Chính sách đền bù trong giải phóng mặt bằng của thành phố hà nội trên địa bàn quận cầu giấy

Nhưng do địa bàn nghiên cứu của luận văn là cấp Quận Huyện- cấp thực hiện chính sách, nên trong luận văn này, chỉ tập trung nghiên cứu việc triển khai thực hiện chính sách đền bù giải ph

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

NGUYỄN THỊ THANH THỦY

CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ TRONG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI

TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN CẦU GIẤY

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Hà Nội – 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

NGUYỄN THỊ THANH THỦY

CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ TRONG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI

TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN CẦU GIẤY

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS MAI THỊ THANH XUÂN

Hà Nội – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả trình bày trong luận văn là trung thực và chƣa thấy có công trình nào khác công bố, các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã đƣợc chỉ

rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Thủy

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận văn Thạc sĩ này, tôi

đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện nhiệt tình và quý báu của nhiều cá nhân và tập thể

Trước tiên, tôi xin trân trọng cảm ơn lãnh đạo Trường Đại học Kinh tế-Đại học Quốc gia Hà Nội cùng các thầy, cô giáo ở Khoa Kinh tế - Chính trị, Phòng Đào tạo, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường và nghiên cứu, thực hiện luận văn

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Mai Thị Thanh Xuân người đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tận tình tôi trong suốt thời gian nghiên cứu

để hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn những người đã giúp đỡ tôi tìm tài liệu tham khảo

và đóng góp ý kiến để tôi hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đến tất cả người thân, bạn bè đã nhiệt tình giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu đề tài

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, 25 tháng 11 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Thủy

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC HÌNH iii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ VÀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG Ở CẤP QUẬN (HUYỆN) 1

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn 1

1.1.1 Những công trình nghiên cứu đã công bố liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài 1

1.1.2 Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận văn cần nghiên cứu tiếp 5

1.2 Cơ sở lý luận về chính sách và thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng ở cấp quận (huyện) 7

1.2.1 Khái niệm và sự cần thiết của chính sách đền bù giải phóng mặt bằng 7

1.2.2 Thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng ở cấp quận (huyện) 12

1.3 Kinh nghiệm thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại Thành phố Đà Nẵng và bài học cho quận Cầu Giấy 29

1.3.1 Thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại Thành phố Đà Nẵng 29

1.3.2 Bài học kinh nghiệm rút ra cho quận Cầu Giấy 31

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

2.1 Phương pháp luận 33

2.2 Phương pháp cụ thể 33

2.2.1 Phương pháp thu thập dữ liệu, tài liệu sơ cấp và thứ cấp 34 2.2.2 Phương pháp xử lý số liệu, tài liệu 34

Chương 3: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐỀN

BÙGIẢI PHÓNG MẶT BẰNG TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN CẦU GIẤY 36 3.1 Đặc điểm quận Cầu Giấy ảnh hưởng đến việc thực hiện chính sách giải phóng mặt bằng trên địa bàn 36

3.1.1 Đặc điểm địa lý - kinh tế 36 3.1.2 Đặc điểm xã hội 38

3.2 Tình hình thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại quận Cầu Giấy giai đoạn 2010 – 2016 38

3.2.1 Khái quát một số chính sách liên quan đến đền bù giải phóng mặt bằng của Thành phố Hà Nội và quận Cầu Giấy 38 3.2.2 Tổng quan về các dự án liên quan đến giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận 40 3.2.3 Công tác thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại quận Cầu Giấy 43

3.3 Đánh giá chung về việc thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận Cầu Giấy 71

3.3.1 Những thành tựu cơ bản 71 3.3.2 Hạn chế và nguyên nhân 72

Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN CẦU GIẤY ĐẾN NĂM 2025 75 4.1 Định hướng và quan điểm thực hiện chính sách giải phóng mặt bằng tại quận Cầu Giấy đến năm 2025 75

4.1.1 Định hướng thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại quận Cầu Giấy đến năm 2025 75 4.1.2 Quan điểm 77

4.2 Một số giải pháp chủ yếu thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng tại quận Cầu Giấy đến năm 2025 79

4.2.1 Hoàn thiện thể chế liên quan đến thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng 79 4.2.2 Đổi mới và nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách đền bù giải phóng mặt bằng 82 4.2.3 Tăng cường công tác phối hợp giữa các đơn vị thực thi chính sách đền bù giải phóng mặt bằng 83 4.2.4 Nâng cao năng lực và phẩm chất của đội ngũ cán bộ thực thi chính sách 84 4.2.5 Cần có quy hoạch tổng thể sử dụng đất và phát triển mạng lưới hạ tầng kỹ thuật để hạn chế giải phóng mặt bằng 86 4.2.6 Tăng cường nguồn lực tài chính cho việc đền bù giải phóng mặt bằng 86 4.2.7 Một số kiến nghị với Chính phủ và UBND Thành phố Hà Nội 87

KẾT LUẬN 90 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

i

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

STT Ký hiệu Nguyên nghĩa

1 BTHT&TĐC Bồi thường hỗ trợ và tái định cư

2 CNH-HĐH Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa

ii

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 3.1 Tổng hợp tình trạng GPMB tại quận Cầu Giấy 2010 -

5 Bảng 3.5 Tổng hợp thời gian hỗ trợ ổn định đời sống 57

6 Bảng 3.6 Ý kiến của người có đất bị thu hồi về chính sách hỗ trợ

7 Bảng 3.7 Giá bán các căn hộ tại khu 5,3 ha phường Dịch Vọng 59

8 Bảng 3.8 Ý kiến của người có đất bị thu hồi được tái định cư 60

iii

DANH MỤC HÌNH

1 Hình 3.1 Qui trình tổ chức thực hiện chính sách đền bù GPMB 44

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong quá trình thực hiện công nghiệp hoá và đô thị hoá, các quốc gia đều phải đầu tư xây dựng các khu công nghiệp tập trung, các trung tâm thương mại - dịch vụ, hệ thống cơ sở hạ tầng thiết yếu như trường học, bệnh viện, nhà văn hóa, khu vui chơi giải trí… Để làm điều đó, đòi hỏi phải có mặt bằng, tức là phải có quỹ đất, với một diện tích đủ lớn Vì vậy, Nhà nước cũng như các cấp chính quyền địa phương phải thực hiện thu hồi đất- giải phóng mặt bằng, di dời những người đang sinh sống và tài sản của họ trên khu vực

có dự án đó sang chỗ khác để phục vụ mục đích chung Điều đó đã ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của người dân, đòi hỏi Nhà nước phải có chính sách đền

bù (bồi thường) thỏa đáng, đồng thời thực hiện các biện pháp hỗ trợ tích cực

để người dân ổn định cuộc sống, yên tâm sản xuất, phát triển kinh tế

Cầu Giấy là một quận trung tâm của Thành phố Hà Nội, với nhiều tiềm năng để phát triển kinh tế công nghiệp và dịch vụ Hiện nay, trên địa bàn Quận đang có rất nhiều dự án được triển khai, trong đó có các dự án lớn như:

Dự án Đường Dương Quảng Hàm kéo dài; Dự án Đường Ma Khay-Xuân Thủy.Để điều chỉnh được những quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực giải phóng mặt bằng Nhà nước và Thành phố Hà Nội đã ban hành nhiều quy định pháp luật và chính sách nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân Tuy nhiên, trên thực tế việc giải quyết các lợi ích, nhất là việc đền bù cho người bị thu hồi đất trong vùng dự án chưa thỏa đáng, dẫn đến tình trạng người bị thu hồi đất không chấp hành quyết định của Nhà nước, hoặc nảy sinh khiếu kiện, thậm chí khiếu kiện đông người Điều này một mặt là do chính sách đền bù chưa phù hợp, chưa đảm bảo lợi ích của người có đất bị thu hồi; mặt khác là do việc thực hiện chính

2

sách đền bù trên địa bàn còn nhiều hạn chế Thực tế đó đang đặt ra yêu cầu cấp bách cho Quận Cầu Giấy là phải tìm đƣợc những giải pháp hữu hiệu để giải quyết tốt nhất các quan hệ lợi ích, đền bù thỏa đáng, nhằm thúc đẩy tiến trình giải phóng mặt bằng (GPMB) hiệu quả và đúng tiến độ

Xuất phát từ yêu cầu đó tôi chọn đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ

của mình là “Chính sách đền bù trong giải phóng mặt bằng của Thành phố

Hà Nội trên địa bàn Quận Cầu Giấy”

2 Câu hỏi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, Luận văn phải trả lời đƣợc câu hỏi sau: Việc thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng của Thành phố Hà Nội trên địa bàn Quận Cầu Giấy hiện nay có những khó khăn hạn chế gì? Trong thời gian tới, Quận cần làm gì để thực hiện chính sách này hiệu quả hơn?

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là tìm những giải pháp phù hợp để việc thực hiện tốt hơn chính sách đền bù giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận Cầu Giấy

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt đƣợc mục đích trên, luận văn phảithực hiện các nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chính sách đền bù và thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tạiquận Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội giai đoạn 2010 - 2016

- Đề xuất giải pháp thực hiện tốt hơn chính sách đền bù giải phóng mặt bằng của thành phố Hà Nội trên địa bàn quạn Cầu Giấy trong những năm tiếp theo

3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận văn là những vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách đền bù và thực hiện chính sách đền bù trong giải phóng mặt bằng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

+ Phạm vi nội dung: Chính sách đền bù là một bộ phận quan trọng của

chính sách giải phóng mặt bằng Nhưng do địa bàn nghiên cứu của luận văn là cấp Quận (Huyện)- cấp thực hiện chính sách, nên trong luận văn này, chỉ tập trung nghiên cứu việc triển khai thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng của Thành phố Hà Nội tại một số dự án đầu tư công (sử dụng ngân sách

Mặt khác, trên địa bàn quận Cầu Giấy hiện có nhiều dự án lớn nhỏ khác nhau, được thực hiện vào những thời điểm khác nhau nên việc thu thập số liệu đồng bộ là rất khó Hơn nữa, Vì vậy, luận văn cũng chỉ tập trung nghiên cứu việc thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại hai dự án lớn, có tính điển hình là: Dự án đường Dương Quảng Hàm kéo dài và dự án Đường Ma Khay- Xuân Thủy

+ Phạm vi không gian: Địa bàn quận Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội + Phạm vi thời gian: Từ năm 2010 đến năm 2016 đây là giai đoạn quận

Cầu Giấy thực hiện nhiều dự án nhất

5 Đóng góp của luận văn

- Hệ thống hóa và bổ sung một số vấn đề lý luận liên quan đến chính sách đền bù và thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

- Đúc rút một số bài học cho Quận Cầu Giấy trong việc thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng từ kinh nghiệm của Thành phố Đà Nẵng

4

- Đánh giá những thành tựu, hạn chế trong thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại quận Cầu Giấy giai đoạn 2010-2016, chỉ ra nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế đó

- Đề xuất một số giải pháp thực hiện tốt hơn chính sách đền bù giải phóng mặt bằng của Thành phố Hà Nội trên địa bàn Quận Cầu Giấy

6 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và những vấn đề chung về chính sách đền

bù và thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng ở cấp quận, huyện

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận Cầu Giấy

Chương 4: Định hướng và giải pháp đẩy mạnh việc thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận Cầu giấy đến năm 2025

1

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

VỀ CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ VÀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐỀN BÙ

GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG Ở CẤP QUẬN (HUYỆN)

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

1.1.1 Những công trình nghiên cứu đã công bố liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài

1.1.1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu những vấn đề chung về chính sách đền bù

và thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

Chính sách đền bù giải phóng mặt bằng và triển khai chính sách đền bù tại nhiều địa phương hiện đang là vấn đề nóng, thu hút sự chú ý của nhiều nhà quản lý cũng như nhà nghiên cứu Trên Tạp chí Khoa học và Phát triển (2013) Tập 11, số 3, nhóm nghiên cứu Đào Trung Chính, Đặng Hùng Võ và Nguyễn

Thanh Trà đã đăng bài “Đánh giá thực tiễn triển khai công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định của pháp luật” đã phân tích, tổng hợp

các số liệu điều tra trực tiếp tại 3 Thành phố (Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh) và 4 tỉnh (Vĩnh Phúc, Quảng Ninh, Long An, Bình Dương) và đưa ra một số kết luận và kiến nghị: (i) Về cơ chế chuyển đổi đất đai, nên thực hiện theo hình thức thỏa thuận; (ii) Về thu hồi đất, còn nhiều quy định chồng chéo, khó thực hiện; (iii) Về bồi thường, chính sách giá đất hiện hành còn nhiều mâu thuẫn; (iv) Về hỗ trợ, cần quan tâm đến việc giao đất sản xuất mới cho những trường hợp đã bị thu hồi phần lớn hoặc thu hồi hết đất sản xuất; tăng mức hỗ trợ

ổn định đời sống, việc làm; (v) Về tái định cư, phải tăng diện tích các căn hộ tái định cư, đất dịch vụ hoặc ưu tiên cho người dân được đăng ký mua đất thuộc các

dự án phát triển nhà, đô thị với giá ưu đãi, thực hiện cơ chế đất đổi đất hay miễn thuế khi người dân mua đất tại các dự án khác

cư còn tính quá cao Theo tác giả, để tháo gỡ vướng mắc, hạn chế này, các địa phương cần tạo sự đồng thuận, tin tưởng của người dân đối với chính quyền

để họ tự giác thực hiện chính sách, bằng cách tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến sâu rộng chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về công tác GPMB đến tận cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân Các cấp chính quyền địa phương cần xây dựng, thực hiện chương trình giám sát việc thực hiện công tác GPMB và các chủ trương, chính sách hỗ trợ công tác GPMB đúng quy định pháp luật Còn chủ đầu tư, các đơn vị thi công thì phải tập trung phương tiện, nhân lực tổ chức thi công với phương châm bàn giao mặt bằng đến đâu thi công đến đó… Đặc biệt, phải tiếm hành kiểm tra,

xử lý nghiêm những trường hợp cố tình vi phạm, những đối tượng xúi giục, kích động nhân dân làm trái chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để thể hiện sự công bằng, nghiêm minh của pháp luật

1.1.1.2 Nhóm các công trình nghiên cứu những vấn đề cụ thể về thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại các địa phương

Đã có khá nhiều bài nghiên cứu được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành, các hội thảo khoa học, cũng như luận văn, luận án đề cập đến chính

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn về nhu cầu sử dụng đất đai cho các mục đích mở mang phát triển đô thị, xây dựng các khu công nghiệp, khu du lịch - dịch vụ, khu dân cư, các công trình cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các công trình khác phục vụ cho sự phát triển kinh tế –xã hội cũng như đảm bảo quốc phòng,

an ninh và nâng cao đời sống nhân dân ngày càng tăng, luận văn “Một số vấn

đề về công tác đền bù thiệt hại giải phóng mặt bằng ở Thành phố Hà Nội” (?)

đã được thực hiện nhằm tìm giải pháp khắc phục tình trạng công tác đền bù thiệt hại GPMB gặp rất nhiều khó khăn vướng mắc; các chính sách về đền bù thiệt hại GPMB, các văn bản hướng dẫn thực hiện của Nhà nước thiếu đầy đủ,

cụ thể, và chưa được công khai, hay thay đổi… gây nhiều khó khăn cho việc xác định và phân loại mức độ đền bù, giá đền bù cho các đối tượng thụ hưởng Đồng thời, luận văn cũng đã gợi ý một số phương án đền bù mà theo

vấn đề này Dưới góc độ chuyên ngành Quản lý kinh tế, luận văn đã đề cập các vấn đề lý luận cơ bản làm khung phân tích cho hoạt động bồi thường giải phóng mặt bằng tại huyện Gia Lâm, Thành phố Hà Nội Đó là những vấn đề

về đặc điểm, vai trò, nguyên tắc trong thực hiện bồi thường và những quy định của Nhà nước về vấn đề này; đưa ra các nội dung của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến công tác

đó Qua phân tích, đánh giá thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng tại huyện Gia Lâm giai đoạn 2010-2014, luận văn đề xuất nhiều giải pháp hoàn thiện công tác này Các giải pháp nhấn mạnh vào vấn đề đổi mới qui hoạch-kế hoạch sử dụng đất; đổi mới chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư; và vấn đề nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác tuyên truyền và tổ chức thực hiện chính sách

1.1.1.3 Nhóm các công trình nghiên cứu về thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tại Quận Cầu Giấy

Dưới góc nhìn của nhà quản lý đất đai, trong Đồ án tốt nghiệp thạc sỹ của mình, được thực hiện tại Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường, tác giả Nguyễn Thị Nhi (2014) đã có sự nhìn nhận, đánh giá lại việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một

số dự án trên địa bàn Quận Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội Tác giả đã phân tích những yếu tố tác động đến quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư cho người dân khi bị Nhà nước thu hồi đất, trong đó nhấn mạnh đến yếu tố pháp lý Trên cơ sở những qui định hiện hành của nhà nước về việc

5

thực hiện bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, tác giả đã phân tích, đánh giá thực trạng vấn đề này tại Quận Cầu Giấy trong thời gian qua Xuất phát từ thực trạng đó cùng những khó khăn, thuận lợi trước mắt trong vấn đề này, tác giả đề xuất một số giải pháp tiếp tục đẩy mạnh việc bồi thường giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận trong thời gian tới

Với cách tiếp cận của chuyên ngành chính sách công, tác giả Nguyễn

Hữu Nam (2016) cũng đã nghiên cứu vấn đề “Thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất- từ thực tiễn Quận Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội” trong luận văn thạc sỹ của mình Trong công trình

khoa học này, tác giả đã làm rõ các khái niệm về chính sách bồi thường, chính sách hỗ trợ và chính sách tái định cư; phân biệt rõ trách nhiệm của các bên tham gia (chủ thể chính sách, đối tượng thực hiện chính sách…) Từ phân tích thực trạng thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng trên địa bàn quận Cầu Giấy giai đoạn 2010-2014, luận văn đề xuất 4 giải pháp đẩy mạnh việc thực hiện chính sách bồi thường trong thời gian tới Các giải pháp tập trung vào những vấn đề như thể chế, năng lực chủ thể chính sách, các công cụ

và nguồn lực chính sách

1.1.2 Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận văn cần nghiên cứu tiếp

1.1.2.1 Kết quả nghiên cứu của các công trình

Các công trình nêu trên đã tiếp cận vấn đề thực hiện chính sách đền bù GPMB với những góc độ khác nhau, nội dung rộng hẹp khác nhau, và địa bàn khác nhau Tuy vậy, về mặt lý luận, hầu hết các công trình đều nghiên cứu cơ

sở lý luận của việc thực hiện chính sách đền bù GPMB, gồm các vấn đề cơ bản như: khái niệm, sự cần thiết và nội dung của thực hiện chính sách đền bù GPMB Một số công trình đã phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến kết quả thực hiện chính sách đền bù GPMB

Kết quả nghiên cứu đó của các tác giả là nguồn tài liệu quý báu để chúng tôi kế thừa trong luận văn này, nhất là những công trình nghiên cứu vấn đề thực hiện chính sách đền bù GPMB trên phạm vi quận hoặc huyện

Thậm chí, vấn đề thực hiện chính sách đền bù GPMB tại quận Cầu Giấy cũng đã có người nghiên cứu, song nó được tiếp cận theo chuyên ngành chính sách công Với lại, sự nhìn nhận vấn đề thực hiện chính sách đền bù GPMB tại quận Cầu Giấy cũng mới chỉ dừng lại ở năm 2014 Vì vậy, những kết luận, đánh giá trong công trình nghiên cứu đó đã trở nên lạc hậu tương đối Thực

tế đó đòi hỏi phải có một công trình nghiên cứu toàn diện hơn, đầy đủ hơn và cập nhật hơn

1.1.2.2 Những vấn đề luận văn cần nghiên cứu tiếp

Về lý luận:

Luận văn phải bổ sung và làm rõ hơn những vấn đề lý luận về thực hiện chính sách đền bù GPMB trên phạm vi quận (huyện), dưới góc độ tiếp cận chuyên ngành quản lý kinh tế Đặc biệt, luận văn này phải xây dựng bộ tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện chính sách đền bù GPMB để làm cơ sở cho việc đánh giá thực tiễn, cụ thể là tại quận Cầu Giấy

Về thực tiễn:

- Luận văn này phải làm rõ thực trạng vấn đề thực hiện chính sách đền

bù GPMB của Thành phố Hà Nội trên địa bàn quận Cầu Giấy

- Đề xuất một số giải pháp có tính khả thi để thực hiện chính sách đền

bù GPMB của Thành phố Hà Nội trên địa bàn quận Cầu Giấy đến năm 2025, dưới góc độ quản lý

1.2 Cơ sở lý luận về chính sách và thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng ở cấp quận (huyện)

1.2.1 Khái niệm và sự cần thiết của chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

1.2.1.1.Một số khái niệm cơ bản

đã làm rõ nội hàm khái niệm giải phóng mặt bằng, đó là việc di chuyển dân

8

cư và tài sản của dân cư ra khỏi khu vực quy hoạch để thu hồi đất nhằm chuyển đổi mục đích sử dụng đất theo chủ trương của Nhà nước Kế thừa các tác giả đi trước, chúng tôi đưa ra khái niệm giải phóng mặt bằng như sau:

Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến di dời các công trình xây dựng, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu và một bộ phận dân cư trên một diện tích đất nhất định nhằm thực hiện quy hoạch, cải tạo hoặc xây dựng công trình mới Nói khác đi, giải phóng mặt bằng là quá trình

“làm sạch” mặt bằng thông qua việc thực hiện di chuyển một bộ phận dân cư

và tài sản trên đất của người dân ra khỏi vùng quy hoạch để lấy phần đất đó phục vụ cho nhu cầu chung của quốc gia hay địa phương

Giải phóng mặt bằng là một quá trình, nó được tính từ khi bắt đầu hình thành hội đồng giải phóng mặt bằng đến khi giải phóng xong và giao cho chủ đầu tư mới Đây là một quá trình phức tạp, thể hiện sự khác nhau giữa các dự

án và liên quan đến lợi ích trực tiếp của các bên tham gia và cả của xã hội

(ii) Đền bù

Theo Từ điển tiếng Việt, đền bù có nghĩa là: “trả lại đầy đủ hoặc tương xứng với mất mát hoặc sự vất vả” Điều này được hiểu là, đền bù không phải chỉ là sự thể hiện về mặt vật chất (tiền của), mà đền bù cũng có thể là sự bù đắp về mặt tinh thần (nếu người nhận đền bù bị mất mát về tinh thần)

Về bản chất, đển bù là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế, và nó cũng đòi hỏi sự “hy sinh” Theo đó, không thể có một sự đền bù ngang giá tuyệt đối

(iii) Đền bù giải phóng mặt bằng

Đền bù giải phóng mặt bằng được hiểu là việc chủ thể sử dụng mặt bằng thực hiện việc chi trả, bù đắp, những chi phí tháo dỡ, di chuyển, bàn giao mặt bằng cho người sử dụng đất và người sở hữu tài sản trên đất (nhà cửa, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu ) khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục

9

đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng khác (Hiện nay, Luật Đất đai sử dụng cụm từ “bồi thường” thay thế cho “đền bù” Trong luận văn này hai cụm từ đó được sử dụng thay thế cho nhau)

Bản chất của việc đền bù thiệt hại do giải phóng mặt bằng chính là việc đền bù những thiệt hại, những tổn thất do việc thay đổi chức năng (hay mục đích) sử dụng giữa các loại đất gây ra, trong đó chủ yếu là chuyển từ đất nông

- lâm nghiệp, đất thổ cư sang đất đô thị hoặc đất chuyên dùng

(iv) Chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

Hiểu một cách chung nhất, chính sách là một tập hợp những quan điểm

và biện pháp của Nhà nước, được thể chế hóa, nhằm thực hiện mục tiêu nào

đó trong chiến lược phát triển kinh tế- xã hội của đất nước Theo đó, có thể

hiểu chính sách đền bù giải phóng mặt bằng là tập hợp những quan điểm và biện pháp của Nhà nước nhằm đền trả lại tất cả những thiệt hại vật chất và phi vật chất mà chủ thể gây ra trong quy hoạch xây dựng một cách tương xứng Một chính sách đền bù thỏa đáng sẽ có tác động tích cực đến việc di

chuyển một bộ phận dân cư sinh sống trên những vùng đất qui hoạch cùng tài sản trên đất của họ sang một vùng qui hoạch tái định cư khác

Chính sách đền bù GPMB thuộc hệ thống chính sách công, vì vậy nó cũng mang các đặc trưng của chính sách công Đó là: Chủ thể ban hành chính sách là nhà nước; Việc ban hành chính sách và thực hiện chính sách gắn kết với nhau

1.2.1.2 Sự cần thiết của chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

Giải phóng mặt bằng là một tất yếu của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa Để việc GPMB nhanh và hiệu quả đòi hỏi phải ban hành và thực thi nhiều chính sách, trong đó chính sách đền bù là không thể thiếu Điều này xuất phát từ những lý do chủ yếu sau:

Thứ nhất, do yêu cầu phải đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người

sử dụng đất, người sở hữu tài sản trên đất

10

Mặc dù đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý, nhưng các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được Nhà nước giao quyền sử dụng đất ổn định lâu dài; và Nhà nước phải bảo đảm cho người làm nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản có đất để sản xuất Ngược lại, các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được giao quyền sử dụng đất cũng phải thực hiện các nghĩa

vụ đối với Nhà nước Vì vậy, khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, Nhà nước có trách nhiệm phải đền bù thiệt hại cho người có quyền sử dụng đất đó

Mặt khác, Nhà nước cũng công nhận và bảo vệ quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác trên đất của các cá nhân và tổ chức Đó là những tài sản vô cùng quý giá của người dân, mà để có được chúng họ đã phải bỏ ra một khoản tiền lớn, cùng với sự tiêu tốn nhiều sức lực Vậy nên, khi Nhà nước thu hồi đất và tài sản gắn liền với đất đó thì đương nhiên Nhà nước phải có trách nhiệm đền bù thiệt hại cho những tài sản đó của họ Một chính sách đền bù thỏa đáng sẽ đảm bảo lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi, do đó họ sẽ tự nguyện và hợp tác với Nhà nước trong thực hiện chính sách giải phóng mặt bằng một cách tích cực nhất

Như vậy, khi thực hiện các dự án như mở rộng một con đường, xây dựng khu đô thị mới, xây dựng khu công nghiệp, khu nhà chung cư cao tầng, hay

dự án xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng…, thì việc sử dụng các khu đất mới hoặc việc lấy các khu đất đang sử dụng vào một mục đích cụ thể để sử dụng vào các mục đích khác là tất yếu xảy ra, và việc đền bù thiệt hại GPMB lại là một yếu tố không thể thiếu, thậm chí đóng vai trò quyết định tiến độ thực hiện các dự án nên phải hết sức coi trọng công tác này

Thứ hai, do yêu cầu của việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân

Khi bị thu hồi đất để giải phóng mặt bằng, người dân phải di chuyển chỗ

ở và kéo theo đó là những khó khăn mà họ sẽ gặp phải trong cuộc sống hiện

11

tại cũng như tương lai Thực tế là, nếu không có chỗ ở ổn định thì không thể nói đến việc học tập, lao động, nghiên cứu và sáng tạo được Vì vậy, một chính sách đền bù GPMB phù hợp sẽ là biện pháp hữu hiệu giúp cho người bị thu hồi đất có thể tái lập, ổn định cuộc sống mới do những thiệt hại vật chất hoặc thiệt hại phi vật chất từ việc thu hồi đất gây ra, mặt khác giúp họ giải quyết được những khó khăn khi phải thay đổi nơi ở mới Trên thực tế, muốn xây dựng những công trình văn hoá, khu vui chơi giải trí công cộng hay xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng như đường giao thông, công viên cây xanh, cầu cống, công sở, trường học, khách sạn , nhà hàng… đều phải có mặt bằng, tức

là phải thực hiện quy hoạch đất đai và giải phóng mặt bằng Đây là những công trình công cộng, mang lại lợi ích chung, song một số người sống trong khu vực quy hoạch lại phải hy sinh lợi ích riêng mà rời bỏ mảnh đất đã gắn

bó, thậm chí nhiều đời gắn bó để di dời đi chỗ khác Trong trường hợp đó, để đảm bảo công bằng xã hội và thực hiện quyền lợi cho người bị thu hồi đất, một chính sách đền bù lợi ích vật chất và phi vật chất cho họ là điều hoàn toàn hợp lý, và hết sức thiết thực

Khi người dân trả đất, đặc biệt là nông dân sẽ mất tư liệu sản xuất, họ không thể tiếp tục sống bằng nghề nông như trước, một nghề vốn chỉ cần lao động phổ thông và kinh nghiệm cổ truyền, mà buộc phải tham gia vào thị trường lao động mới, đòi hỏi cao hơn về khoa học kỹ thuật, về kỹ năng nghiệp vụ và kỷ luật lao động Một chính sách hỗ trợ tích cực trong đào tạo nghề và đào tạo chuyển đổi nghề cho người dân trong quá trình GPMB sẽ

là cơ hội cho bộ phận lao động này nâng cao chất lượng lao động của họ,

và là điều kiện để nâng cao thu nhập

Chính sách đền bù GPMB là công cụ quan trọng góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người có đất bị thu hồi Điều này phù hợp với mục tiêu của chính sách đền bù giải phóng mặt bằng, trong đó mục tiêu quan trọng nhất

12

là “Tạo điều kiện để người bị thu hồi đất có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất” Trên thực tế, nhiều trường hợp người dân trước khi trao trả đất phải sống trong điều kiện rất chật chội, bẩn thỉu, nhưng sau GPMB đã được

bố trí tái định cư tại các khu nhà khang trang, rộng rãi và sạch sẽ

1.2.2 Thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng ở cấp quận (huyện)

1.2.2.1 Khái niệm

Thực hiện (hay thực thi) chính sách là toàn bộ quá trình chuyển hóa cách ứng xử của chủ thể thành hiện thực với các đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu định hướng Theo đó, có thể hiểu, thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng là quá trình hiện thực hóa chính sách đền bù GPMB trong đời sống

xã hội Hay nói cách khác, đó là quá trình đưa chính sách đền bù GPMB vào cuộc sống Cụ thể, thực hiện chính sách đền bù GPMB là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một phần đất nhất định được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới

Thực hiện chính sách đền bù GPMB là một khâu hợp thành chu trình chính sách GPMB, là trung gian kết nối các bước trong chu trình chính sách GPMB Đây là bước quan trọng nhất trong chu trình chính sách GPMB, bởi nó biến ý đồ chính sách thành hiện thực Một chính sách được ban hành ra dù rất hay, rất tốt nhưng nếu không được đưa vào cuộc sống thực tiễn thì chính sách

đó cũng trở thành vô nghĩa Ngược lại, một chính sách nếu được triển khai thực thi rộng rãi trong đời sống xã hội thì chứng tỏ tính đúng đắn của chính sách được khẳng định ở mức cao, nhất là với đối tượng thụ hưởng chính sách

1.2.2.2 Đối tượng và chủ thể thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

(i) Đối tượng nhận đền bù giải phóng mặt bằng

Theo Điều 2 Quyết định số 10/2017/QĐ-UBND ngày 29/3/2017 của UBND Thành phố Hà Nội, đối tượng nhận đền bù giải phóng mặt bằng là

sử dụng dụng đất bị Nhà nước thu hồi đất (gọi chung là người bị thu hồi đất)

- Người bị thu hồi đất là đối tượng nằm trong quy định được bồi thường sẽ được bồi thường về đất và tài sản gắn liền với đất (những trường hợp khác chỉ được xem xét hỗ trợ và tái định cư)

- Nhà nước khuyến khích những người có đất, tài sản gắn liền với đất thuộc phạm vi thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc vì mục đích phát triển kinh tế tự nguyện hiến, tặng một phần hoặc toàn bộ đất, tài sản cho Nhà nước

(ii) Chủ thể tham gia đền bù giải phóng mặt bằng\

Chủ thể tham gia bồi thường bao gồm cơ quan Nhà nước có thẩm quyền

và chủ đầu tư Trong đó việc thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc mục đích phát triển kinh tế thì Nhà nước sẽ là chủ thể đứng ra để bồi thường, còn đối với các dự án nhỏ lẻ sản xuất kinh doanh phù hợp với quy hoạch sử dụng đất đã được xét duyệt thì nhà nước không thu hồi đất, vì vậy việc bồi thường sẽ không được Nhà nước thực hiện mà chủ đầu tư và người sử dụng đất sẽ thoả thuận với nhau theo hình thức chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất

Trường hợp do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền bồi thường: cơ quan Nhà nước thu hồi đất sẽ tiến hành bồi thường (cụ thể là UBND tỉnh, thành và UBND huyện, thị), việc bồi thường sẽ căn cứ vào tình hình thực tế ở địa phương mà Ủy ban nhân dân cấp tỉnh sẽ giao việc bồi thường cho Hội đồng bồi thường cấp huyện hay Tổ chức phát triển quỹ đất thực hiện

Trường hợp thoả thuận giữa chủ đầu tư và người sử dụng đất:

14

+ Nếu các bên đạt được thống nhất Hội đồng bồi thường sẽ gửi biên bản xác nhận phương án bồi thường cho chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp có thẩm quyền phê duyệt, sau đó phương án bồi thường sẽ được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã để người bị thu hồi đất rà soát và có ý kiến cuối cùng

+ Nếu trong quá trình thoả thuận mà các bên không đạt được sự thống nhất thì Hội đồng giải phóng mặt bằng sẽ yêu cầu các cơ quan quản lý, nhà đầu

tư hoặc nhà tư vấn xem xét lại phương án bồi thường Nếu xét thấy vấn đề nào chưa phù hợp, chưa công bằng thì Hội đồng bồi thường sẽ trình Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện quyết định phê duyệt bổ sung hoặc điều chỉnh, nhưng xét thấy đề xuất là đúng đắn mà người sử dụng đất vẫn cố tình không thực hiện, Hội đồng bồi thường sẽ trình cơ quan có thẩm quyền tiến hành biện pháp cưỡng chế đo đạc, kiểm kê tài sản để làm căn cứ cho việc bồi thường

1.2.2.3 Nguyên tắc và điều kiện đền bù

(i) Nguyên tắc đền bù

+ Nguyên tắc dân chủ, công bằng, công khai

Nguyên tắc này đòi hỏi việc thực hiện chính sách đền bù GPMB phải đảm bảo:

Tính dân chủ, tức là phải có sự tham gia của chủ đầu tư và đại diện của những hộ gia đình có đất bị thu hồi trong việc thẩm tra và xét duyệt phương

+ Nguyên tắc đảm bảo hài hoà lợi ích của Nhà nước, lợi ích của người

sử dụng đất và của chủ đầu tư

15

Nguyên tắc này đòi hỏi việc thực hiện chính sách đền bù GPMB phải giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất, và nhà đầu tư Có như vậy thì Nhà nước mới có đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế; còn nhà đầu tư thì có cơ hội để kinh doanh, và người dân thì được đảm bảo đền

bù thỏa đáng, không gây thiệt hại cho nhau

(ii) Điều kiện để được đền bù

Người bị thu hồi đất nếu thỏa mãn các điều kiện của luật định thì sẽ được đền bù thiệt hại, trong đó các đối tượng khác nhau sẽ có những điều kiện quy định khác nhau Cụ thể:

Đối với hộ gia đình, cá nhân, nếu có những loại giấy tờ chứng minh nguồn gốc đất (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; quyết định giao đất của

cơ quan Nhà nước có thẩm quyền) thì sẽ được đền bù căn cứ vào những giấy

tờ hợp pháp đó Nếu hộ gia đình, cá nhân không có các loại giấy tờ trên thì có thể được đền bù hoặc không được đền bù Cụ thể là, hộ gia đình, cá nhân không có hai loại giấy tờ trên nhưng đất họ đang sử dụng ổn định, không có tranh chấp thì vẫn được đền bù nếu có một trong những loại giấy tờ sau: 1) Giấy tờ về quyền được sử dụng đất trước ngày 15 tháng 10 năm 1993 do cơ quan có thẩm quyền cấp; 2) Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (QSDĐ) tạm thời được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cấp hoặc có tên trong sổ đăng ký ruộng đất, sổ địa chính; 3) giấy tờ hợp pháp về thừa kế, tặng cho quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn liền với đất, giấy tờ giao nhà tình nghĩa gắn liền với đất; 4) Giấy chuyển nhượng quyền sử dụng đất, mua bán nhà ở gắn liền với đất ở trước ngày 15/10/1993, nay được Ủy ban nhân cấp xã xác nhận là đất sử dụng trước ngày 15/10/1993; 5) Giấy tờ về thanh lý, hóa giá nhà ở, mua nhà ở gắn liền với đất ở theo quy định của pháp luật…

am, từ đường, nhà thờ họ) được xác nhận là đất sử dụng chung cho cộng đồng

và không có tranh chấp sẽ được đền bù

1.2.2.4 Nội dung thực hiện chính sách đền bù trong giải phóng mặt bằng ở cấp quận, huyện

(i) Xây dựng kế hoạch triển khai chính sách

Các cơ quan thực thi chính sách, căn cứ vào nhiệm vụ cấp trên giao để xây dựng kế hoạch triển khai, đưa chính sách vào thực tế Tức là xây dựng các phương hướng và biện pháp thực thi cụ thể của cơ quan mình và trình cấp trên thông qua Ở đây, các cơ quan thực thi phải lập kế hoạch tác nghiệp để chuẩn bị triển khai chính sách, trong đó phải xác định rõ ràng: Thời gian và mục tiêu cụ thể cho từng giai đoạn thực thi; Danh mục các công việc cần phải thực hiện; Phân bổ các nguồn lực để thực hiện từng mục tiêu cụ thể của chính sách trong từng giai đoạn; và Tổ chức tập huấn cho các cán bộ công chức làm công tác giải phóng mặt bằng, quản lý dự án, địa chính và người dân bị thu hồi đất

Sau khi dự án được cấp có thẩm quyền chấp nhận địa điểm hoặc phê duyệt kết quả lựa chọn chủ đầu tư dự án có sử dụng đất, hoặc phê duyệt chủ trương, dự án đầu tư có sử dụng vốn ngân sách (trong đó đã xác định địa điểm, diện tích đất sử dụng) và hoàn thành xác định ranh giới khu đất thu hồi ngoài thực địa, Ủy ban nhân dân Quận, Huyện ban hành quyết định thành lập:

17

- Hội đồng đền bù giải phóng mặt bằng quận, huyện: Hội đồng này có chức năng chỉ đạo chủ dự án và người đang sử dụng đất bị thu hồi thực hiện việc giao và nhận đất theo quyết định của Thành phố đúng pháp luật qui định Hội đồng đền bù giải phóng mặt bằng quận, huyện do Chủ tịch (hoặc Phó chủ tịch) UBND quận, huyện làm Chủ tịch Các thành viên của Hội đồng gồm: chủ đầu tư, đại diện các ngành, các cấp của quận huyện do Chủ tịch UBND quận, huyện ra quyết định thành lập, đại diện những người được đền bù (từ 1 đến 2 người) do UBND và mặt trận tổ quốc xã, phường, thị trấn giới thiệu Hội đồng này có nhiệm vụ xây dựng, tổ chức thực hiện phương án giải phóng mặt bằng của từng dự án; đồng thời tổ chức điều tra giải phóng mặt bằng ngay sau khi có dự án đầu tư được phê duyệt, lập phương án đền bù giải phóng mặt bằng trên cơ sở có đủ các hồ sơ qui định

- Ban hành các văn bản cần thiết

Để triển khai sâu rộng chính sách đền bù GPMB đến tận người dân một cách hiệu quả nhất, chính quyền quận, huyện phải ban hành một số văn bản cần thiết theo phân cấp chức năng của mình Trong đó có: Các văn bản chấp thuận đầu tư của các cấp có thẩm quyền; Hồ sơ dự án đầu tư được phê duyệt;

Kế hoạch sử dụng đất được phê duyệt (kèm theo các loại bản vẽ: chỉ giới đường đỏ, quy hoạch tổng mặt bằng 1/500 … ; Biên bản bàn giao mốc giới ngoài thực địa; Các văn bản của cấp có thẩm quyền về việc bố trí vốn và quỹ tái định cư của dự án; Hợp đồng kinh tế giữa chủ đầu tư dự án với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường GPMB

Sau khi ban hành Quyết định thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và Tổ công tác GPMB, đơn vị trực tiếp làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng có trách nhiệm lập dự toán chi phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt Việc phân

bổ và sử dụng chi phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của từng dự án thực hiện theo quy định của pháp luật

18

(ii) Phổ biến, tuyên truyền chính sách

Công tác phổ biến và tuyên truyền chính sách đền bù GPMB là khâu then chốt, có vai trò nâng cao nhận thức và ý thức của người dân, nhất là đối với người có đất bị thu hồi Vì vậy, công tác phổ biến, tuyên truyền phải đi trước một bước để làm sao trước khi thu hồi đất người đang sử dụng đất phải được biết về lý do thu hồi, thời gian, kế hoạch di chuyển, và phương án đền

bù thiệt hại

Việc tuyên truyền được thực hiện bằng nhiều hình thức Đối tượng tuyên truyền là toàn thể cán bộ đảng viên, nhân dân, đến từng thôn xóm, đến từng tổ dân phố khu dân cư Nội dung tuyên truyền là những vấn đề liên quan đến chính sách giải phóng mặt bằng, như: nhu cầu sử dụng đất, cơ cấu lại quỹ đất phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế của địa phương, hiểu được chủ trương, đường lối, chính sách pháp luật của Nhà nước và ý nghĩa, sự cần thiết phải thu hồi đất để thực hiện các công trình phát triển kinh tế- xã hội, an ninh quốc phòng

Công tác tuyên truyền phải tập trung vào phổ biến chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, của địa phương về thu hồi đất khi thực hiện dự án, để người dân hiểu đúng, hiểu đầy đủ về mục đích ý nghĩa, tầm quan trọng, quyền lợi của mình khi dự án được thực hiện Việc tuyên truyền, vận động, thuyết phục được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau

Tại mỗi địa phương đều xây dựng đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên, tổ tuyên truyền, vận động có kiến thức pháp luật, làm nòng cốt cho công tác tuyên truyền, thực hiện việc bồi thường, giải phóng mặt bằng, phát hành các loại tài liệu tuyên truyền gọn nhẹ, dễ dọc, dễ hiểu tới tận tay người dân ở những khu vực triển khai dự án

Các chủ đầu tư cũng tham gia tuyên truyền cho người dân bị thu hồi đất, bằng cách kết hợp chặt chẽ ngay từ đầu với chính quyền địa phương và tổ

19

chức làm công tác bồi thường, tổ chức tư vấn thực hiện đầy đủ quy trình công khai, minh bạch Làm như vậy sẽ hạn chế được đến mức thấp nhất những thắc mắc, khiếu kiện của người có đất bị thu hồi

Về phía người dân có đất bị thu hồi sẽ được tuyên truyền để thấy rõ lợi ích chung của việc giải phóng mặt bằng mà chấp nhận, hợp tác với cơ quan chức năng thực hiện việc di dời ra khỏi vùng quy hoạch Nếu người dân đồng thuận với chính sách, pháp luật của Nhà nước về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư thì công tác giải phóng mặt bằng sẽ được triển khai nhanh chóng

(iii) Phân công, phối hợp thực hiện chính sách

Để việc triển khai thực hiện chính sách đền bù đạt kết quả tốt, các bên có trách nhiệm đền bù phải phối hợp với nhau, phân công nhiệm vụ rõ ràng Trong đó:

* UBND quận (huyện):

+ Thực hiện việc chỉ đạo, tổ chức, tuyên truyền, vận động mọi tổ chức,

cá nhân về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện GPMB theo đúng quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

+ Thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để xây dựng và tổ chức thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; thực hiện phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo phân cấp của UBND cấp tỉnh; + Phối hợp với các sở, ban, ngành, các tổ chức và Chủ đầu tư thực hiện

dự án đầu tư xây dựng, phương án tạo lập các khu tái định cư tại địa phương theo phân cấp của UBND cấp tỉnh

20

+ Giải quyết khiếu nại , tố cáo; ra quyết định , phối hợp thực hiê ̣n cưỡng chế và tổ chức cưỡng chế

* Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Nghiên cứu , đề xuất , báo cáo cấp trên giải quyết những vướng mắc trong áp dụng chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Có trách nhiệm yêu cầu các cơ quan liên quan có văn bản xác nhận đối với từng chủ sử dụng nhà, đất theo quy định để có cơ sở pháp lý lập, thẩm định và phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư;

- Thẩm định, trình UBND cấp huyện phê duyệt và tổ chức thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Phối hợp và tạo điều kiện hỗ trợ cho việc chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ

và bố trí tái định cư cho người bị thu hồi đất và tạo điều kiện cho việc giải phóng mặt bằng

Cơ quan thực thi chính sách căn cứ vào nhiệm vụ được giao để xây dựng

kế hoạch tác nghiệp, đưa chính sách vào cuộc sống

(iv) Xây dựng phương án đề bù, hỗ trợ cho người bị thu hồi đất

* Phương án đền bù thiệt hại:

+ Hội đồng đền bù thiệt hại GPMB quận (huyện) xác định tổng mức phải đền bù thiệt hại cho toàn bộ diện tích đất thu hồi, toàn bộ tài sản hiện có trên

21

đất và các khoản đền bù khác, xác định mức đền bù, trợ cấp hỗ trợ cho từng đối tượng, tổng hợp lập phương án đền bù để báo cáo với Hội đồng thẩm định cấp trên trình chủ tịch ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh, thành phố thuộc trung ương phê duyệt

Phương án đền bù thiệt hại được lập thành 2 phần: một phần xác định mức đền bù do chủ đầu tư phải chi trả theo quy định của Nghị định 22/1998/NĐ - CP (điều 4); và phần kia xác định mức đền bù, trợ cấp cho từng chủ sử dụng đất bị thu hồi

Trường hợp UBND tỉnh, thành phố thuộc Trung ương (TW) quy định chế độ, mức đền bù vượt quá mức quy định tại Nghị định 22/1998/NĐ - CP thì phải đền bù vượt mức do ngân sách địa phương có trách nhiệm chi trả Đối với các dự án khi thực hiện đền bù thiệt hại GPMB chưa xác định được chủ sử dụng đất thì UBND tỉnh, thành phố trực thuộc TW trực tiếp tổ chức thực hiện đền bù và chi trả đền bù Toàn bộ chi phí đền bù theo quy định tại Nghị định 22/1998/NĐ - CP được phân bổ cho các tổ chức cá nhân sử dụng đất thuộc phạm vi dự án chịu và nộp ngân sách Nhà nước ngay sau khi có quyết định giao hoặc cho thuê đất Còn đối với dự án liên quan đến nhiều địa phương, trước khi UBND tỉnh, thành phố trực tuộc trung ương phê duyệt, chủ

dự án phải báo cáo phương án đền bù với Bộ tài chính để thống nhất giải quyết Trường hợp diện tích đất thực tế thu hồi lớn hơn diện tích đất sẽ giao hoặc cho thuê thì kinh phí đền bù thiệt hại về đất và tài sản trên đất của phần diện tích có thu hồi nhưng không giao, không cho thuê này do ngân sách Nhà nước chi theo quy định của Luật ngân sách Nhà nước Cụ thể:

+ Đền bù thiệt hại về đất

Về nguyên tắc, khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, tuỳ từng trường hợp cụ thể, người có đất bị thu hồi (nếu đủ điều kiện) sẽ được đền bù bằng tiền, hoặc

22

bằng nhà ở hay bằng đất Diện tích đất được xác định theo diện tích sử dụng

thực tế trong phạm vi thu hồi đất (theo chỉ giới đường đỏ) và đơn giá đền bù đất được xác định theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do UBND Thành phố quyết định

Giá đất để tính đền bù thiệt hại được xác định trên cơ sở giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành theo khung giá của Chính phủ nhân với hệ số K nhằm đảm bảo giá đền bù phù hợp với khả năng sinh lợi và không quá thấp so với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường (Điều 8, Nghị định

số 22/CP) Ngoài ra, theo quy định tại Điều 25, Điều 28 Nghị định số 22/CP, người bị thu hồi đất còn được trợ cấp nhằm ổn định đời sống trong trong trường hợp phải di chuyển chỗ ở, di chuyển địa điểm sản xuất- kinh doanh; trả chi phí chuyển đổi ngành nghề, được chuyển đến khu tái định cư nếu họ có nhu cầu

Quỹ đất dùng để đền bù thiệt hại gồm: Đất chưa sử dụng; Đất chưa sử dụng nhưng đã được xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ đền bù; Đất thu hồi theo quy định tại điều 26, 27 của Luật đất đai; Đất công ích theo quy định tại điều

45 của Luật đất đai

+ Đền bù thiệt hại về tài sản

Tài sản gắn liền với đất là của người dân, vì vậy khi bị thu hồi đất Nhà nước phải bồi thường đối với tài sản đó Nếu người sử dụng đất thỏa mãn những điều kiện luật pháp quy định (có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

và có quyết định giao đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền) thì được bồi thường thiệt hại về đất đai bị thu hồi theo Khoản 6, Điều 73 của Luật Đất đai Còn tài sản trên đất thì được bồi thường theo Điều 89 Cụ thể:

Đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt gắn liền với đất của hộ gia

đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài khi Nhà nước thu hồi đất phải tháo dỡ toàn bộ hoặc một phần mà phần còn lại không bảo đảm tiêu

23

chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì chủ sở hữu nhà ở, công trình

đó được bồi thường bằng giá trị xây dựng mới của nhà ở, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương

Trường hợp phần còn lại của nhà ở, công trình vẫn bảo đảm tiêu chuẩn

kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì bồi thường theo thiệt hại thực tế

Đối với nhà, công trình xây dựng khác gắn liền với đất không thuộc trường hợp quy định như trên, khi Nhà nước thu hồi đất mà bị tháo dỡ toàn bộ

hoặc một phần mà phần còn lại không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì được bồi thường thiệt hại theo quy định của Chính phủ

Đối với công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội gắn liền với đất đang

sử dụng không thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này

thì mức bồi thường tính bằng giá trị xây dựng mới của công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương theo quy định của pháp luật chuyên ngành

Mức bồi thường nhà, công trình theo qui định tại Điều 9 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 25/5/2014 của Chính phủ được tính bằng tổng giá trị hiện có của nhà, công trình bị thiệt hại và khoản tiền tính bằng tỷ lệ phần trăm theo giá trị hiện có của nhà, công trình đó Còn giá trị hiện có của nhà, công trình bị thiệt hại thì được xác định bằng (=) tỷ lệ phần trăm chất lượng còn lại của nhà, công trình đó nhân (x) với giá trị xây dựng mới của nhà, công trình

có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương do Bộ quản lý chuyên ngành ban hành

* Phương án hỗ trợ:

+ Hỗ trợ di chuyển

Hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ kinh phí để di chuyển Mức hỗ trợ được quy định cụ thể cao nhất là ba triệu đồng đối với trường hợp di chuyển chỗ ở trong phạm vi tỉnh, thành phố; cao nhất năm triệu đồng đối với trường hợp phải di chuyển chỗ ở sang tỉnh, thành phố khác Tổ chức được Nhà nước giao đất, cho thuê đất,

24

đang sử dụng đất hợp pháp khi Nhà nước thu hồi mà phải di chuyển cơ sở sản xuất, kinh doanh thì được hỗ trợ kinh phí để tháo dỡ, di chuyển và lắp ráp Người bị thu hồi đất mà không còn chỗ ở khác thì tổng thời gian chờ tạo lập chỗ ở mới (bố trí vào khu tái định cư) được bố trí vào nhà ở tạm cư hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà ở Thời gian và mức hỗ trợ cụ thể do UBND cấp tỉnh quy định phù hợp với thực tế địa phương

+ Hỗ trợ ổn định sản xuất và đời sống

Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp từ 30 đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thì được

hỗ trợ ổn định đời sống trong thời gian 6 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở

và 12 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở, thu hồi trên 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thì được hỗ trợ ổn định đời sống trong thời gian 12 tháng, nếu không phải di chuyển chỗ ở và 24 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; nếu phải

di chuyển đến địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 36 tháng Mức hỗ trợ cho một nhân khẩu được tính bằng tiền tương đương 30 kg gạo trong 1 tháng theo thời giá trung bình tại địa phương

Hộ gia đình, cá nhân được bồi thường bằng đất nông nghiệp thì được hỗ trợ ổn định sản xuất bao gồm: hỗ trợ cây trồng, giống vật nuôi cho sản xuất nông nghiệp, các dịch vụ khuyến nông, khuyến lâm, dịch vụ bảo vệ thực vật, thú y, kỹ thuật trồng trọt chăn nuôi và kỹ thuật nghiệp vụ đối với sản xuất kinh doanh dịch vụ công thương nghiệp UBND cấp tỉnh quyết định mức hỗ trợ, thời gian hỗ trợ cho phù hợp với thực tế địa phương

+ Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm: những lao động nông

nghiệp phải chuyển làm nghề khác do bị thu hồi đất sẽ được hỗ trợ đào tạo, với mức hỗ trợ bằng 5 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong Bảng giá đất của UBND Thành phố Đối với hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp thì được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và

25

tìm kiếm việc bằng 1 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong Bảng giá đất của

Ủy ban nhân dân Thành phố đối với phần diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi nhỏ hơn 1 ha/ chủ sử dụng đất; hoặc bằng 0,5 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong Bảng giá đất của Ủy ban nhân dân Thành phố đối với phần diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi từ 1-2 ha/chủ sử dụng đất

(v) Theo dõi, kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách

Công tác đền bù giải phóng mặt bằng gắn liền với lợi ích của người dân

bị ảnh hưởng bởi quy hoạch Lợi ích của họ có được đảm bảo thỏa đáng hay không ngoài yếu tố chính sách của Nhà nước, đạo đức và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ chuyên trách Nếu như cán bộ được giao trọng trách chỉ biết tư lợi, thì khó có thể đảm bảo được rằng dự án, công trình không bị dây dưa, kéo dài,

và quan trọng hơn nữa là quyền lợi chính đáng của người dân được tính đúng, tính đủ Vì vậy, việc theo dõi, kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện chính sách đền bù cho người mất đất là vô cùng quan trọng

Kiểm tra, giám sát là quá trình thu thập thông tin về kết quả đạt được trên thực tế của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư so với mục tiêu, yêu cầu đề ra Những thông tin này có được bằng nhiều kênh khác nhau, như: Báo cáo của các cơ quan tổ chức thực thi thuộc quyền quản lý của quận huyện; Thông qua các hoạt động kiểm tra của cán bộ tổ chức thực thi chính sách ở cấp cơ sở; Thông qua các hoạt động giám sát của các cơ quan quyền lực cùng cấp hội đồng nhân dân ( HĐND) Mặt trận tổ quốc ; Thông qua công tác thanh tra; và Các cơ quan kiểm soát, tòa án

Ngoài ra, để hiểu rõ hơn thái độ, sự phản ứng của người dân đối với chính sách, có thể thu thập những thông tin phi chính thức bằng cách điều tra

xã hội học về việc thực hiện chính sách và nhu cầu của đối tượng chịu sự tác động, ảnh hưởng của chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Thêm nữa, với tiến bộ của công nghệ thông tin, chỉ cần mọi thông tin về đền bù, giải tỏa,

26

quy hoạch đều được công khai trên một trang web, dữ liệu về vị trí, diện tích được đồ họa, số hóa thì việc giám sát của cộng đồng, ngăn ngừa tiêu cực hoàn toàn dễ dàng, thuận tiện hơn

1.2.2.5 Tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng

(i) Tiêu chí định tính

+ Đảm bảo tính khách quan, công bằng, dân chủ và kịp thời trong đền bù + Đảm bảo hài hòa các lợi ích khi giải quyết đền bù

+ Sự đồng thuận của người bị thu hồi đất

+ Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong thực hiện chính sách đền bù + Tình trạng khiếu kiện

(ii) Tiêu chí định lượng

+ Tổng số vụ khiếu kiện được giải quyết

1.2.2.6 Các nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện chính sách đền bù trong giải phóng mặt bằng

Thứ nhất, chính sách pháp luật của Nhà nước

Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật và chính sách của Nhà nước có ảnh hưởng rất lớn đến công tác GPMB nói chung và đền bù GPMB nói riêng Chính sách của Nhà nước là căn cứ pháp lý quan trọng để các đơn

vị thực thi dựa vào đó mà xác định nội dung đền bù, mức đền bù, giá đền bù

và các biện pháp hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, hỗ trợ chi phí tháo dỡ di chuyển,chi phí để ổn định sản xuất và đời sống của người dân vùng di dời