d o a n h n g h iệ p c ạn h tranh, đ i ề u n à y có thể d ẫn tới hậu

q u ả là các bộ luật tồi, m a n g tính á p đặ t đế có thể đ ư ợ c t h ô n g qua; d ẫn tới phâ n

bổ sai n g u ồ n lực, các n h à độc q u v ề n có thể dặt giá c ao để ho ạt đ ộ n g s ản xuất

p há t triển, n g u ồ n lực sẽ c h ả y và o n g à n h độc q u y ề n k h ô n g phả i xu ất phá t từ

n h u c ầu c ủa thị t rường, c úa x ã hội m à chỉ vì do tình t rạ ng đ ộ c q u y ề n 4

Ađarn Smith cho rằng, trong tự do cạnh tranh, các cá nhân chèn ép nhau khiến cho mồi người phải thực hiện công việc của mình m ộ t cách tốt nhất, cố gắng ở

m ứ c độ cao nhất T ừ dó c ạnh tranh khơi dậy nỗ lực chủ q u an của mỗi rmười, qua

dó, thúc đẩy của cải tăng lên và m uố n tăng cùa cải thì lốt nhất là có chính sách kinh tế cho phé p hoạt đ ộ n g kinh tế của tư n hâ n đ ượ c tự do hoàn toàn

Đê lập lu ận c h o vi ệc g i ả m thiểu s ự c an t hiệp c ủ a N h à n ư ớ c v à o đời s ố n g kinh tế, A d a m S m i t h c h o rằng, n ế u N h à n ư ớ c c a n t hi ệp v ào đời s ố n g k i n h tế thì sẽ k h ô n g có lợi c ho s ự ph át triển của n ền s ản x u ấ t t ư b ả n c h ủ n g h ĩ a và

k h ô n g t hể t ă n g c ủ a cải c ủ a q u ố c d â n đ ư ợ c, B ê n c ạ n h đó, ô n g n h ấ n m ạ n h vai trò của c ạ n h tranh đối với thị t r ư ờ n g và x ã hội ở n h ữ n g đ i ể m 0:

4 S teven Pressm an 2 0 0 3 , tr 61.

5 B ạch Thụ Cưèmg 2 0 0 2 , tr 75

6 B ạch Thụ C ư ờ ng 2 0 0 2 tr 73 - 75.

15

C ạ n h t ra nh đ i ề u tiết q u a n hệ c u n g c ủ a x ã h ội c â n b ằ n g với c ầu c ủ a xãhội, T r o n g d i ề u k i ệ n c ạ n h tranh, n h i ề u n hà s ản x u ấ t phải c ạ n h t r a n h với

n h a u n ên h ọ phải t h ư ờ n g x u y ê n q u a n lâm, c h ú ý đ ế n n h ữ n g b i ể n đ ộ n g n g ẫ u

n h i ê n c ù a phía cầu, b ê n c ạ n h dó, còn phải đ á n h giá tình h ì nh c ạ n h tranh

h o ặ c s ự bi ến đ ộ n g c ủ a phía c u n g tùy t he o s ự b i ế n đ ộ n g c ù a phí a c ầu từ dó

p h á n đ o á n c h í n h xá c số lượiig các loại h à n g h ó a c ó thế thích ứ n g với n h ữ n g

t ha y đôi c u n g c â u c ủa c ạ n h tranh

- C ạ n h t r a n h có vai trò thúc đ ấy lao đ ộ n g và đ i ề u tiết việc p h â n p h ố i yếu

tố tư bản m ộ t c ác h h ợ p lý C ạ n h tranh k í c h t hí ch nhiệt tình lao đ ộ n g , k íc h

t hí ch n g ư ờ i lao đ ộ n g n ắ m v ữ n g v à th à nh t h ạ o các kỹ n ăn g , k ỹ xả o n â n g c ao

n ă n g lực l àm việc V iệ c t u y ể n c h ọ n lao d ộ n g k h i ế n c ho các c h ủ t h ể phải

c ạ n h t ra n h với n h a u l àm c ho t iền l ư ơ n g có x u h ư ớ n g t ă n g lên h o ặ c g i ả m

x u ố n g , sức lao đ ộ n g đ ư ợ c t ự d o di c h u y ể n g i ữ a c á c n g à n h v à g iữa c ác d o a n h

ng hi ệp D o c ạ n h t r a nh các nhà tư bản the o đ uổ i lợi n h u ậ n k h i ế n c h o t ư b ản

c h ả y v ào n g à n h có lợi n h u ậ n n h i ề u nhất, đi ều n à y l à m c ho lợi n h u ậ n t r o n g

x u h ư ớ n g l uôn gay gắt, l àm g i ả m khả n ă n g d o a n h n g h i ệ p liên kết vói n h a u

để giá t ă n g lên, đ ồ n g thời c hất l ư ợ n g s ản p h ẩ m c ũ n g t ă n g lên t ư ơ n g ứn g

J o h n Stuart M i l l 7 là m ộ t trong n h ữ n g n hâ n vật q u a n trọng c ủa t r ư ờ n g p h á

cổ điển, ng ười đã p há t triển lý thuvết c ạnh tranh c ủ a A d a m Smith, T r o n g klr

A d a m S m i t h cố gắn<ĩ c h ứ n g m i n h tác d ụ n g của c ạ n h tranh, J o h n s Mill đã bó

C h ủ n g h ĩ a tự do của J oh n s Mill xây d ự n g t h e o n g u y ê n tắc của c h ủ nghĩa

c ô n g lợi ô n g d ư a mọ i v ấ n đề liên q u a n đế n p h ạ m trù đạ o đ ứ c n h ư theo đuổi lợi ích cá nhâ n, thỏa m ã n dục vọng vào p h ạ m trù c ô n g lợi và tôn giáo là

n g u y ê n tắc d ạo đ ức cao nhất, cuối c ù n g c ủ a dời người* N ă m 1859, J o h n s Mill đã xuấ t b ản c ô n g trình n g hi ê n c ứ u “Bàn về tự d o " 9, tác p h ẩ m là s ự nổi tiếp về t ư t ưở ng thị t rư ờ ng t ự do, J o h n s Mill đã lập luận về q u a n đ i ề m lự do

c ủ a ô n g là thị t r ư ờ n g t ự d o là tốt đẹp, c hu yếu bởi vì nó c ho p h é p m ỗ i cá n h â n

ph át triển tối đa, đ iề u này khác với A d a m S mi t h - n gười ủ n g hộ thị t r ư ờ n g tự

d o vì nó tối đa h ó a đời s ố n g vật chất

D ư ớ i giác đ ộ c ạ n h tra nh, J o h n s Mill n h ấ n m ạ n h tự d o k in h d o a n h v à

c ầ n phải bảo vệ tự d o kinh d o a n h vì t ự d o trao đ ổi, m u a b á n có t hể l àm c hu

h à n g h ó a v ừ a tốt v ừ a rẻ Đ e n g ă n n g ừ a lừa đ ả o t r o n g t h ư ơ n g mại, c ầ n ph ải

có s ự q u ả n lý c h u n g , t uy n hiên, n c n d ê các chừ thể k in h d o a n h t ự x ử lý c ô n g

v iệ c c ù a m ì n h , k h ô n g n ê n k i ê m s oát h à n h vi k i n h tế Khi t h e o đu ổi m ụ c l iêu

cá n h à n h ợ p p h á p , b a o g i ờ c ũ n g có n g ư ờ i t h à n h c ôn g , kè t hấ t bại v à n ế u

c u ộ c c hơi là c ô n g b à n g thì kè thất bại phải t h ừ a n h ậ n t h ự c tế C hỉ khi c o n

7 John Stuart M ilỉ sinh năm 1806 tại L ondon, ỉà người ch u yền tiếp quan trọng trong kinh tế học Ô n g đư ợ c xem là m ột trong những thành viên của trường phái c ố điển, như ng trên nhữ ng phư ơ ng diện khác, ô n g là bậc tiền bối quan trọng của trường phái biên bất đầu xuất hiện từ cu ố i thế kỳ X IX , Steven Pressm an, 5 0 nhà Kinh tế tiêu biểu , N X B Lao đ ộ n g ,

H à N ộ i 2 0 0 3 , tr 106.

8 T h e o B ạch Thụ C ư ờ ng, Bàn về cạnh tranh toàn cầu, N X B T h ô n g tấn, H à N ộ i 2 0 0 2 , tr

79-9 N g u y ên g ố c tiến g Anh: On Liberty (1 8 5 79-9 , Penguin: Harmondsxvorth, C olum bia U niversitiy, Nevv Y ork) là m ột trong những tác phẩm triết học nồi tiến g nhất của John Stuart M ill, m ột nhà triết học thực chứng người Anh, ôn g cũne là m ột nhãn vật chuyển tiếp quan trọng trong kinh tế học M ặc dù ồ n g được xem là m ột phần của trường phái c ổ điến, nhưng ô n g là bậc tiền bối quan trọng của trường phái biên bắt đầu noi lên vào cuối thế kỷ X IX

b) Lý thuyết cạnh tranh của ,Joỉm Síi/art MUI

2- GT LUẬT CẠNH TRANH

17

d ư ờ n g d ầ n tới t h à n h c ô n u m â u t h uẫ n với lợi íc h c ủa đại c h ú n g , trái với

c h u â n m ự c t h ô n g t h ư ờ n g thì x ã hội m ới c ần can t h i ệ p 10 J o h n s Mill nh ậ n thấy tình t rạ ng tiến thoái l ư ỡ n g nan c ủ a việc m ột m ặ t v ừ a phải k h u y ế n khích mọi ngườ i t heo đ uổ i t ự d o c ủ a b ả n t h â n m ì n h , m ặ t k h á c v ừ a phải liến h à n h

s ự c an thi ệp c h u n g để b ả o vệ c ô n g b a n g x ã hội Bởi vậy, ô n g coi t rọng việ c

C h í n h phù k h ô n g c a n t h iệ p v ào tự do cá nhân O n e p h ả n đối s ự c a n th iệ p

c ủa C h í n h p h ủ đối với c á n h â n t r o n g c ác t r ư ờ n g h ợp : c an thiệp và o rìhừng việc m à lỗ ra để c á n h â n l à m thì tốt h ơ n c h í n h ph ủ làm; l àm n h ữ n g việ c t uy

dê c á n hâ n l àm thì c h ư a h a n d ã tốt b ằ n g g iao c ho q u a n c h ứ c c h í n h p h ù làm

n h ư n u n ế u xé t về tinh th ầ n cá n h â n thì để họ l à m n h ữ n g việc ấy thì có thê tăn ti c ư ờ n g n ă n g lực c h ủ đ ộ n g, rè n luyện n ă n g lực p h á n đ o á n c ủa họ; l à m

n h ữ n g việc k h ô n g c ần thiết dể gi a tă n g q u y ể n lực, có k hả n ă n g xả y ra tai họa d ây là t r ư ờ n g h ợ p dễ bị p h a n dối nhất

T ó m lại n uh ic n c ứu K in h tê học c ủ a J o h n s Mill đề c ao q u y ề n t ự do c ủ a con n g ườ i ở c ác k h í a c ạnh: t ự do k inh d o a n h và q u y ề n n à y k h ô n g bị r à n g buộc bởi m ộ t q u y tắc n ào Q u a n đ i ể m của J o h n s Mill c ũ n g n h ấ n m ạ n h s ự cần thiết c ủ a t ự do c ạ n h t ranh, gợi m ở t ư t ư ở n g c h o loài n gườ i, thúc đ â y tiến

bộ x ã hội

c) l ý luận cạnh tranh cua Jo h n B ates Clark

M ặc d ù là một t ro ng số n h ữ n g người khởi dầu t rong việc ngh iê n cứu độc lập

lý thuyết lợi ích biên và nă ng suất biên vào cuối thế ký XIX, John B Clark

c ũ n g n g h iê n c ứ u n h i ề u về c ạ n h t r an h và đ ộ c q u y ề n , đặ c biệt là n h ữ n g tác

d ộ n g của đ ộ c q u yề n Ô n g c ho r ằ n g n h ữ n g h ã n g d ộc q u y ề n lớn và n h ữ n g

c ò n g lỉoan lao d ộ n g có a n h h ư ờ n g m ạ n h dôi với n ên k i n h tê M ỹ và kê l l uận khi n h ữ n u q u y ề n lực kinh tế n h ư v ậ y c ò n tồn tại thì c h ú n g c ầ n bị h ạn c h ế nêu m u ố n d u y trì tình t r ạn g c ạ n h tranh h o à n hảo

dối D i ê u n à v b ao g ô m ca việc liên đ o à n cỉc d ọ a d i n h c ô n g và s ử d ụ n g môi

de d ọ a d ó dê đòi m ứ c l ương c a o h o n san p h â m bi ên c ủa c ô n g nhân Tuy

n hi ên, n h ữ n ạ cản trớ c ạ n h tranh c ũ n ụ có thô d o các hărm s ản xu ất tiây ra, từ

dỏ J o h n B C la r k bắt đ ầu n g h iê n c ứ u dộc q u v ề n , m ộ t d ạ n ẹ k h á c c ủ a c ạnh Iranh k h ô n u h o à n hà o và n h ữ n u t h ô n g lộ kin h d o a n h có thê càn t r ở c ạn h tranh C h í n h vì vậy i r o nụ n hiề u c õ n g trình c ua m i n h J o h n B C l a r k d ã bảo

vệ các h ă n ụ lớn và c h o ranti d ộ c q u y ề n va d ộ c q u y ề n n h ó m ( O l i a o p o l v ) ]à

n h ừ n u hiện tượníỉ t ự n hi ên , các h ã n g lứn với sức m ạ n h đ ộc q u y ê n c h ư a b ao

g i ờ t hực s ự là vấ n đề d o t iề m nănti c ạ n h tranh c ủa nó N e u m ộ t h ã n g thu

d ư ợ c siêu lọi n h u ậ n h o ặ c lợi n h u ậ n d ộc q u v è n thì các h ã n g khác sẽ n h a n h

e h ỏ n ụ uia n h ậ p thị I r ư ò n ẹ dê l i m k i ê m p h â n lợi n h u ậ n c a o này Đ i ê u này

c ũ n g u iố n g n h ư q u a n đ i ề m tự d o kinh d o a n h c u a J o h n s Milỉ N e o à i ra, nế u các h ã n ụ sản xuất lớn l ạm d ụ n g sức m ạ n h dộc q u v ề n thì n g ư ờ i tiêu d ù n g và liên đ o à n lao d ộ n ụ sẽ cố c ắ n a t h ô n e q u a luật p h á p và t òa á n dể đòi g i a m giá

và p h á v ỡ t ình t rạ nụ d ộc quvên

.lohn B C la r k c ũ n g n h ậ n ra rủn ụ khi có s ức m ạ n h thị t r ườn g, n h à sàn

x u ất có thê dặt m ứ c giá đối với h à n ” h óa c u a họ t h ấ p h ơ n chi phí sản xuất

Đ i c n h ìn h cửa h à n h vi thê hiện thôrm qu a "đặ t giá thôn tín h " (precìatory priciníi) đổi với c ạ n h t ra nh troi m n ư ớ c ,"h á n phét g i á ” (Anliclưmpinỵ) khi

c ạ n h tranh t r o ng vi ệc bá n h à n g ra n ư ứ c n a o ài Đ ây là m ộ t tron tí n h ữ n g h à n h

vi c ạ n h tranh l ạm d ụ n g sức m ạ n h thị t r ư ừ n u n h ằ m d ấy đối thu c ạ n h t ra nh ra

k hó i n g à n h v à tiến tới th âu t ó m sức m ạ n h độ c q u y ề n v à t h u đ ư ợ c lọi n h u ậ n

c a o h o n Ironu t ư ơ n a lai N h ữ n ạ n u h i è n c ứu n à y c ho d ế n n g à ) nay v ẫ n c ò n

M ộ t t h á c h t h ứ c đặt ra đối với k i nh tế học khi x e m x ét hoạt d ộ n u cạnh

tr anh k in h tể là: với đi ều ki ện nà o thỉ c ạn h tranh trên thị t rư ờ ng diễn ra m ộ t

cá ch tối ư u n h ấ t và m a n g lại kết q u ả tốt nhấ t c h o x à hội C â u hỏi n ày vẫn

c h ư a cỏ lời íìiải đ áp cu ối c ù n g m ặ c d ù n h i ề u n h à k i n h tế học dã cố tiắng đi tìm c âu trả lời T ừ n ă m 1940, J o h n M C l a r k 12 - n g ư ờ i k hớ i x ư ớ n u c h o việc nglìiên c ứ u t ín h k h ô n g h o à n hả o c ua thị t r ư ờ n g t r o n g c ô n g trình "Tcnvard A

C oncepí o f IVorkabỉe C o m p e íitio n” ( T h e A m e r i c a n E c o n o m i c s Revievv 1940) t r o n g đ ó dã n ê u ra v ấ n đ ề Rây n hi ề u t ra n h cãi r à ng , s ự k h ô n g h o à n

h ảo c ủ a thị t r ư ờ n g do c ác n g u y ê n n h â n về k inh tế, kỹ t huậ t là tất yếu, đ ồ n g

th ò i c òn là y ếu tố đ ư ợ c k h u y ế n k h í c h t r on g n h ữ n g đ i ề u k i ệ n nhấ t định T hự c tiễn c ù a thị t r ư ờ n g luôn c h ứ a đ ụ n g n h ữ n g y ếu tố k h ô n g h o à n ha o c h a n g h ạn

d o a n h n g h i ệ p có thế m ạ n h đặc biệt về c ô n g n gh ệ , các d o a n h n g h i ệ p c u n g

c ấ p t h ỏ a t h u ậ n ấn đ ịn h giá cả, số lượ ng, thị trườn g C h í n h J o h n M, Clark

s au đ ó đ ã thay đổi q u a n đ i ể m c ủ a m ì n h từ lý t h uy ế t c ạ n h t ra nh h o à n hảo

t r a n h c ó hi ệu quả T í n h h iệ u q u ả c ù a c ạ n h t ra n h nói c h u n g đ ư ợ c thể h i ệ n

t h ô n g q u a s ự t ă n g t r ư ờ n g kin h tế, s ự t h a m gia đ ô n g đ ả o cùa c á c c h ủ t h ể k in h

d o a n h , t h ô n g tin m i n h b ạc h và có lợi cho ng ườ i t icu d ù n g , c h o d o a n h n g h i ệ p

v à l o à n bộ n ề n k in h tế

Cuối cùng có thể thấy, lý thuyết cạnh tranh của John M Clark chính là sự thừa nhận tính không h o àn hảo của thị t rường có những mặt tích cực của nó Điều này chính là nguyên nhàn ra đời của lý thuyết cạnh tranh k h ả thi N ó đ ã nhận dược nhiều sự ủng hộ đế tiếp tục phát triển của nhiều trường phái kinh tế học sau này

n h ư 1 ỉarvard School, Chicago School và Concepí o f free Competition,

12 N h à kinh tế h ọc H oa K ỳ (1 8 8 4 - 1963) và là con trai cùa nhà kinh tế học trường phái cổ đicn m ới John B Clark.

1.7.2 Lý thuyết cạnh tranh khả thi (ỈVorkable Competion)

Lý thuyết về c ạnh tranh tự do ra dời trorm bối c á n h có s ự phát triển m ạ n h

mẽ của tư t ư ở n g tự do cá nhân m à dại diện của nó bao g ồ m các nhà kinh tê học n h ư Krich H o p m a n n , Sc hu mpc tc r, r r i e d r i c h A V I la y ek s, Các học giả của t rườn ti phái này đã phát triển quan diêm c ạ nh tranh lự do từ thời Acỉam Smith v ề c ơ bản, các học eia trên đều t h ố n e nhất với nha u về c ạnh tranh tự

do n h ư n g mỗi ngườ i c ũ n a có q u a n đ i ể m riènu tr on g n gh i ê n c ứu c ủa mình

Q u a n đ i ể m về m ộ t "hệ thống kinh tế tự do " c ua S m i t h ba o h à m cả cạnh tranh

t ự do, t heo đ ó các c hủ thê tiềm n ă ng đề u có q u y ề n tự do gia n h ập thị t rường (bao g ồ m c ả phía c u n g lẫn cầu), đều có q u y ề n th ực h iện m ọi h ành vi cạnh tranh, có q u v ề n học theo hay bắt c hư ớc n h ữ n g uì đ a n g d iễn ra trên thị t rư ờng

cũ ng n h ư q u y ề n tự do lựa c họn nhà c u n g câp c ủ a n g ườ i tiêu dùnụ T r o n g khi

dó, theo 1 l o p p m a n n tự do cạnh tranh d ư ợ c thê hiện ở hai khía c ạn h d ó là: lự

do t rong việc q u yế t định các hành vi c ạnh t ranh m à k h ô n g có s ự chi phoi, ép buộc c ủ a c h ủ thê khác và tự do Ironn việc lựa c h ọ n dối tác với lư c ác h là các chú thể t ha m uia thị t r ường khác C ạn h tranh diễn ra theo q u á trình m à ờ đó các c h ủ thế với n ă n g lực c ạnh tranh khác n h a u đ ều đ ượ c h ư ở n g thành q u á

t ươ n g x ứ n g với nhữnsi ẹì m à m ì n h có Thị t r ư ờ ng sẽ d ó n g vai trò n h ư m ột bàn tay vô hình điều tiết m ột cách hài h òa lợi ích gi ữa các chủ thể tr on g xà hội Mọi s ự c a n thiệp c ủa nhà n ướ c vào q uá trinh này là k h ô n g cần thiết

N h à n ư ớ c tr on g bối c á n h n h ư v ậv chí là thiòt c hế bảo vệ m ọ i thành q u ả cua x ã hội, d u y trì c ôn g lv và c h ố n g lại s ự x â m lãn li t ừ b ê n ngoài A d a m Smi th d ã nêu n h ữ n ạ đ iều kiện dê t ồn tại tự do cạnh tranh d ồ n u thời c ũ n g dề c ập tới c ác hạn chế c ạ n h tranh, n h ũ n g ánh h ư ơ n g liêu cực c ua c ản trứ gia n h ậ p v à rút khỏi thị trường, Rõ ràng 1 r ư ờn g phái lý thuvêt v ê c ạn h tranh tự do là s ự ph á t triên kê tiếp q u an d iê m về lự do c ạn h tranh c ua Á d a m Smi th và nó ảnh h ư ơ n g nhiều đến q u a n d ic m c ạ n h tranh của nhiều nhà k in h tc học sau này T h e o dó cạnh tranh tự do luôn luôn dượ c đề cao v à k h ô n g c ần thiết s ự can thiệp c u a nhà n ư ớ c đối hoạt d ộ n g kinh doanh N g a y ca cuối n h ữ n g n ă m 50 c ủ a thế ky trước, khi c hu nghĩa can thiệp cua trưừnụ phái K c y n e s c òn đ a n g d ư ợ c p h ụ c

13 T h e o S c h m i đ t 2005, tr 14

2 1

hồi lan tỏa ư hâu hết các n ư ớ c tư ba n thỉ 1' rieđman ỉ l a y e k 14 - n hừniì thành icn q ua n tr ọn g c ủa t r ư ờ n c phái c ạnh tranh t ự d o dã ki ên q u v c t hao vệ chu

ne h ĩa tự d o kinh tế theo dó có c ạn h tranh lự do, t r u y ề n t h ố n g d ư ợ c gây dựng

d ư ợ c a nh h ư ờ r m m ạ n h m ẽ L\ N h i ề u hiến thê k h á c n h a u t r o n u c h í n h sách

c ạ nh tranh d ư ợ c phát triên bởi các n hà k in h tò h ọ c l uật h ọc t i êu biêu như

B ork D c m s c t / , Dircclor P o s n e r v ả Síiuler N h ù n g n h à k h o a h ọ c này dã cỏ

a n h h ư ơ n e rât lớn vẽ c h í n h s á c !i k inh tè và c h í n h s á c h c ạ n h t r a n h t r o n u thời

kỳ c ù a '1 o n g t h ô n ụ R o n a l d R e a ua n Lý t hu vè l v ê c h í n h s á c h c ạ n h t ra nh c ua

I r u ủ n g phái C h i e a g o đã trở th anh “ c h à m n g ô n " v è c h í n h s á c h c h ỏ n g dộc

q u y ề n t r o n g nỉũrnu n ă m 80 c ủa thố kv X X tại [ l o a Kỳ

T r o n g giai d o ạ n h ìn h t hà nh m ộ t tr ư ờn g ph ái k i n h tố h ọc r i ê n a , các học ụiả cua t r ư ờ n e p há i C h i c a ụ o có các qua n d i ê m c h u n ụ c ủ a m ì n h b a o gôm:

- Thị t r ư ừ n u v ậ n h à n h n h ư là n hữr m trò c h ơi t ự d o c ủ a n h ữ n g n gười có kha n ă n g m à k hô rm có c a n t hi ệp c ua n hà n ư ớ c t h e o c á c h k è k h o e nhấ t và tối

n ha i sẽ tồn tại ( n h ư G e o r g e J Sti ulcr q u a n n i ệ m t h e o c h u n e h ĩ a Social -

i )a r\ vi ni sm: “ s urviva l o ĩ t h c f i í í c s f )

- [lạn c h ế s ự can t hiệp c ủ a Nhà n ư ớ c vào n ề n k i n h tế S ự c a n thiệp cua

n h à n ướ c vào n ề n k in h tê chi t r o n ” k h u ô n k h ô n h ấ t d ị n h v à d i ề u ki ện nhất định T r o n ụ m ố i q u a n hệ này s ự c an t hiệp c u a N h à n ư ớ c c hỉ m ứ c đ ộ c an

4 Mi l t on P r i e d ma n, l-Yiedrich v on l l a ye k n h ữ n o n h à k i n h té h ọ c lồi lạc t h u ộ c t n r ờ n u phái Chi c a ựo.

5 ' ỉ ì ' ườ ng phái C h i c a g o với lù Mi l t on P r i e d m a n la dại b i ê u và s á n ụ lập c ó á n h h ư ở n ụ rất lớn tại Ho a KỲ t r on g n h ũ n g t hậ p ký 80 9 0 phái t r ọ n g tiền ( m o n e t a r i s m ) T ư tưiVna chinh trị c u a F r í e d m a n n h ấ n m ạ n h nhữ ní i ưu t hc của thị trưònsỉ và n h ừ n o b ấ t lọi khi n h à n u ó c can

t hi ệ p vào nền kinh tế đà d ị n h hình q u a n d i êm cua n h ữ n í i ni iưừi t h e o t r ư ò n u p h á i b ả o thu và

t ự d o ớ MỸ Q u a n đ i ế m c ủa F r i e d m a n về c h i n h sách tiên té t h u ế k h ó a , t ư n h â n h ó a và gi am

b ó t sự c an t hi ệp cua c h í n h p h ú d à có tác đ ộ n g 10 lớn tói c h i n h s á c h c ủ a n h i ề u n ư ớ c trên the uiới, đặc biệt t hời kỳ c h i nh q u y ề n R o n a l d R ea ga n ở H o a K ỳ và M a r g a r e t T h a t c h e r ở Anh.

th iệ p v à o k i n h tế tối t h i ê u đ ê thu d ư ợ c hiệu q uá tối đ a t heo n a u y ê n lý Pareto

n h à n ư ớ c c ó vai trò đ ả m b à o trật t ự c h u n e v à chí nên c an thiệp v ào cạnh

t ranh m ộ t c á c h h ạ n c h ế đe đạt d ượ c hiệu q u ả tối đa (Par ct o - o p ti mu m)

M ụ c đ í c h c h u n u c ủ a c h í n h s ách chê)nu d ộc q u y ề n c ủ a H o a KỲ t he o t rường phái n à y là tối d a h ó a lợi íc h cua ngươ i liêu d ù ng Đ ồ n g thời, h ư ớ n g tới việc

b ả o vệ lọi íc h c ủ a n h ừ r m c h ú thê t ha m gia p h í a câu c ác c ơ q u a n k i ể m soát

d ộ c q u y ề n c ầ n x e m x é t a n h h ư ở n g c ủa h à n h vi đ ộ c q u y ề n d ướ i hai ticu chí

c ơ bản: t h ứ n h ấ t , đ ố i v ới s ự p h à n bô có hiệu q u ả c ủ a m ọ i n g u ồ n lực ki nh tè:

t h ứ hai đ ố i v ớ i h i ệ u q u ả s ả n x uất k in h d o a n h c ủ a d o a n h nshiộp

V ới n h ữ n g ả n h h ư ó n e lớn cùa t r ườn g phái C h i c a u o trorm lĩnh vực cạnh tranh, kê t ừ n h ũ n g n ă m 8 0 c ủ a thế kỷ X X , việc x ứ lý n h ữ n g x u n g dột gi ữa các

m ụ c tiêu p h á p lý c ủ a c h í n h sách c h ô n u dộc q u y ề n với các m ụ c tiêu kinh tẽ khác c ù a c h í n h p h ủ ( n h ư b ả o vệ tự do h ợp dồng, tự do của người tiêu d ù n u và

q u y ề n c ạ n h t r a n h c ù a n h ữ n g chù thè nhỏ) theo n h ữ n g p h ư ơ n g h ư ớ n g mới ờ

ỉ loa Kỳ T h e o dó , các Iơà á n dã ẹiái quvct n h ừ n ụ x u n g đột n àv có cân nhấc lớn vê tiêu chí h iệ u q u a k in h te c h ư k h o n g phai d ự a trên n h ữ n g lập luận vô

mặ t p h á p lý h o ặ c tính “ b ấ t hợp lý" cua hành vi c ạ nh tranh Q u a n d i ê m chủ

d ạo c ủ a t r ư ờ n g phái C h i c a g o này là chính phu chỉ nên d ó n g vai trò tối thiếu

16 N ă m 1897, V i l í r c d o P a r e t o m ộ t nhà kinh tế học n g ư ời Itaiia, trong khi đanii học về sự

p h â n b ố c ủ a cải và t hu n h ậ p tại n ư ớ c A n h trontỊ thế ky 19, đã ph á t hiện ra, p hà n lớn diện tích đất đ a i và t hu n h ậ p đ ư ợ c k i ề m soát bởi một l ư ợ n g n h ó số n ạ ư ừ i t r o n g xã hội T r cn thực

tê, 2 0 % d â n sô k i ê m s o át đ ế n 8 0 % cua cái vá thu nhập N h i ề u lĩnh vực k hác ồ n g c ũ n g phát

hi ện ra ty lệ t ư ơ n g tự Vớ i p h á t hiện dó, n g ư ờ i ta đ ã dặt c h o nó các tên gọi n h ư “ Q u y luật

P a r c t o " h a y " Ọ u v luật ìiỗ lực tối t hi ế u” Sau này R i c h a r d K o c h đã ph á i triền t hành

“ Q u y lu ậ t 8 0 / 2 0 ” Q u y l u ậ t n àv n ó i lên rần LỊ v ớ i 2 0 % n ồ lự c sẽ t ạ o ra 8 0 % k ế t q u ả c u ố i

c ù n g t r o n ” n h i ề u lĩnh vự c c u a c u ộ c sống, đặc biệt là t ron tí lĩnh vực kinh tế.

23

n h ư làm n g ư ờ i b ào d ả m p h á p luật v à trật tự xà hội p h â n đ ị nh q u y ề n sờ hữu, tuy n hiê n phả i đ ả m bao k h u y ế n khíc h c ạ nh tranh và c h ố n g đ ộc q uyề n.

L 7.5 Lý thuyết cạnh tranh hoàn hảo (Per/ecl Competition)

T r à o lưu k in h tế học cổ đ i ể n m ớ i bắt đ ầ u từ c u ộ c "cách m ạng cận b iên "

t ừ n h ữ n g n ă m 70 thế k ỷ X I X với n h ữ n g đại b i ể u xuấ t sắc n h ư

A l í r e đ M a r s h a l l , W i l l i a m S t a n l e y J cv o n s , L é o n Walr as M ặ c d ù !ý luậ n của

k in h tể họ c cổ đ i ề n mới bao g ồ m n h i ề u lĩnh v ự c n h ư k in h tế vi m ô , lý luận

h à n h vi n gườ i tiêu d ù ng , lý luận về s ản x u ấ t v à p h â n phối, kinh tế h ọ c cổ

di en mới c ũ n g có n h ữ n g đ ó n g g ó p rất lớn t r o ng n g h iê n c ứ u về c ạ n h tranh

Q u a n đ i ể m về c ạ n h t ra nh h o à n h ảo là hạt n h â n c ủ a k in h tế học cô d i ê n mới

C ạ n h tranh h o à n h ảo là c ạ n h t ra nh t r o n g m ộ t m ô h ìn h k in h tế d ư ợ c m ô tả là

m ộ t m ẫ u k i n h tế thị t r ư ờ n g lý t ư ở ng , theo d ó là m ộ t tình t rạ nu thị t r ư ờ n g với

h iệ u suất c ạ n h t ra n h có s ự t h a m gia c u a n h i ề u n g ườ i bá n và n h i ề u n gư ờ i

mu a san p h ẩ m đ ồ n g nhất, t h ô n g tin h o à n h ao c h o tấl cà c ác b ên t h a m g ia thị

tr ư ờ n g và họ h o à n to àn đ ư ợ c t ự d o t r o n g việc g ia n h ậ p h oặ c rút k h ỏi thị

t r ư ờ n g 7 T r o n g thị t r ư ờ n g có c ạ n h tranh h o à n hả o uiá thị I r ư ờn u v à san

l ư ợ n g h à n g h ó a trcn thị t r ư ờ n g sỗ đ ư ợ c xác d ị n h bởi s ự gi ao n h a u g iữa

d ư ờ n g c u n g v à d ư ờ n g cầu C ạ n h t r a nh h o à n hảo đ ư ợ c c h o là sẽ d ẫ n đến hiệu

q u ả kin h tế cao, Nhừniì n g h i ê n c ứ u về các thị t r ư ờ n g c ạ n h tranh h o à n hảo

Cuối cùng, thị trường hoàn toàn minh bạch theo đó các bên t ham gia thị trường

có thê tiêp cận đủ thông tin và những thông tin này tác động m ạ n h lới thị trường

17 B la c k ’s Law D ictionary, Eighth Edition (chù biên Bryan A, G arner), N X B T h om son

W est 2 0 0 4 , p 3 0 2

Đ ối lập với cạnh tranh hoàn hao là cạnh tranh khôn g hoàn hảo: t h e o dó

c h u thế c ạ n h t ra nh có du sức m ạ n h thị t r ư ờ n g dô cỏ thế chi phối giá cả các sản p h à m c ủ a m ì n h trên thị t rườnu Với m ụ c đích toi da h o á lợi n h uậ n ,

n g ư ờ i ta đ ã bắt lay n h a u đề tăn LỊ t h è m sức m ạ n h c ủ a m ụ c d í c h c h u ng N g ư ờ i hán n ti ười s àn x u ấ t c â u kết với n h a u dè có s ự tập t r u ng v à tích tụ tư bán

T h ự c t r ạ n g chi phí ííia n h ậ p n e à n h và y êu c ầu c ô n g n g h ệ n g à y c à n g c a o đ ã

l àm ỉiiảm s ố n gườ i c u n g c ấp trôn thị trường Hai y ế u tố đó dã dẫn đ ế n hiện

t ư ợ n g s ản l ư ợ n g m ộ t n g à n h chì do m ộ t số ít c á c d o a n h n g h i ệ p c uno c ấ p ( O l i g o p o l v )

T h e o 1Ý t h u y ế t về c ạ n h t ra nh hoà n hao ạiá c á h à n g h ó a v à các y ếu tố sản

x u ấ t do c u n u c ầ u trôn thị t rư ờn ti q u y ế t đ ị nh t h e o c á c h m ô ph ỏn iì "hai lưỡ i

k é o " c u n g và cầu Q u a n hộ cuniì và c ầu quvết d ị n h giá cả và lượne, h à n g h ó a

đ ư ợ c san x u ấ t ra C ạ n h tranh sẽ dấ y giá thực te đ ế n ẹiá c ân bằntỉ N ê u giá

c ao h ơ n m ứ c c â n bărm các h ă n g sản xu ất sẽ k h ô n g thè bá n cái m à họ san

x u ấ l ra và sẽ làm d ự trừ tănu lèn di ều này k h i ế n h ã n u san xuat biết rarm họ phai lỉiàm giá và cắt g i ả m san xuất '1’uy nhi ên, n ế u uiá dặt d ướ i m ứ c c â n

b à n u thì tình Irạng t hiếu hụt sè xay ra, nmrời tiêu d ù n g sẽ x ế p h à n e dê m u a

m ộ t l ư ợ n g h à n g h ó a giới hạn C á c hã ng kinh d o a n h n h ậ n thấ y đ iề u n ày n h ư

m ộ t tín h i ệ u dể tă ng giá, tănu san x u ấ t 18

T r o n g m ô h ì n h c ạ n h tranh h o à n hào thị t r ư ờ n g đ ư ợ c liiá d in h là k h ô n g có

d ộ c q u y ề n , tự d ộ n g g i ữ d ư ợ c c â n b a n g íiiừa c un lì và cầu: n hà sàn x u ấ t và

n g ư ờ i tiêu d ù n g đ ư ợ c ai à đ ị nh là có d ư ợ c đ â y d u thôníỉ tin n h ư n h a u và họ

k h ô n g có k h ả n ă n g chi phối thị trường,

T h e o lý thuyết vồ c ạn h tranh h o à n háu, t ỏ hai y ế u tố q u a n tr ọng và tích

c ự c c u a m ô h ìn h này dó là: m ô hình c ạ n h t ra nh h o à n hảo c h ú ý dầ y đu lỏi

v ấ n dê h i ệ u q u ả p h â n phối hoặc s ử cỉụnu một c á c h tối ưu lài n g u y c n k in h tế;

s a n x u ấ t d o c ơ c hế thị t r ư ờ n g p h a n á n h thị h iế u c u a n g ư ờ i tiêu d ù n g q u y ẻ l

d i n h tự p há t , m u ố n có hi ệu q u á v à lợi n h u ậ n lối đa, các d o a n h niĩhiệp phải

bô trí sán x u ấ t t he o n g u y c n lắc íiiá t hà nh c ận biên n g a n tì với lợi ích c ậ n biên M ô h ì n h c ạ n h tranh h o à n h ảo là trạng thái c ạ n h t ra nh h ư ớ n g về n g ườ i tiêu d ù n g N ó thúc d â y d o a n h n g h i ệ p giảm chi ph í bình q u â n ờ m ứ c t h â p

T h eo quan điêm của Á ỉfred M arshall, troníí Steven P ressm an 2 0 0 3 , tr 151, 152.

25

nhất và dạt tới giỏi hạn san xuấ t tối ưu D i ề u n à y k h ỏ n u chi l àm c h o giá ca

g iả m x u ố n g m à c òn s ứ d ụ n e lài n u u y ê n m ộ t c á c h có hi ệu q u a nhát

T uy n hi ên , m ô hỉn h c ạ n h tranh h o à n hao c ù n g l uô n t ồn tại n h ữ n g hạn chê cua n ó như: m ô hình này k h ô n g p h ả n á nh đ ư ợ c t hế c h ế k in h tế t hực tè với

n h ữ n u n h à sán x u ấ t q u y m ô lớn và các d o a n h n g h i ệ p d ộc q u y ề n t h ố n g lĩnh thị t rư ờng; m ô hìn h c ạ n h t ra nh h o à n hảo k h ô n g l àm rõ d ư ợ c vấn dề n ảy sinh

và m ờ rộn ụ sức chi p hố i thị Ir ường; k h ô n g dề c ậ p tới n h ữ n g v ấn dề d a n g

đ ượ c các n ư ớ c p h á t triển đặc biệt q u a n t â m là ô n h i ễ m m ô i t r ư ờn tỉ, p h â n biệt

c h ù n g tộc và n g h è o đói, tă ng t r ư ờ n £ kinh tế bền v ữ n g 19

C h í n h vì vậy, lý t h u y ế t c ạ n h tranh h o à n hảo d ư ợ c coi n h ư là m ô hình

c ạnh t ra n h lý t ư ớ n g m à k h ô n g thê tồn tại c ũ n g n h ư vậ n h à n h trên t h ự c tê Với s ự phát tri ền đa d ạ n e v à p h ứ c tạp c u a các q u a n hộ kinh tế hiện nay

q u an đ i ể m về m ô h ình c ạ n h tranh h o à n hao d ã bị lu m ờ bởi n hi ề u q u a n d i ê m

và lý t huyế t c ạ n h t ra nh k há c d o c h ú n g m a n o n h i ề u tính t hực tiễn và k h o a học hơn

/ 7.6 L ý thuyết cạnh tranh của trường phái Ả o

K h á c với q u a n d i ế m c úa t r ư ờ n g phái cổ đi ến m ớ i với lý luận c ạ n h tranh

h oà n háo, lý luận c ạ n h t r a n h hi ện đại x e m xé t c ạ n h t r a n h ỏ' trạng t hái d ộ n g , phát triển c h ứ k h ô n g phả i là q u á trình tĩnh T r ư ờ n g phái c ạ n h t ra nh c ủa Á o

ra dời v à o n h ữ n g n ă m 80 c ủ a thế kỳ X I X k h ô n g d ự a v ào lý luận gi á cà m à với dặc t r ư n g d ự a vào p h ư ơ n g p h á p p hâ n tích t â m lv c h ù q u a n dê tỉiái thíchhiện l ư ợ n g và q u á trình kinh t ê x ã hội, là i r ư ờ n g ph ái "ích lợi cận b iên "

có a n h h ư ớ n g ỉứn nhái, c òn uọi là " t r ư ờ n g phái t à m lý" Dại bi ểu c ù a t r ư ờ n u phái A o như: J o s e p h S c h u m p e t e r , Carl M e u g e r , Ludvvig v o n Mi se s

P r i ed r i e h v o n I l ayek i r o ng đó, J o s e p h S c h u m p c t e r là n uườ i tiêu b i ê u và ôni>

c ũ n u g iữ vai trò m ở đ ư ờ n g c h o t r ư ờ n g phá i này Đặ c đ i ế m lv luận c ua

1 r ư ờ n g phái Á o bao g ồ m:

Du v trì n g u y ê n tắc c h ủ n g h ĩ a c á n h à n về p h ư ơ n g p h á p luận, việc t ìm hiêu d ộ n g c ơ và thái độ c ủ a các c á n h â n th à nh v i ê n x ã hội là c o n đ ư ờ n g d u y nhấ t lìm hiổu x ã hội;

19 T h e o Bạch T h ụ C ư ờ n g 2 0 02 tr 1 10, 11 ].

- N h ấ n m ạ n h s ự k h ô n ẹ h oà n bị về tri thức và t hô n g tin t r o ng x ã hội hiện

t hực là d i ề u k h ô n g thê tránh khỏi:

k h ỏ r m tin c hu n u h ĩ a tập thô từ dó k hỏrm tin q u a n d i ể m c ho rang, chính

p h u l àm tốt hơn cá nhân:

- P h à n dối việc d ị n h l ư ợ n g h ó a \ ’ấn dề kinh tế vì t r o ng k in h tế h ọc k hô n g

có cái gì v ĩ n h h ă n ụ vè sô lượn li

Vói n h ữ n g luận d i ê m n h ư trên, q u a n đ i ề m c ạ n h tranh c ủ a t r ư ờ n g phái Áo

k h ô n g t h ố n g n h ấ t với q u a n đ i ế m c ạ n h tranh h o à n hao c u a t r ư ờ n g phái kinh

tê h ọc cồ d i è n m ó i T r ư ờ n g phủi Á o khỏnií p h u n h ậ n t rạ n u thái c ân b ằ n g của thị t n r ừ n u nhưniì n h ấ n m ạ n h sự biến d ộ n ụ c ua q u á trình h ư ớ n g tới m ụ c liêu

n à o dó t h ôi m tin m ớ i p h á t m i n h m ớ i sẽ làm thay dôi c ô n a n e h ệ , thị hiêu tiêu d ù n g v à d ư t h ừ a tài rmuvèn Bời vậv các y ế u tố kí ch thích v à c ơ hội thu lọi n h u ậ n t h ư ò n u x u y c n xuất hiện ơ nhữniì thị trườníi có c ô n g năntỉ tôt

C h í n h S c h u m p c t e r c ù n u c ho r ảne, c ạ n h tranh h o à n há o k h ô n g phai là m ẫ u

m ự c về n ă n g s uất lý t ư ở ng , d á n h giá n h ữ n g d i ê u lợi hại, d ư ợ c mấ t c u a h ìn h thức tố c h ứ c n g à n h k h ô n g thô chi căn c ứ và o lọi ích tr ong m ộ t thòi d i ê m m à phai có cái nhìn x a hơn C ạ n h t ra nh h o à n h ảo có n gh ĩa là t ự do gia n h ậ p bất

c ứ thị trư ờ n u nào Tuy nhiên, m ô hình cạnh tranh hoàn hao chi tư ơ n u dối

t hí ch h ợ p khi nề n k i n h tế chí sản xu ất m ộ t sỏ hùng h o á q u e n t hu ộc b ằ n g các

p h ư ư n g p h á p đ ị nh sẵn; nhưniỉ khi có m ộ t lĩnh vực mới ra dời thì c ạ n h tranh

h o àn h ào sẽ t ự n h i ê n biến m ấ t 20

v ề q u a n d i ể m lý luận, t r ư ờ n a phái Ả o cỏ n h ữ n u đ i e m khác với q u a n

d iê m hi ện nay, c h ă n e hạn, the o Ir ườn g phái nàv khi thị t r ư ờ n ụ có s ự d ộc

q u y ề n thi dộ c q u y ề n khỏniĩ xó a bo c ạ n h tranh m à chi l à m thay dôi p h ư ơ n g

t hức c ạ n h tranh, T r ê n thực le có n hi ề u p hưưni i tiện c ạ n h tranh: c ạ n h tranh giá ca c ạ n h tranh chất lượng, c ạ n h tranh tiêu thụ, c ạn h tranh s án p h â m mới ,

c ạ n h t r a n h kỹ thuật mới , c ạnh t ra nh n g u ồ n c u n ụ ứ n u mới , c ạn h tranh loại

h ìn h tố c h ứ c mới S ự ra dời c ủ a các c h ủ thể k in h d o a n h dộc q u y ề n cũníi c ó

ưu việt c ù a nó, k h ô n g có n g h ĩ a lù c ạnh t ra nh s uy yếu, m à kh iể n c h o c ạ n h

t r a nh tĩnh trớ th à nh c ạ n h tranh d ộ n g , c h u y ê n t h e o h ư ớ n g c ạnh t ra nh có đ ộ sâu hơn H o ặ c về v ấn dề chi phí x ã hội c ủ a d ộ c q uyê n, t r ư ờ n ” phái Ả o c ó

20 B ạ c h T h ụ C ư ờ n g 2 00 2 , tr 121 - 123.

27

q u a n d i ể m k h ô n g phù h ợ p với t r ư ờ n g phái cổ đ iể n m ớ i (d ộc q u y ề n l à m g iá m sản l ư ợ n g và t ă n g giá), c h o r ằ n g d ộ c q u y ề n có thê m ở r ộn lì thế n ă n g của

n g ườ i có tài n ă n g v à thu h ẹp thế n ă n g c ủ a n g ư ờ i ít tài năng C h o n ê n khi đó dộc q u y ề n k h ô n g có n g h ĩ a là Ir o ng mọ i t r ư ờ n g h ợ p sản l ượ n g g i ả m và íỉiá tăng, đ ồ n g thời k h ô n g c ô n g tv n à o có thể d u y trì đ ư ợ c vị trí dộc q u y ề n mãi mãi ở m ộ t n g à n h s ản xu ất n à o đó

T ó m lại, q u a n đ i ể m c ạ n h t ra n h c ủ a t r ư ờ n g phái Á o thể h iệ n m ộ t h ư ớ n g di

k há c so với q u a n d i ê m c ạ n h t ra n h c ủ a t r ư ờ n g p h á i cố diên mới n ó chi ra

c ạnh t r a n h t r o n g thế giới h i ệ n thực , k h i ế n giới k i n h tế họ c phải x e m xét lại vấn đề c ạ n h tranh N h ữ n g lý luận c ùa t r ư ờ n g p h á i Á o, đặc b iệt là cua

n g h i ê n c ứ u d ướ i n h i ề u giác độ k h á c n h a u n h ư k i n h tế học k in h d o a n h , luật

h ọ c D o s ự p h á t triển m ạ n h m ẽ c ủa t h ư ơ n g m ạ i v à c ô n g n g h iệ p , n h ữ n g vấn

dề dặt ra t r o ng việc phá t triển k in h tế c h í n h là n h ữ n g luậ n giải trên c o n

d ư ờ n g p h á t tri ến dan xen g i ữ a các lý t h uy ế t về kinh tế và c ạ n h tranh

M ộ t t r o n g n h ữ n g vấ n dề nối c ộ m m à các c h í n h s ác h k i n h tế p h ả i đối mặ t

c h í n h là v ừ a ưu t iê n phá t triển k in h tế , v ừ a p h ả i đ ả m b ảo m ộ t m ô i t r ư ờ n g

c ạ n h t ra nh m ở và bình d ẳ n g về c ơ hội c ho các c hu thể c ạ n h t ranh C ũ n g

t r o ng mố i q u a n hộ dó c h í n h s ác h c ạ n h tranh (vổ bàn c hất là c h í n h s ách

c h ổ n g h ạn c h ế c ạ n h t ra n h ) luôn l uôn d ự a tròn n h ữ n g nền t ả n g p h á t triển c ù a

lý t h uy ế t c ạ n h tranh C ù n g với s ự p h á t triển c ủ a các lý t h u y ế t về k i n h tể, lý

t huyế t c ạ n h t ra n h c ũ n g phá t triển m ạ n h m ẽ n h ằ m giải q u y ế t n h ữ n g v ấ n đề

p h ụ c vụ c ho c h í n h s ách kin h tế c ủ a n h à nướ c Ớ n h ữ n g nề n k i n h tế thị

21

C hăng hạn, trong v iệ c kiêm soát tập trung kinh tê ở Liên m inh châu Au h iện nav, n « u ò i

ta chấp nhận quan điếm “m ore e c o n o m ic approach” (g ia tăng kinh tế) đê ra cá c quyêt định câm hav ch o phép các vụ tập trung kinh tế X em thẽm: D ieter Schm idtchen: Der “m ore

e c o n o m ic approach” in der W ettb ew erb sp olitik , G erm an W orking Papers in Law and

E c o n o m ic s, V o lu m e 2 0 0 5 c ó dovvnload tại đ ịa chỉ:

h ttp ://w w w b e p r e ss.c o m /c g i/v ie w c o n te n t.cg i7 a r tic le - 1 12 0 & co n tex t^ ìíw p

t r ư ờ n g p h á i triền, vai trò c ù a các lý t huyết c ạ n h tranh là k h ô n a thê thiếu

t r o ng m ồ i ụiai đ o ạ n ph át Iriên k i n h tể Mặt tác clộne t íc h cực c ủ a lý thuyết

c ạ n h t r a n h đố i với c hí nh sách c ạ n h tranh nói r iê n g và c h í n h sách kinh tế nói

c h u n g là k h ô n g thê p h u nhận T u y n hi ên , phai n hì n n h ậ n ràng, n g a y n hữ ng

c h í n h s á c h n àv c ũ n g có thể gây ra hạn chế c ạ n h t ra n h trên thị t r ư ờ n g nếu ỉv

L à m ộ t t r o n g n h ữ n g c h í n h s á c h ph át triên k in h tê - x ã hội c h í n h sác h

c ạ n h t r a n h d ư ợ c hi ểu là t ổ nq h ợ p các biện ph á p, c ô n e cụ vĩ m ô của nh à

n ư ớ c n h ằ m đ ả m b ả o t ự d o c a n h tranh và điề u tiết c ạ n h tranh tr on g nền kinh

c ô n g ty, t ậ p đ o à n k in h d o a n h trên bình diện q u ố c tế, T u y n h iê n , diều này

p h ụ t h u ộ c v à o vai trò c ủ a n hà n ư ớ c trong n ền kinh tế và n ền kinh tế ấy có

v ậ n h à n h t h e o c ơ chế thị t r ư ờ n g hay k h ô ng , có H ằ m tr on g x u thế loàn c ầu

thể hiện rõ rànti về q u y ề n t h a m gia h ay rút khỏi thị t r ư ờ n g c ũ n u n h ư m ứ c độ

tự do c ạ n h tranh c ủ a các c hủ the kinh d oa nh

- Có m ộ t hệ I h ố n e các biện p h á p d i ề u c h in h h i ệ u q u a việc t hực thi các

c h ín h sách c ạ n h tranh tron g th ự c tiễn, theo dó các ch ủ thê tham e ia thị

t r ư ờ n g phải h à n h đ ộ n g p h ù h ọ p với n h ữ n g q u y đ ị n h c u a p h á p luật và q uy chế về c ạ n h tranh

- Có m ộ t thể chế p hù hợp d ù t hẩ m q u y ề n dế d ư a p h á p luật c ạ n h tranh vào cuộc sông, t he o dó mọ i chủ thô t h a m gia thị I r ư ờn e các c ơ q u a n có th âm

q u y ê n licn q u a n khác tu ân thủ n g h i ê m chinh p h á p luật c ạ n h tranh, Bởi vậy

c ần phải có một c ơ q u a n đ ộc lập t ư ơ n g đối khi đ ư a ra các quyết d i n h liên

q u a n đến việc áp d ụ n g và t hực thi Luật C ạ n h tranh tr ong thực tiễn B ê n cạnh

dó, c ũ n g cần có c ơ chế phối h ợp hoạt d ộ n g c ủ a c ơ q u a n n h à n ư ớ c có t hâ m

q u y ề n liên q u a n đ ế n việc thực thi p h á p luật c ạn h tranh v à có c ư chế g i á m sá! hoạt d ộ n g c ủ a các c ơ q u a n này

T r o n g n ề n kinh tế t h e o c ơ c h ế thị t r ư ờ n g các q u y ế t đ ị n h c ù a các c h ú thè

k inh d o a n h a n h h ư ở n g đế n s ự v ận h à n h c h u n g c u a n ề n k in h tế Dc thị irườnii

có thê tự vận h à n h th eo d ú n g n h ữ n g q u y luật c u a nó đ ô n g thời cỏ thê tự

k iê m soát t h ô n a q u a c ạ n h t ra nh m à k h ô n g c ần có bất kỳ s ự can t hi ệ p nào các q u y ề n tự do q u y ế t đ ịnh h à n h d ộ n g c u a cá n h â n (p ri vat c a u t o n o m y ) phai

d ư ợ c nhà n ư ớ c đ ả m bao b à n g p h á p luật Điều nà y c ũ n g bao g ồ m cá các thê chế g iá m sát thực thi d ạ o luật c ạ n h tranh t r o n g việc c h ố n g lại n h ữ n g h à n h vi

n g ă n càn, h ạn c h ê h o ặ c t h ậ m chí loại bỏ c ạ n h t r a n h trên thị Ir ường

M ụ c tiêu c ủ a c h í n h s ác h c ạ n h t ra nh là phải đ ả m b ả o d o a n h n g h i ệ p d ư ợ c

l iô p c ậ n k h ô n g g i ớ i h ạ n v à k h ô n g bị p h à n b i ệ t d ô i XU' ơ m ọ i thị I r ư ừ n g

N h i ệ m vụ c ủ a c h í n h s á ch c ạ n h t ra nh là phải đ ả m b a o c ho việc uia n h ậ p thị

t r ư ờ n g d ư ợ c tự d o và k h ô n g có rào cản Khi rào c á n gia n h ậ p thị t r ư ờ n a c òn tồn tại thì có n g h ĩ a là c ạ n h t ra n h đ a n g bị c ản t r ở v à q u y ề n lực thị t r ư ờ n e

đ a n g bị lạm dụrm

D o p h á p luật c ạnh tranh là yế u 1 0 k h ô n g thể t hiếu d ư ợ c c h o việc di ều tiết nền kinh tế thị t r ườn g, p h á p luật c ạ n h tranh phải thể hi ện d ư ợ c nội d u n g c h ín h sách c ạnh tranh N ó là c ơ s ờ p h á p lý căn b àn cho việc c ầ n thực thi c h ín h sách cạnh tranh N h ữ n g q u y định p há p lý thể hiện c h ín h sác h c ạ n h tranh phai d ư ợ c

á p d ụ n g c ó hi ệu q uả tr ong thực tiễn để có thể tác đ ộ n g thật s ự v ào hà nh vi kinh d o a n h c ủ a các chu thể Bởi vậv, p h á p luật c ạ n h tranh c ần có n h ữ n g q uy địn h k h á c h q u a n và p hù h ợ p c ho các c hù thổ k i nh d o a n h n h ư là n h ữ n g m ô hìn h ứ n g x ử c ơ bản t r o ng c ạn h tranh cho c hu t hể k i n h d oa nh.

2.3 C h í n h s á c h c ạn h t r a nh c ủa Việt N a m t r o n g đi ề u kiện hội n h ậ p ki nh

th ể k i n h d o a n h đ ến t ừ n ư ớ c ngoà i Đ â y là n h ữ n ẹ c h ủ thế có bề d à y kinh

n g h i ệ m c ạ n h t ra nh trên t h ư ơ n g t r ư ờ n g q u ố c tế và họ c ầ n c ó m ộ t môi t r ư ờ n g

c ạ n h t ra n h c ô n g bằng , b ìn h d ẳ n g về c ơ hội kinh d o a n h đ ể có thê phát h uy

n ă n g lực c ạ n h tranh c ủ a họ C ạ n h t ra nh uiừa họ là d ộ n g lực q u a n trọn ti c h o việc p h á t tri ển k i n h tế, tuy n h i ê n c ũ n g n g à y c à n g trở nc n g a y gắt

T i ê u đ i ể m lớn n h ấ t về h ộ i n h ậ p k i nh tế q u ố c tế c ủ a Vi ệt N a m là việc gia

n h ậ p W T O D o vi ệc gia n h ậ p W T O đòi hỏi các n ư ớ c t h à n h vi cn p h ả i có s ự liêu c h u ấ n h ó a và hài h ò a h ó a c h í n h s ách, p h á p luật c ho p h ù h ợ p v ới các qu y

đ ị n h cua W T O T u y n h iê n , c h o đ ến n a y các n ư ớ c t h à n h vi ên c ủ a W T O c h ư a

t h ố n g n h ấ t đ ư ợ c n h ữ n g q u y d ị n h riêng dối với v ấ n dề c ạ n h tranh, Q u a nh iề u

c u ộ c h ọ p c ấ p bộ t r ư ở n g (tại c ác v ò n g C A N C Ư N , D O H A ) , v ẩ n đề p h á p luật

c ạ n h t ra nh v ẫ n c h ư a đ ư ợ c kết luận H o a K ỳ đ ã d ư a s á n g kiến t h à n h lập

“M ạng lướ i cạnh tranh quốc tế " (I n te r na ti on a l C o m p c t i t i o n N e t w o r k th à nh lập t h á n g 10/2001 gọi tắt là I C N ) trước m ắ t d ư a r a n h ữ n g gợi ý đ ầ u t iê n c ho

v iệ c h ọ p tác để t h ự c thi c h í n h s ác h v à p h á p luật c ạ n h t ra nh i r o ng t h ự c tiễn,

t r ư ớ c hết dối với lĩnh v ực tập t r u n g k i n h tế ở các n ư ớ c H i ệ n nay m ạ n g lưới

n ày đã có h à n g t ră m t h à n h vi ên là các c ô n g c h ứ c t r o n g lĩnh v ự c c ạ n h tranh

- V iệ c n â n g c a o sức c ạ n h t r a nh c ủ a n ền kinh tế, c ủ a h à n g h ó a v à đ ặc biộl

c ủ a d o a n h n g h i ệ p có ý n g h ĩ a q u y ế t đ ị n h tới s ự t h à n h c ô n g c ủ a hội n h ậ p kinh

tế D o a n h n g h i ệ p V i ệ l N a m chỉ có k h ả n ă n g c ạ n h t ra nh tốt trên thị t r ư ờ n g khu vực v à q u ố c tế n ếu họ có c ơ hội tập d ư ợ t v à thi thố tài n ă n g trên thị

t r ư ờ n g t r o n g n ướ c Đ i ê u nà y dòi hỏi phải có s ự t h a y đôi lớn t r o n g c h í n h

t r ư ờ n g c ạ n h t ra n h c ô n g b à n ẹ , b ì n h d ẳ n g sẽ g ặ p k h ó k h ă n đ á n g kế Nố u môi

t r ư ờ n g k i n h d o a n h thiếu s ự c ô n g bàng, sẽ tạo ra ấn t ư ợ n g k h ô n g tốt và

k h ô n g h ấ p d ẫn đối với các chù thê k i n h d o a n h t ừ n ư ớ c ngoà i Đ i ề u n ày càng trờ n ê n p h ứ c tạp khi các d o a n h n g h i ệ p n hà n ư ớ c hoạt đ ộ n g tu â n theo c ơ chế chủ q u à n ; v i ệ c đ i ề u h à n h , giải q u y ế t tranh c h ấ p t r o n g n h i ề u t r ư ờ n g h ợ p theo

n h ữ n g c ơ c h ế rất riê n g biệt của m ỗ i CO' q u a n c h ủ q uản Bởi vậy, việc thực thi

c h í n h s á c h v à p h á p luật c ạ n h t r an h p hải đ à m b ảo t h ố n g nhất, k h ô n g có các

n h u c âu c ủ a việc x â y d ự n g , thực thi c h í n h s á c h v à p h á p luật c ạ n h tranh đê

d á p ứ n g đ ư ợ c c á c y ê u c ầ u đó C h ẳ n g hạn, t he o H i ệ p đ ị n h T R I P S ( H iệ p định

về c ác k h í a c ạ nh s ở h ữ u trí tuệ liên q u a n đ ến t h ư ơ n g mại), c ác n ướ c thành

v icn p hả i có hệ t h ố n g luật p h á p bảo vệ bản q u y ề n , b ằ n g phát m i n h , sáng chế, n h ã n m á c h ả n g hoá rất n g h i ê m ngặt T r ê n th ực tế ở V i ệt N a m , việc sản x u ấ t h à n g giả, h à n g nhái, s ử d ụ n g trái p h é p b ản q uyền vẫ n diễn ra tràn lan v ả v i ệ c giải q uy ế t, x ử lý c h ư a triệt để, k h i ế n các d o a n h n g h i ệ p k h ó có the c ạ n h tra nh bình đ ẳ n g v à d ú n g p h á p luật

- T ự d o hoá t h ư ơ n g m ạ i t r o n g k h u ô n k h ố W T O v à q u y ề n t ự do c ạ n h

i r a n h c ủ a c ác c h ủ thể sẽ làm gi a t ăng m ạ n h m è các hoạt đ ộ n g c ạnh tranh

Đ i ề u n à y sẽ k éo t heo n h ữ n g a nh h ư ở n g tiêu cực, m ặ t trái c ủa c ạnh t ranh

c ũ n g x u ấ t h i ệ n gia t ă ng t ư ơ n g ứ n g trên thị trường C ác thù (loạn hạn c hế

c ạ n h t r a nh , c ạ n h tranh k h ô n g lành m ạ n h có t hể lan t rà n trên thị t r ư ờ n g m à

k h ô n g d ễ p h á t hi ệ n và x ử ]ý k ịp thời dược C á c d o a n h n g h iệ p , tập đ o àn h ù n g

m ạ n h về c ô n g n g h ệ và tài c hí nh từ n ư ớ c n go ài k h ô n g n g ầ n ngại lạm d ụ n g sức m ạ n h thị t r ư ờ n g c ủ a m ì n h để dạt d ư ợ c lợi thế t r o n g c ạ n h tranh

N h ữ n g h ì n h thức v à p h ư ơ n g p h á p c ạ n h t r an h c ủ a m ộ t số h ã n g n ướ c giải khát n ư ớ c n g o ài t r ư ớc kia ví d ụ n h ư C o c a - c o l a c ạ n h tra nh g â y thiệt hại

bao, m ộ t m ặ t x ử !ý các vụ việc h ạn chế c ạ n h t ra nh n h ư trên m ộ t c á c h k h á ch

k h á c h h à n g t r ê n thị t r ư ờ n g ) t h ô n g q u a việc m u a lại sáp n h ậ p , licn kết, liên

d o a n h T ậ p t r un g k i n h tế t r ở n ê n t h u ậ n lợi, m ạ n h m ẽ h ơ n khi c á c hoạt

đ ộ n g m u a lại, s áp n h ậ p di ễn ra trên thị t r ư ờ n g c h ứ n g k h o á n Đ i ề u nà y đòi hoi n h i ệ m vụ c ủa c h í n h s ách, p h á p luật c ạ n h t r a n h m ộ t mặ t, phai đ ả m bảo

v ừ a n g ă n n g ừ a đ ư ợ c n h ữ n g v ụ l ạm d ụ n g s ứ c m ạ n h thị t r ường, tập t r u n e kin h

le thôn tính với m ụ c đ í c h xâ u, m ặ t k h á c đ ả m b ả o mô i t r ư ờ n g k i n h d o a n h

t h u ậ n lợi c ho các c h ủ thể V i ệ t N a m tr ong việc h ợ p tác, n g h i ê n c ứ u p h á t triển

n h ằ m n â n g c a o n ă n g lực c ạ n h t ranh, tiếp c ận v ới p h ư ơ n g p h á p k in h d o a n h

và q u ả n lý h i ệ n đại (từ các n ư ớ c tiên tiến)

III - CẠNH TRANH TRONG M ố l QUAN HỆ V Ó I HÌNH THỨC

3.1 Licn k ế t vì lọi ích kinh tế t h e o q u y m ô (E co m m ies o fS ca le )

ỉ J c n kết vì lợi ích kinh tế theo quy m ô để hình thành tổ c hức kinh doa nh mới

là một đòi hói khách quan n h ằ m phát huy hoặc giành dược lợi thế cạnh tranh trên thị trường thông q ua việc tăng quy m ô để gi ảm chi phí Lợi ích kinh tế n h ờ q uy

mô xảy ra khi có m ộ t s ự tăng lên về sổ lượng sản p h ẩ m trong mộ t quy trình sản xuất sẽ làm giảm chi phí bình quân trên mỗi sản phẩm sản xuất ra Dưới đây là ví

dụ điên hình cua lợi ích kinh tế theo q uy mô:

M ộ t n h à m á y s ản x u ất đ ồ n g h ồ với t ổn g chi phí c h o thiết bị s ản x u ấ t là

1 000 đ ơ n vị tiền tệ tr on g m ột t h á n e , chi phí t ă n g t h ê m là 10 đ ơ n vị tiền tệ trên m ồi đ ơ n vị sản p h ẩ m đ ượ c sản x uất ra G i ả s ử n hà m á y s ản xuất đ ư ợ c

5 0 0 đ ồ n g h ồ mỗi t h á n g thì chi phí cố định b ì n h q u â n trên mỗi s ản p h ẩ m là ( 1 0 0 0 + 5 0 0 0 ) / 5 0 0 = 12 đ o n vị tiền tệ T u y n hi ê n , n ế u n h à m á y s ản x u ấ t

d ư ợ c 700 đ ồ n g hồ m ộ t t h á n g thì chi phí cố đ ị n h bình q u â n trên mỗi d ơ n vị

s â n p h ẩ m sẽ g i ả m x u ố n g chỉ còn ( 1 0 0 0 r 7 0 0 0 ) / 7 0 0 ~ 11 đ ơ n vị tiền tệ.Với s ự h ấ p d ẫn c ủ a lợi ích k in h tế t heo c ác h tính t oán trên, các h ãn g, n hất

là c á c d o a n h n g h i ệ p v ừ a v à nh ỏ , có xu h ư ớ n g liên kế t lại với n h a u n h ằ m

t ă ng q u y m ô q u a đó g i ả m chi phí sản xuất dể có ư u t h ế tr on g c ạ n h tranh về

gi á v à đạ t đ ư ợ c lợi n h u ậ n cao t ro ng kinh d o a n h Bởi vậy, liên kế t với n h a u

n h ằ m đạ t đ ư ợ c lợi ích kinh tế t he o q u y m ô là n h u c ầu tất y ế u d o a n h n g h i ệ p tro n g q u á trình c ạn h tranh N ó sẽ xu ấí h iện tro n g điều kiện n hất định c ủ a thị

t rư ờ n g , n h ấ t là khi áp lực cao cần p hải n â n g c a o n ă n g lực c ạ n h t r an h về

g i ả m chi p h í sản xuất Tu y nhiê n, hiện t ư ợ n g n ày x u ấ t hiện t r o n g c ao trào

c ủ a n ó có th ể l à m x u ấ t hiện n h ữ n g vị trí t h ố n g lĩnh t h ậ m chí độc q u y ề n và

x u ấ t h iệ n n h ữ n g hậu q u ả tiếp t heo l àm sai lệch c ạ n h tranh trên thị trư ờng

3 2 Đ ộc q u y ề n n h ó m (O ligopol)

O l i g o p o l y , d ư ớ i giác đ ộ c ạ n h tranh, là h ì n h t h ứ c tổ c h ứ c k i n h d o a n h tồn tại t ro n g m ộ t m ô h ì n h thị t r ư ờ n g khi có s ự t h a m gi a c ủa m ộ t số ít c h ủ thể

k i n h d o a n h ở p hí a c u n g h o ặ c cầu ( ngư ời ta t h ư ờ n g n h ấ n m ạ n h ở p h í a cung)

N h ữ n g h ã n g n ày t h ư ờ n g có k h ả n ă n u đạt đ ư ợ c đ ồ n g t huậ n về giá và sản

l ư ợ n g ( m à k h ô n g nh ấ t thiết ờ n h ữ n g vấn dề k h á c c ủ a quá trình sản x u ấ t ra

s ản p h à m ) T u y nhi ên, theo q u y đị nh c ủa p h á p luật ở n h ữ n g n ướ c có nề n

k i n h tế thị t r ư ờ n g p há t triển, s ự tồn tại c ấu trúc thị t r ư ờ n g n h ư v ậ y n ó phải

đ ư ợ c hì nh t h à n h t heo c on d ư ờ n g h ợ p p h á p , n h ấ t là ớ c ác n ư ớ c tr on g Li ên

m i n h c h â u  u h o ặ c H o a Kỳ P h á p luật c ạ n h tra nh ờ c ác n ư ớ c n à y can t h iệ p

v à o m ô h ì n h k i n h d o a n h đ ộc q u y ề n n h ỏ m t heo hai c á c h tiếp c ậ n dưới đây:

3.2.1 Tiếp cận th eo cẩu trú c Ợ h e Slru ctn ra l A p p ro a ch )

Với c á c h "tiếp cận cấu trúc ”, p h á p luật c h ố n g h ạ n c hế c ạ n h t r an h t h ư ờ n g

c ó n h ữ n g c á c h thức tác đ ộ n g ( t h ô n g q u a các q u y đ ị n h ) làm thay đổi c ấ u trúc

c ủ a độc q u y ề n n h ó m , có n g h ĩa là n h ữ n g h ã n g lớn ở n h ữ n g thị t r ư ờ n g có s ự

35

tậ p t r un g k in h tế cao có n g u y c ơ c ơ bị tái c ấu trúc, p h â n ch ia t h à n h n h ữ n g

3.2.2 Tiếp cận th eo h ư ớn g điều chỉnh (The C onduct A p proach)

D â y là c á c h tiếp c ậ n t he o h ư ớ n g áp d ụ n g linh h o ạ t n h ữ n g q uy đ ị n h c ủa

p h á p luật c h ố n g h ạ n c h ế c ạ n h t r a nh để k i ể m s oá t và tác đ ộ n g v à o n h ó m

d o a n h n g h i ệ p đ ộ c q uyề n C ó n g h ĩ a là đ ộc q u y ề n n h ó m v ẫ n đ ư ợ c t ồn tại, tuv nhiên, c á c h oạ t đ ộ n g k in h d o a n h c ủ a c h ú n g bị k i ể m s oát c h ặ t c h ẽ bởi các thiết chế t hực thi p h á p luật c ạ n h tranh Đ i ề u n ày c ó tác d ụ n g là tạo đ i ề u k i ệ n

c h i a sẽ chi phí v à lợi n h uậ n H ầ u hết các h ã n g đ ề u liên kết với n h a u t r o n g

m ộ t J oi nt V e n l u r e n h ằ m g i ả m chi phí s ản xuấ t h o ặ c khai thá c thế m ạ n h về

c ô n g n ghệ , t h ư ơ n g h i ệ u , c ủ a m ỗ i bôn, J oint V e n t u r e tạo ra n h ữ n g lợi ích kinh tế b à n g n h ữ n g c on đ ư ờ n g h o ặ c m ụ c tiêu c h í n h n h ư sau:

Khai thác lợi ích kinh tể th eo q u y m ô ( E c o n o m i e s o f Scale): M ộ t J o i n t

V c n t u r c có t hể d ư ợ c hỉn h t h à n h b ờ i n h i ề u d o a n h n g h i ệ p h o ặ c bởi m ộ t h i ệ p hội c ủ a n h ữ n g h ã n g n h ỏ n h ằ m đạ t đ ư ợ c lợi ích k i nh tế t h e o q u y m ô m à m ỗ i

h ã n g riêng lẻ k h ô n g thực h i ệ n đ ư ợ c

K ha i thác lợi ích kinh tế p h â n phối ( E c o n o m i e s o f Di st ri but ion) : C á c

h ã n g t h a m gia liên d o a n h n h ằ m đạt đ ư ợ c lợi ích k in h tế ( g i ả m chi phí, k h a i

t h á c hệ t h ố n g bá n lẻ, n g u ồ n k h á c h h à n g , ) khi c ù n g b á n s ả n p h ẩ m c ủ a họ

V iệ c t h a m gia v ào liên d o a n h t r o n g t r ư ờ n g h ợ p n à y c ũ n g n h ằ m m ụ c đ í c h

đ ả m bảo việc p h â n p h ối có hi ệu q u ả hơn

Joint Ve nture v à Free Rider ( “nhờ xe miễn p h í"): Đ ây là m ột hiện tượna, xuất hiện c ù n g với việc thành lập liên doanh khi m ột vài c hủ thể t ha m gia cỏ được n h ữ n g lợi thế kinh doanh dối với m ột sản p h ẩ m h oặ c dịch vụ mới mà

k h ô ng phải trả n h ữ n g chi phí cần thiết cho nó, c h ẳ n g h ạn n ế u m ột h ãn g liên kết trong n g h i ê n c ứu và phái triển Vi ệc tiêu chuẩn h ó a về kỹ thuật hay c ôn g nghệ

c ũng làm c h o s ự th a m gia của n h ữ n g hã ng sản xuất có liên q ua n tạo ra n h ững chu ẩn c h u n g , kích thích khách h à n g s ử dụ n g n h ữ n g sản p h ẩ m dễ thay thế cho nhau t r o n g c ù n g m ộ t thị t rường cạnh tranh, C ũ n g có n hữ n g t rường h ọ p liên

d o a n h đ ư ợ c thành lập để buộc tất cả các h ãng t ha m gia phải trả chi phí h ọ p lý trong k h u ô n khổ của n hững hoạt đ ộ n g nghiên c ứ u và phát triển ( R&D)

- K h a i t h á c lợi ích t rong m ạ n g lưới (Netvvork I ndus tries ): ở m ộ t số lĩnh

v ự c n h ất đ ị nh , thị t r ư ờ n g hoạt đ ộ nu hi ệ u q u à chỉ khi các h ã n g có s ự liên kết

và ph ối h ợ p với n h a u tr on g mộ t m ạ n g lưới t ừ p h á t tri ển s ả n p h ẩ m , đ ả m bảo chất l ư ợ n g h a y p h â n p h ố i

Kh i liên d o a n h đ ượ c thành lập c ũ ng đ ồ n g x uấ t hiện n h ữ n g n g u y c ơ hạn chế c ạ n h tranh Đ ặc biệt t rong t r ư ờn g h ợ p n h iề u hã n g lớn (khi họ c ù ng có thị

p h ầ n lớn) t h à n h lập một liên d o a n h sỗ rất dễ bị g i á m sát bởi các c ơ q u an q uả n

lý c ạ n h tranh T ư ơ n g tự, điều n ày d ẫ n tới ngu y c ơ c ản t rở c ạnh tra nh lớn nhất khi n h ữ n g hoạt đ ộ n g của Jont V ent ur e ảnh h ư ờ n g tới s ự quyết đ ịn h giá hoặc khối l ư ợ n g s ản p h ẩ m của n h ữ n g c ô n g ty t hà nh v iên t h a m gia T u y nhiên, nếu

m ộ t J oi nt V e n t u r e đ ư ợ c thành lập với m ụ c đích n g h iê n c ứ u và phát triển nhìn

c h u n g k h ô n g bị coi là thông đ ồ n g với nhau N g u y c ơ đe d ọ a c ạ nh tranh c ũn g rất lớn khi m ột Joint V e n tu re m à các thành vicn bị c ấ m c u n g cấp sản p h ẩ m ngoài J oi nt Venture

3.4 C h í n h s á c h c ạ n h tr a nh t r o n g m ối q u a n hệ v ó i h ìn h t h ứ c tố c hứ c

k in h d o a n h

M ụ c đí c h c ủ a c h í n h s ách c ạ nh tra nh c h í n h là đ ả m bào t rê n thị t r ư ờ n g

k h ô n g c ó rà o c ản gia n h ậ p và đ ả m bảo đ ư ợ c q u y ề n tự do k inh d o a n h và tự

do c ạ n h t r a n h c ù a m ọi chù thể (thực tế h o ặ c t i ề m nă ng) Q u a đ ó t rê n thị

t r ư ờ n g c ó s ự đ a d ạ n g về h à n g h ó a và dị c h vụ với giá cả th ấ p v à c h ất l ượ ng tốt N h i ề u d o a n h n g h i ệ p tr on g lĩnh vực c ô n g n g h i ệ p đ ã gi ành đ ư ợ c h iệ u q u ả

k i n h d o a n h c ao, m ở r ộ n g đ ư ợ c thị p h ầ n do việc áp d ụ n g E c o n o m i e s o f Scale

đ ể g i ả m chi phí s ản xuất Đ i ề u n à y lý giải tại s ao t r o n g n ề n k in h tế luôn tồn

37

tại n h ữ n g x u h ư ớ n g cải tô h ì n h t h ứ c tổ c hứ c k i n h d o a n h t h ô n g q u a việc liên kết k i n h d o a n h , m u a lại, s áp nhập để tạo ra c h ủ thể m ó i với n ă n g lực c ạ n h

t r a n h v ư ợ t trội, T u y n hi ên , hoạt đ ộ n g n à y c ũ n g d ẫ n tới n g u y c ơ độc q u y ề n

h ó a cao v à h ạ n c h ế c ạ n h tranh có thể lăng C h í n h s ác h c ạ n h tranh pha i đối

m ặ t với n h i ệ m v ụ k hó k h ă n là m ộ t mặt phả i đ ả m bảo c h o c á c h ã n g đ ư ợ c

p h é p m ở r ộ n g p h ạ m vi tới hạn để áp d ụ n g lợi ích c ủ a E c o n o m i e s o f Scale,

n h ư n g m ặ t k h á c c ũ n g p h ả i tạo ra m ộ t m ô i t r ư ờ n g k i n h d o a n h có n h i ề u y ế u

tố t h úc đ ẩ y c ạ n h t ranh T r ê n thực tế, việc t ă n g c ư ờ n g khai thác lợi ích kinh

tc the o q u y m ô t h ư ờ n g k h ô n g c ù n g m ộ t c on đ ư ờ n g với việc thúc đ ẩ y c ạ n h

t ra n h trên thị t r ườn g

IV - TỔNG QUAN VỂ PHÁP LUẬT CẠNH TRANH

4.1 K h á i ni ê mi

P h á p luật c ạ n h t ra n h n ếu đ ư ợ c hi ểu theo nghĩa rộ n g b ao g ồ m p h á p luật

ch o n g cạnh tranh khô n g lành mạnh, p h á p lnậí ch ố n g hạn ch ế cạnh tranh,

n h ữ n g quy định điểu chinh hoạt động to tụng cạnh tranh và tất cả các quy

p h ạ m p h á p luật điều chình hoạt động cạnh tranh trong, các văn ban p h á p luật có liên quan. T h e o n g h ĩ a hẹ p, p h á p luật c ạ n h tranh là m ộ t dạo luật và

n h ữ n g v ă n bán h ư ớ n g d ẫ n thi h à n h điều c h ỉ n h h o ạ t d ộ n g c ạ n h t ra nh n h ằ m

b ả o v ệ t ự do c ạ n h t ranh, c ơ c ấ u thị t r ư ờ n g c ũ n g n h ư m ô i t r ư ờ n g c ạ n h tranh

b ìn h đ ẳ n g v à c ô n g bằng,

P h á p luật n h ì n c h u n g x u ấ t h i ệ n là do n h u c ầ u đ i ề u c h ỉ n h các q u a n hệ xã hội và phải p h ù h ợ p với n ền t ả n g xã hội C ơ s ờ c ho s ự ra đời c ủ a p h á p luật

c ạ n h tranh c hí nh là s ự tồn tại c ủ a n ên k in h tế thị t r ư ờ n g m à c ác n g u y ê n tắc

n ề n t ảng của nó là t ự do k hế ước, t ự do k i nh d o a n h , t h e o d ó có tự d o c ạn h

t ranh Bởi vậy, n h ữ n g n g u y c n tắc c ư b ả n c ủ a n ề n k i n h tế thị t r ư ờ n g c ũ n g

c h í n h là n h ữ n g n g u y ê n tắc c ơ bả n c ủ a p h á p luật c ạ n h t ranh S a u khi ra đời,

Ở các q u ốc gia dã có bề dày lịch s ử phát triển p h á p luật c ạ n h tranh, m ặ c dù

c ó n h ữ n g hình thức thể hiện khác nhau, song về c ơ bản, các q u ố c gia đều chia

p h á p luật c ạn h tranh t h à n h hai lĩnh vực lớn d o n h ữ n g dặc t r ư n g khác biệt của

c h ú n g Đ ó là p h á p luật c h ố n g cạ n h tranh k hô n g lành m ạ n h và p h á p luật c hổng hạn c h ế c ạ n h tranh S ở dĩ có s ự phân biệt n h ư v ậ y là vì ban chất, m ứ c độ của

h à n h vi và p h ạ m vi tác đ ộ n g tiêu cực c ủa c h ú n g đối với thị t r ư ờ n g và theo đó

là thủ tục c ũ n g n h ư m ứ c độ áp d ụ n a các biện p h á p c hế tài đối với hai nhóm

h à n h vi n à y là khác nhau Mặ c dù, suy cho c ù n à n h ữ n g h à n h vi c ạn h tranh đó

đ ề u c ó ảnh h ư ở n g k h ô n g tốt dến s ự v ậ n độníi bìn h t h ư ờ n g c ủ a thị trường Tuy

n h iê n , tên gọi c ủ a c h ú n g cũniì d ư ợ c các quốc gia s ử d ụ n g khác nhau, ớ Cộng

h ò a P há p, k h ô n g có m ộ t văn bản p h á p luật riêntỉ về c ạn h tranh (cả luật chống

c ạ n h tranh lành m ạ n h và luật c h ố n g h ạ n chế c ạ n h t ra nh) m à n gười la chỉ ban• * o • / c

h à n h hệ t h ố n g các q u y p h ạ m n ằ m ở các văn b ản p h á p luật khác n ha u n h ư Bộ luật D â n s ự ( C o d e Civil), Bộ luật T h ư ơ n g mạ i Bộ luật Mình sự v à c à án lệ ũ

Đ ứ c có hai vă n b ả n p h á p luật riêng biệt dó ỉà Lu ậ t C h ố n g c ạn h tranh không

l àn h m ạ n h (Ge se t z g e g e n dcn un la ut er en W ct t b e w e r b ) và Luật C h ố n g h ạn chê

c ạ n h tranh (Kartellrecht) ớ H o a Kỳ, về c ơ bản p h á p luật c h ố n g T ờ - rol ( An ti - trust lavvs) - c h ố n g dộc q u y ề n đ ư ợ c n h ấ n m ạ n h Tại T r u n g Q u ố c pháp luật c ạ n h tranh c ũ n g đ ư ợ c chia t h à n h hai lĩnh v ự c đó là Luậ t C h ố n g c ạnh

t ranh k h ô n g lành m ạ n h (1993) v à Luật C h ố n g đ ộc q u y ề n ( mớ i đ ượ c t hông

q u a v à có h i ệ u lực kể t ừ n gà y 1/8/2008)

Đ ặc điếm cùa p h á p luật cạnh tranh:

- P h á p luật c ạ n h t ra nh là m ộ t bộ p h ậ n c ù a p h á p luật đ i ề u tiết thị t rư ờ ng

n ê n n ó đ ư ợ c xây d ự n g hết sức m ề m dèo dế t hích ứ n g với việc đi ều c h ỉ n h

c á c h à n h vi c ạ n h t ra n h rất da d ạ n g trcn thị t r ư ờn g Tỉnh m ềm deo lãm c ho

n h i ề u h à n h vi ( nhấ t là trong p h á p luật c h ố n g h ạ n c h ế c ạ n h t ra nh) d ư ợ c d i ê u

c h i n h ở d ạ n g "có thê bị cấ m ". Bởi vậy khi á p d ụ n g luật, các c ơ q ua n c ó

t h ấ m q u y ề n t h ư ờ n g phải hết sức linh hoại, c â n n h á c lợi ích c ủ a các b én

t r o n g mỗi t r ư ờ n g h ợ p cụ thể n h ằ m v ừa đ ả m bả o k h u y ế n k h í c h c ạnh tranh,