NGHIÊN cứu KIẾN THỨC, THÁI độ và HÀNH VI của NGƯỜI HIẾN máu TÌNH NGUYỆN tại TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

1.Mô tả thực trạng kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu tự nguyện tại tỉnh Thừa Thiên Huế.2.Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu tự nguyện tại địa bàn nghiên cứu.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

HOÀNG THỊ NHƯ MINH

NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ VÀ HÀNH VI

CỦA NGƯỜI HIẾN MÁU TÌNH NGUYỆN

TẠI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

HUẾ- 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

HOÀNG THỊ NHƯ MINH

NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ VÀ HÀNH VI

CỦA NGƯỜI HIẾN MÁU TÌNH NGUYỆN

TẠI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

Chuyên ngành : HUYẾT HỌC TRUYỀN MÁU

Mã số: 60 72 25

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN DUY THĂNG

HUẾ- 2012

HBV Human B virus (vi rút viêm gan B)

HIV Human Immunodeficiency Virus

HMTN Hiến máu tình nguyện

WHO World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới)

Hoàn thành luận văn tốt nghiệp nầy, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới:

- Đảng Ủy, Ban Giám đốc Bệnh viện Trung Ương Huế

- Ban giám đốc Trung Tâm Huyết học-Truyền Máu- Bệnh viện Trung Ương Huế

- UBND Tỉnh, Ban Giám đốc Sở Y tế tỉnh Thừa Thiên Huế

- Tất cả những người hiến máu đã tham gia vào mẫu nghiên cứu của chúng tôi, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thu thập số liệu làm luận văn

- Tôi xin chân thành cảm ơn thầy PGS.TS Nguyễn Duy Thăng Phó Giám đốc BV Trung ương Huế, Giám đốc Trung Tâm Huyết học-Truyền Máu- Bệnh viện Trung Ương Huế đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đở tận tình để tôi hoàn thành luận văn này

Xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tất cả quý Thầy Cô giáo Trường Đại học Y Dược Huế đã tận tình hướng dẫn và giúp đở tôi trong suốt quá trình học tại trường

Hoàng Thị Như Minh

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trình bày trong luận văn là trung thực

và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Nếu có gì sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Như Minh

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1.Giới thiệu khái quát về máu và truyền máu 3

1.2.Các sản phẩm máu an toàn 5

1.3 nhiễm các tác nhân gây bệnh lây qua đường máu 9

1.4.Quy trình hiến máu 11

1.5.Những vấn đề cơ bản về hiến máu tình nguyện 13

1.6 Can thiệp chuyển đổi hành vi trong vận động hiến máu HMTN 17

1.7 những nghiên cứu về kiến thức, thái độ và hành vi hiến máu 22

Chương II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 26

2.1 Đối tượng nghiên cứu 26

2.1 Phương pháp nghiên cứu 26

2.3 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 34

Chương 3 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35

3.1 đặc điểm chung của người hiến máu 35

3.2 kiến thức, thái độ và hành vi cho máu 38

Chương 4: BÀN LUẬN 54

4.1 đặc điểm chung của người hiến máu tự nguyện 54

4.2 kiến thức, thái độ và hành vi cho máu 57

KẾT LUẬN 69 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHIẾU NGHIÊN CỨU

ĐẶT VẤN ĐỀ

Nhu cầu về máu và các dịch vụ hiến máu là một trong những lĩnh vực quan trọng nhất của ngành huyết học truyền máu nói riêng và ngành y tế nói chung Mặc dù y học đang tiến bộ như vũ bão, song máu và sản phẩm của máu vẫn còn là một trong những liệu pháp chính nhằm cứu giúp người bệnh trong những trường hợp nghiêm trọng như chấn thương, phẫu thuật lớn, liệu pháp điều trị hóa học [] Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi năm nước ta cần khoảng gần 2 triệu đơn vị máu để cấp cứu và điều trị Nhưng trên thực tế, các bệnh viện mỗi năm chỉ thu gom được khoảng 700.000 đơn vị máu, trong đó tỉ lệ máu hiến tình nguyện đạt 59%, chỉ mới đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu điều trị của người bệnh Chính vì vậy, hiện nay các bệnh viện luôn luôn ở trong tình trạng thiếu máu để điều trị Trên thế giới, cũng như ở nước ta, nguồn máu cung ứng cho bệnh viện, được cung cấp từ ba nhóm đối tượng chính đó là: hiến máu tình nguyện, người nhà hiến và người hiến máu lấy tiền Trong đó, hiến máu tình nguyện là nguồn quan trọng nhất [2] Mặc dù truyền máu là quan trọng nhưng nó cũng có thể lây các bệnh truyền nhiễm như HIV/AIDS, viêm gan do nhiễm virus B, C bệnh giang mai, sốt rét Như vậy truyền máu được xem là một trong những con đường truyền bệnh truyền nhiễm Do đó, công tác sàng lọc và tuyền truyền với người hiến máu là hết sức quan trọng Theo Jackson (2002), ở nhiều nước đang phát triển, một số người dân sinh sống bằng cách bán máu cho người cần truyền máu và đây là một trong những nghề nguy hiểm nhất, nếu không được sàng lọc kĩ, sẽ đe dọa an toàn truyền máu Các dịch vụ truyền máu cần phải cẩn thận đối với các đối tượng này trước khi lấy máu của họ

Ngoài ra, như chúng ta biết, hiện nay hiến máu dâng dần trở thành một

phong trào mang tính nhân đạo sâu sắc, thu hút đông đảo người dân tham gia Sau hơn 15 năm triển khai nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc tham gia hiến máu, của nguồn máu an toàn đối với sức khỏe của người bệnh cần truyền máu ngày càng tăng Ðến nay, 63/63 tỉnh, thành phố đã có Ban chỉ đạo hiến máu tình nguyện, nhiều nơi đã có ban chỉ đạo cấp quận, huyện Sự ra đời của ban chỉ đạo đã khẳng định sự phát triển mạnh mẽ và có vai trò quan trọng của hoạt động hiến máu nhân đạo Bên cạnh đó, thách thức lớn nhất đối với dịch vụ truyền máu, đó là giáo dục cộng đồng bằng các thông tin, tờ rơi nhắm tới đối tượng chính là những người hiến máu tình nguyện Theo tổ chức Y tế Thế giới (2004), đó là động lực thúc đẩy các nhà tài trợ nhằm có chiến lược thay đổi kiến thức, thái độ và hành vi đối với người cho máu [] Có nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng tới phong trào hiến máu tình nguyện Những yếu tố chính là hành vi và nhận thức của người dân đối với công tác hiến máu tình nguyện và các yếu tố liên quan đến tín ngưỡng văn hóa, kinh tế xã hội [] Nghiên cứu kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu tình nguyện rất hữu ích trong việc xác định những ưu tiên của công tác tuyên truyền về hiến máu, và truyền thông giáo dục sức khoẻ phải thường xuyên duy trì tính bền vững của chương trình này Người dân cũng được giáo dục để có những biện pháp nhằm đạt an toàn truyền máu có thể cho người bệnh [] Kiến thức thái độ và hành vi của người dân đối với hiến máu tự nguyện thường khác nhau ở mỗi quốc gia, vùng sinh thái Sự khác biệt này

là do khác nhau về văn hóa, phong tục tập quán ở mỗi vùng Xuất phát từ những cơ sở trên đây, chúng tôi muốn thực hiện đề tài này với mục tiêu:

1 Mô tả thực trạng kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu tự nguyện tại tỉnh Thừa Thiên Huế

2 Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu tự nguyện tại địa bàn nghiên cứu

Chương 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 GIỚI THIỆU KHÁI QUÁT VỀ MÁU VÀ TRUYỀN MÁU

1.1.1 Lượng máu có trong cơ thể

Lượng máu trong cơ thể người khỏe mạnh tương đối ổn định và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi, giới, trọng lượng cơ thể,… Bình thường tổng lượng máu trong cơ thể người trưởng thành bằng khoảng 1/13 trọng lượng cơ thể Nếu tính theo thể tích máu thì tổng thể tích máu của cơ thể là 77ml/kg cân nặng đối với nam và 66 ml /kg cân nặng đối với nữ Lượng máu trong cơ thể tương đối ổn định nhờ cơ chế điều hòa của cơ thể giữa lượng máu sinh ra

ở tủy xương bằng với lượng máu mất đi Tuy vậy, nếu mất một lượng máu quá lớn hoặc chức năng sinh máu của tủy xương bị rối loạn thì lượng máu trong cơ thể mất ổn định [10]

1.1.2 Chức năng và các thành phần của máu

Máu gồm hai phần là phần tế bào (phần hữu hình) và phần huyết tương (phần vô hình) Các tế bào máu bao gồm:

- Hồng cầu: là tế bào không có nhân, chiếm số lượng nhiều nhất, khoảng 4,2 triệu đến 4,5 triệu/mm3

máu đối với nữ và 4,5 triệu đến 5,0 triệu/

mm3 máu đối với nam Hồng cầu chứa huyết sắc tố là chất vận chuyển oxy từ phổi đến các mô và nhận co2 từ các mô lên đào thải ở phổi Hồng cầu sống tối

đa là 120 ngày, trung bình là 90 ngày [5]

- Bạch cầu: là tế bào to, có nhân, chiếm số lượng từ 4 nghìn đến 10 nghìn/ mm3 Bạch cầu có chức năng bảo vệ cơ thể bằng cách phát hiện và tiêu diệt các” vật lạ” gây bệnh Có nhiều loại bạch cầu khác nhau với đời sống từ một tuần đến vài tháng Bình thường ngoài lưu hành trong máu, một lượng lớn bạch cầu cư trú ở các mô của cơ thể để làm nhiệm vụ bảo vệ [10]

Tiểu cầu: là những mảnh tế bào rất nhỏ, số lượng từ 150 nghìn đến 350nghìn/ mm3 Tiểu cầu tham gia vào chức năng cầm máu, tham gia tạo cục máu đông bịt các vết thương thành mạch Ngoài ra, tiểu cầu làm cho thành mạch mềm mại, dẻo dai nhờ chức năng nhờ chức năng tiểu cầu làm trẻ hóa thành mạch Đời sống tiểu cầu khoảng một đến hai tuần.[5]

Huyết tương: là phần vô hình, có màu vàng, chứa rất nhiều chất như: Albumin là protein giúp cơ thể phát triển, tái tạo và sinh sản của tế bào, các mô,…

- Các yếu tố đông máu tham gia vào quá trình cầm máu

- Các kháng thể làm nhiệm vụ bảo vệ cơ thể

- Các chất mỡ, đường, vitamin, muối khoáng, hormone, các men,… và đặc biệt huyết tương chứa chủ yếu nước Các chất này là các chất rất quan trọng đối với sự phát triển, chuyển hóa của cơ thể

Huyết tương theo các mạch máu đến ruột hấp thu các chất dinh dưỡng rồi

đi nuôi khắp cơ thể Đồng thời nhận các cần đào thải từ các mô, các tế bào để đưa đến chuyển hóa ở gan, đào thải ở thận, tuyến mồ hôi, phổi,…Huyết tương thay đổi từng giờ trong cơ thể, ví dụ sau bữa ăn huyết tương có màu vàng đục

và trở nên trong màu vàng chanh sau khi ăn từ một đến hai giờ Vì vậy không nên ăn no, ăn nhiều các thức ăn nhiều mỡ ngay trước khi hiến máu Máu có huyết tương đục sẽ không được sử dụng vì có thể gây sốc, gây dị ứng cho người bệnh [10]

1.1.3 Hiệu quả của truyền máu

Truyền máu là hoạt động không thể thiếu trong cấp cứu và điều trị cho người bệnh khi bị mất máu nhiều hoặc do thiếu hụt các thành phần của máu gây hậu quả lâm sàng nặng nề mà nếu không được truyền máu, bệnh nhân sẽ

bị tử vong

- Nhờ có truyền máu mà các phương pháp điều trị hiện đại như ghép tạng, điều trị ung thư, phẫu thuật tim mạch, điều trị các bệnh về máu,…được

mở rộng và đạt hiệu quả cao

- Tuy nhiên truyền máu cũng có môt số bất lợi: truyền máu có thể gây nguy hiểm đến tính mạng cho người bệnh khi có sai sót về kĩ thuật (như định nhầm nhóm máu), có thể lây nhiễm một số tác nhân gây bệnh truyền qua đường máu (như HIV, viêm gan virus B, viêm gan virus C, giang mai, sốt rét, ) và có thể gây các phản ứng miễn dịch sau truyền máu

- Các hình thức truyền máu: dựa theo các tiêu chí khác nhau mà người

ta cũng chia truyền máu thành nhiều hình thức khác nhau:

+ Dựa vào thành phần máu đưa vào cơ thể: chia thành truyền máu toàn phần

(truyền các thành phần của máu) và truyền máu từng phần (như khối hồng cầu , khối tiểu cầu, khối bạch cầu, huyết tương, ) Ngày nay nhờ sự tiến bộ của truyền máu hiện đại nên chủ yếu là truyền máu từng phần

+ Dựa vào sự tương đồng giữa người hiến máu và người nhận máu: chia thành truyền máu tự thân, và truyền máu khác cá thể Truyền máu tự thân đảm bảo an toàn hơn truyền máu khác cá thể nhưng rất ít người bệnh đủ tiêu chuẩn

để áp dụng nên đa số vẫn là truyền máu khác cá thể

+ Khối hồng cầu

- Các loại hồng cầu khối (HCK): là chế phẩm hồng cầu sử dụng rộng rãi nhất, chiếm phần lớn trường hợp có chủ động truyền máu.HCK được dùng trong mọi trường hợp thiếu máu nặng đơn thuần để tăng cường khả năng vận chuyển o2 của cơ thể.Các loại HCK bao gồm: HCK đậm đặc, HCK có dung dịch nuôi dưỡng, HCK lọc bạch cầu, HCK tia xa, HCK rửa…

- Chỉ định sử dụng: Sử dụng trong điều trị và cấp cứu các tình trạng thiếu máu Suy giảm khả năng vận chuyển ô xy và/hoặc đi kèm với các triệu chứng giảm thể tích tuần hoàn

+ Khối tiểu cầu

- Các loại khối tiểu cầu (KTC): KTC pool, KTC đơn, KTC gạn tách từ 1 người cho bằng máy, KTC lọc bạch cầu, KTC tia xạ…

- Chỉ định sử dụng: Mục đích của truyền tiểu cầu là cung cấp một lượng thích hợp tiểu cầu có chức năng tốt để làm ngừng chảy máu hoặc phòng chảy máu trong các trường hợp xuất huyết hoặc có nguy cơ xuất huyết mà nguyên nhân do tiểu cầu điều trị, dự phòng cho bệnh nhân phẫu thuật có số lượng tiểu cầu thấp…

+ Khối huyết tương

- Các loại khối huyết tương (HT): HT tươi, HT tươi đông lạnh, HT đông lạnh…

- Chỉ định sử dụng: Thiếu hụt các yếu tố đông máu thì huyết tương như yếu tố VIII hoặc IX Thiếu hụt đồng thời nhiều yếu tố đông máu gây chảy máu: Đông máu rải rác trong long mạch, bệnh lý gây mất chức năng gan

+ Tủa lạnh (Cryo)

Tủa lạnh được điều chế từ huyết tương tươi đông lạnh.Được sản xuất từ máu người, có thể sản xuất được ở ngân hàng máu địa phương Nó chứa nồng

độ yếu tố VIII ở mức trung bình, fibrinogen Chế phẩm này có thể chưa được

xử lí để bất hoạt hoặc loại trừ virus và cần được bảo quản lạnh (-560

C) Chỉ định sử dụng: Các bệnh hemophilia A, bệnh von Willebrand, các trường hợp chảy máu do thiếu fibrinogen, yếu tố VIII

+ Các sản phẩm sản xuất từ huyết tương

Từ huyết tương người ta có thể sản xuất được các sản phẩm tinh khiết

đông khô như: Albumin, Gamma globulin, yếu tố VIII, yếu tố IX… sử dụng

trong các trường hợp thiếu yếu tố đó hoặc tăng cường miễn dịch…

Yếu tố VIII/IX cô đặc : là chế phẩm tốt điều trị hemophilia Chúng có

thể được sản xuất từ máu người hoặc sản xuất bằng công nghệ gen (yếu tố tái

tổ hợp) Yếu tố cô đặc được sản xuất bằng kĩ thuật hiện đại Tất cả các loại yếu tố cô đặc trên thị trường đều được xử lí để bất hoạt hoặc loại bỏ virus truyền qua đường truyền máu, tuy nhiên, chưa loại trừ được 100% nguy cơ lây nhiễm các bệnh này

1.2.1 Hệ thống nhóm máu

Các kháng nguyên có tính miễn dịch cao được xếp thành hệ thống các nhóm máu ABO, Rh đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong truyền máu Những nhóm máu quan trọng trong truyền máu

- Hệ thống nhóm máu ABO: Năm 1901, bác học Landsteiner phát hiện

ra hiện tượng: huyết thanh của người này làm ngưng kết hồng cầu của người kia và ngược lại Sau đó các nhà khoa học đã tìm được kháng nguyên A và kháng nguyên B có mặt trên màng hồng cầu, còn kháng thể a và kháng thể b

có mặt trong huyết tương Kháng thể a sẽ làm ngưng kết hồng cầu mang kháng nguyên A, kháng thể b sẽ làm ngưng kết hồng cầu mang kháng nguyên

B Do cơ thể có trạng thái dung nạp với kháng nguyên bản thân nên trong huyết tương không bao giờ có kháng thể chống lại kháng nguyên có trên bề mặt hồng cầu của chính mình

- Dựa vào kháng nguyên có trên bề mặt hồng cầu, người ta chia ra 4 nhóm máu là: A, B, AB và O Người nhóm máu A có kháng nguyên A trên bề mặt hồng cầu và có kháng thể chống B trong huyết tương Người nhóm máu

B có kháng nguyên B trên bề mặt hồng cầu và có kháng thể chống A trong huyết tương Người có nhóm máu AB có kháng nguyên A và B trên bề mặt hồng cầu và không có kháng thể chống A và chống B trong huyết tương Người có nhóm máu O không có kháng nguyên A và B trên bề mặt hồng cầu, nhưng trong huyết tương có cả kháng thể chống A và chống B Các kháng thể chống A và B là những kháng thể tự nhiên trong huyết thanh

- Hệ thống nhóm máu Rh: Hệ Rh có 3 loại kháng nguyên chính: kháng nguyên D (Rh0), kháng nguyên C (Rh'), kháng nguyên E (Rh'') Nhưng chỉ có kháng nguyên D có tính kháng nguyên mạnh và có tính sinh miễn dịch cao

Do đó chỉ khi có kháng nguyên D thì mới gọi là Rh+ Kháng nguyên hệ thống nhóm máu Rh có tính di truyền, còn kháng thể chống Rh chỉ có ở cơ thể những người có nhóm máu Rh- khi được miễn dịch bằng hồng cầu có kháng nguyên D (Rh+) Nếu một người có nhóm máu Rh- , chưa hề được truyền máu Rh+ bao giờ thì khi truyền máu Rh+ lần đầu cho họ sẽ không bị xảy ra phản ứng phản vệ Nhưng sau 2 - 4 tháng truyền máu Rh+, nồng độ kháng thể chống Rh+ trong máu người nhận Rh- mới đạt tối đa Từ đây nếu truyền máu Rh+ cho họ lần thứ 2, có thể gây ra sốc nặng Vì vậy phải hết sức chú ý tới người đã được truyền máu nhiều lần, phải xác định nhóm máu hệ Rh cho họ

để tránh các trường hợp xảy ra phản ứng truyền máu nguy hiểm [5]

1.2.2 Truyền máu an toàn

Quy tắc truyền máu cơ bản là: không để kháng nguyên và kháng thể

tương ứng gặp nhau trong máu người nhận Đối với hệ thống nhóm máu ABO, thoả mãn qui tắc trên là phải truyền cùng nhóm, ví dụ máu nhóm A truyền cho nhóm A Đồng thời với việc xác định nhóm máu thuộc hệ ABO, cần phải làm các phản ứng chéo: trộn hồng cầu người cho với huyết thanh máu người nhận và trộn hồng cầu người nhận với huyết thanh máu người cho, nếu không có hiện tượng ngưng kết hồng cầu thì máu đó mới được truyền

Trường hợp cần truyền máu khác nhóm, phải theo một qui tắc tối thiểu: không để xảy ra ngưng kết hồng cầu của người cho trong máu của người nhận Vì khi xảy ra tai biến này thì chỉ cần truyền nhầm 2ml máu đã có thể gây tử vong do tắc mạch, tan máu, suy thận cấp Do đó truyền máu khác nhóm bắt buộc phải theo nguyên tắc sau: nhóm O truyền được cho 3 nhóm:

A, B, AB; Nhóm A và nhóm B truyền được cho nhóm AB Nhóm AB không truyền được cho nhóm O, A, B Trường hợp truyền máu khác nhóm chỉ được truyền khoảng 250ml máu, với tốc độ rất chậm, khi đó tai biến do truyền máu rất khó xảy ra vì kháng thể trong máu người cho ngay lập tức bị pha loãng trong máu của người nhận, do đó nồng độ kháng thể rất thấp Các kháng thể này sẽ bị các enzym phân giải Đối với hệ thống nhóm máu Rh, kháng thể chống Rh chỉ hình thành ở người Rh- khi được miễn dịch bằng hồng cầu của người Rh+ Vì tỷ lệ Rh- của người Việt Nam rất thấp nên người ta chỉ cần xét nghiệm nhóm máu hệ Rh cho người đã được truyền máu nhiều lần và phụ nữ

có tiền sử sảy thai, đẻ non, đẻ con có hội chứng vàng da huỷ huyết Nếu bệnh nhân cần truyền máu là người Rh+ thì truyền máu Rh+ hoặc Rh- đều được Ngược lại, bệnh nhân cần truyền máu là người Rh- thì nhất thiết phải được truyền máu là Rh-

1.3 NHIỄM CÁC TÁC NHÂN GÂY BỆNH LÂY QUA ĐƯỜNG MÁU 1.3.1 Nhiễm các virus viêm gan

+ Nhiễm virus viêm gan B (HBV), tuy có sàng lọc huyết thanh nhưng vẫn có thể lây do lấy máu ở giai đoạn cửa sổ [6] Nhiều nghiên cứu cho thấy

tỷ lệ cao ( 12-14%) nhiễm HBV ở những người hiến máu lần đầu Theo Nguyễn Chí Tuyển ( 2004), tỷ lệ nhiễm HBV ở người hiến máu la 4,58%

+ Nhiễm virus viên gan C (HCV), đây là virus có cấu trúc thuộc nhóm ribonucleotic acid [4] Dzieckowski J.S (2001) cho rằng viêm gan C rất nguy hiểm có nguy cơ trở thành viêm gan mạn, xơ gan và ung thư gan [4] Nguyễn Chí Tuyển ( 2004) cho biết tỷ lệ nhiễm viêm gan do virus này ở nguwoif hiên máu là 0,99%[9]

1.3.2 Nhiễm virus HIV

Đây là nguy cơ do truyền máu, máu nguwoif bị nhiễm HIV nhưng giai đoạn chưa có chuyển đổi huyết thanh hoặc đã có những kĩ thuật chưa đủ độ nhạy và chưa có kỹ thuật để phát hiện Do vậy khi sàng lọc huyết thanh vẫn chi kết quả âm tính [7] máu này truyền cho bệnh nhân sẽ cho kết quả dương tính vơi HIV lây nhiễm này gọi là nhiễm trùng cửa sổ[8] Ting P.H (2005) cho rằng nguy cơ lây nhiễm HIV do truyền máu giao động từ 1/ 250.000 – 1/2.000.000[3]

1.3.3 Nhiễm các tác nhân lây bệnh khác

+ Nhiễm ký sinh trùng sốt rét

+ Nhiễm xoắn khuẩn giang mai

+ Vi khuẩn thông thường do máu bị nhiếm bẩn

1.3.4 Một số tác nhân mới cần lưu ý

+ Các tác nhân lây qua truyền máu mà đã biết nhưng chưa đưa vào sàng lọc thường quy: CMV, EBV, HTLV1-2, HHV-8, HAV, …[3]

+ Các tác nhân lây qua truyền máu mà trước kia chưa biết: virus Tây sông Nile, bệnh chagas ( ở Nam Mỹ do loài ký sinh trùng Trypanosma cruzi) [3], [4]

+ Các tác nhân chưa biết rõ về bệnh lý: TTV (gây viêm gan sau truyền máu)

1.4 QUY TRÌNH HIẾN MÁU

1.4.1 Quy trình hiến máu chung áp dụng tại Việt Nam

Quy trình hiến máu ở mỗi quốc gia, mỗi cơ sở truyền máu và mỗi hình thức hiến máu có sự khác nhau nhất định Nhưng quy trình chung hiện nay đang được áp dung phổ biến tại các điểm hiến máu ở nước ta là:

Đăng ký hiến máuTư vấn , khám, xét nghiệm tuyển chọn nghỉ uống nước hiến máunghỉ , ăn nhẹ , nhận quà tặngtư vấn sau hiến máu [11]

Một số thông tin cần căn dặn người hiến máu:

+ Ngày hôm trước khi hiến máu, người hiến máu nên ăn uống, nghỉ ngơi đầy đủ Tránh làm việc quá sức, thức đêm , bỏ ăn , say rượu, gây mệt mỏi căng thẳng trước khi hiến máu

+ Ngày hiến máu: ăn nhẹ trước khi hiến máu 1 giờ đến 2 giờ, không ăn thức ăn nhiều mỡ, không uống rượu, đem theo chứng minh nhân dân hoăc hộ chiếu

Tại điểm hiến máu: cần thực hiện đúng hướng dẫn của Ban tổ chức và nhân viên y tế, chỉ rời khỏi điểm hiến máu khi cảm thấy mình hoàn toàn bình thường

+ Sau khi hiến máu: trong 3 ngày đầu nên giữ sạch nơi chọc ven, không nên làm việc quá sức, tránh làm những việc đặc biệt nguy hiểm, không say rượu, cần ăn uống và nghỉ ngơi đầy đủ, liên hệ với cơ sở truyền máu khi thấy

có bất thường về sức khỏe

Người hiến máu cần tiếp tục bảo vệ sức khỏe tốt để hiến máu nhắc lại an toàn và vận động mọi người cùng tham gia hiến máu tình nguyện (HMTN) [11]

1.4.1 Sự cần thiết phải vận động hiến máu tình nguyện

- Nhiều người, nhiều cơ quan, tổ chức đến nay vẫn quan niệm cần phải bồi dưỡng bằng tiền mặt cho người hiến máu, càng nhiều càng tốt Mới nghe

sẽ thấy quan niệm này thể hiện tốt sự quan tâm, động viên người hiến máu tình nguyện Xét về mặt nào đó, nó cũng động viên, khuyến khích được người hiến máu và có thêm chút tiền để bồi dưỡng sức khỏe hoặc mua môt vật gì đó làm kỷ niệm cho một lần hiến máu Tuy vậy, nếu dùng tiền để khuyến khích người hiến máu tình nguyện sẽ tạo ra nhiều tiêu cực, thu hút những người cần tiền nên đi hiến máu và khi ấy sẽ đe dọa nghiêm trọng đến an Toàn truyền máu Yêu cầu cơ bản khi xây dựng các quy định về quyền lợi, chế độ đối với người hiến máu tình nguyện là:

+ Phải đảm bảo an toàn cho người hiến máu, người bệnh nhận máu và không quá phức tạp cho các trung tâm tâm truyền máu

+ Phải khuyến khích, động viên được đông đảo người dân tham gia hiến máu tình nguyện

+ Phải thể hiện được sự công bằng xã hội

- Cần phải vận động hiến máu không lấy tiền vì;

+ Chỉ có HMTN không lấy tiền thì chất lượng máu và an toàn truyền máu mới được đảm bảo Nếu dùng tiền để khuyến khích việc hiến máu thì sẽ tăng nguồn người cho máu không an toàn là người cho máu chuyên nghiệp

+ Chỉ có HMTN không lấy tiền thì mới tôn vinh được nghĩa cử cao đẹp của HMTN, loại bỏ được sự mua bán trong việc hiến máu, đưa các giá trị của hiến máu cứu người lên mức không thể đo đếm bằng một số tiền cụ thể Hành động HMTNđược tôn vinh sẽ thể hiện được ý nghĩa thiêng liêng, cao đẹp của hiến máu cứu người sẽ thu hút được sự hưởng ứng của đông đảo người dân + Thực tế trên thế giới và ở Việt Nam đã chứng minh: chỉ khi HMTN không lấy tiền mới thu hút được đông đảo người dân tham gia hiến máu, loại bỏ” cảm giác bị xúc phạm “ khi các cơ sở truyền máu trao tiền bồi dưỡng sau khi HMTN như đã từng xảy ra một cách phổ biến ở người HMTN trước

đây.[11]

1.5 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIẾN MÁU TÌNH NGUYỆN

+ Máu an toàn

Máu an toàn là máu được lấy từ người khỏe mạnh, đã được xét nghiệm, lưu trữ và được cung cấp kịp thời, đầy đủ cho người bệnh.[11]

+ Yêu cầu về sức khoẻ của người hiến máu tình nguyện

- Là người khỏe mạnh, không có tiền căn bệnh về máu, có tinh thần nhân đạo, tự nguyện, cứu giúp người bệnh

- Là người hiểu biết về hiến máu, có ý thức về hiến máu an toàn cho người bệnh

- Là người có trách nhiệm vận động thêm người khỏe mạnh đến hiến máu.[11]

+ Điều kiện hiến máu

Điều kiện quan trọng nhất là người hiến máu thực sự khỏe mạnh, trước đây không mắc bệnh nguy hiểm nào Ngoài ra, để được hiến máu, người hiến máu phải có: tuổi từ 18 đến 60 với nam, 18 đến 55 với nữ Cân nặng trên 45kg với nam và trên 43kg với nữ Mạch và huyết áp đều bình thường, không cao quá cũng không thấp quá Người phụ nữ đang mang thai, có kinh, điều hòa kinh nguyệt, đang cho con bú không được hiến máu.[11]

+ Lượng máu dự trữ của người bình thường

Thường ở Nữ 43 kg có khoảng 3000 ml máu và Nam 45 kg có 3150 ml máu

- Lượng máu hiến 250ml, so với lượng máu cơ thể của mỗi người

không đáng là bao nhiêu, mỗi kg trọng lượng cơ thể, trung bình có 70 ml máu, nếu lấy 250ml máu của 3.000ml máu bằng 8% số lượng máu cơ thể, nên không ảnh hưởng đến sức khỏe.[7]

- Lượng máu hiến mất đi được phục hồi nhanh sau 3-5 ngày Máu được tái tạo lại là máu mới do cơ thể sinh ra, các thành phần trong máu được trẻ hóa, có sức đề kháng chống bệnh tật và tạo sự phấn chấn trong người, như vậy hiến máu làm cho cơ thể khỏe mạnh hơn.[11]

+ Ảnh hưởng của hiến máu tới sức khỏe

Máu có nhiều thành phần, mỗi thành phần chỉ có đời sống nhất định và luôn được đổi mới hàng ngày

Lượng máu trong cơ thể mỗi con người khoảng 70ml/kg cân nặng: như vậy, một người 50kg có khoảng 3500ml máu, người 65kg có khoảng 4500ml Qua nghiên cứu và thực tế đã chứng minh, nếu bạn hiến dưới 1/10 máu trong cơ thể (từ 350-450ml) theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc thì hoàn toàn không có hại cho sức khỏe[11]

+ Những xét nghiệm cần thiết

Tất cả những đơn vị máu thu được sẽ được kiểm tra nhóm máu (OAB-Rh), HIV, Virus viêm gan B, Virus viêm gan C, IgMHbC, Giang mai, Sốt rét, kháng thể bất thường

Bạn sẽ được thông báo kết quả, được giữ kín và được tư vấn (miễn phí) khi được phát hiện ra các bệnh nhiễm trùng nói trên.[11]

+ Số lần hiến máu

Cơ thể người khỏe mạnh, có thể hiến máu nhắc lại nhiều lần Tuy nhiên cần đảm bảo thời gian tối thiểu giữa hai lần hiến máu là 3 tháng Hiến máu cứu người là nghĩa cử cao đẹp, thể hiện sự hiểu biết, lòng nhân ái và trách nhiệm của mỗi cá nhân với cộng đồng Máu có thể cứu được tính mạng người bệnh, mang lại niềm vui hạnh phúc cho gia đình họ

+ Yếu tố quyết định trong việc tuyển chọn người hiến máu mới

Có mối quan hệ tốt giữa người vận động hiến máu với người hiến máu

- Giải tỏa những nỗi lo sợ (đau, ngất, mệt mỏi, kim tiêm, nhiễm siêu vi, mất máu )

- Truyền thông, giáo dục trước hết đối với những người dễ tiếp nhận kiến thức như: sinh viên, giáo viên, công nhân viên chức Nhà nước, lãnh đạo các ban ngành đoàn thể, Đảng và chính quyền, các chức sắc tôn giáo… Cung cấp cho họ đầy đủ thông tin về hiến máu tình nguyện

- Tạo được mối thân thiện với những người hiến máu để người hiến máu cảm thấy như là một thành viên của trung tâm sẵn sàng cho máu

+ An toàn máu

“An toàn máu bắt đầu từ tôi” có ý nghĩa là : An toàn máu bắt đầu từ chúng ta

- Cán bộ vận động tuyên truyền HMTN phải là người hiểu rõ về hiến máu,

có ý thức an toàn máu, họ chỉ vận động những đối tượng thật sự khỏe mạnh

- Bác sĩ là người trực tiếp khám tuyển chọn người cho máu, luôn luôn

có ý thức an toàn máu, loại bỏ những trường hợp không khỏe mạnh, nghi ngờ

có bệnh lây nhiễm theo đường máu trong khi khám sức khỏe tổng quát

- Y tá lấy máu cũng có ý thức về an toàn máu trong khi làm việc, báo ngay cho bác sĩ khi thấy có dấu hiệu nghi ngờ

- Quan trọng nhất là chính bản thân người hiến máu phải có ý thức về

an toàn máu bởi vì chính bản thân người hiến máu mới biết mình có mắc bệnh

gì từ trước đến nay hay không

+ Ý nghĩa của chỉ tiêu về chất lượng trong HMTN

Trong phong trào hiến máu tình nguyện, máu được xét nghiệm sau khi hiến máu Nếu tỉ lệ máu bệnh vượt quá tỷ lệ cho phép, chứng tỏ rằng: “An toàn máu bắt đầu từ tôi, từ chúng ta” (Người hiến máu, Người vận động, Bác

sĩ, Y tá…) thực hiện sự tuyển chọn không hiệu quả và tốn kém do hủy máu,

tiền xét nghiệm và túi máu phải bỏ ra, tỉ lệ bệnh cho phép là dưới 6 – 8% trên tổng số máu nhận được, thì mới đạt chỉ tiêu chất lượng trên giao

+ Lực lƣợng hiến máu dự bị

Mục đích thành lập lực lượng hiến máu dự bị là để cung cấp máu tốt cho các trường hợp mổ cấp cứu, mổ đột xuất, hỗ trợ cho người nghèo có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khi ngân hàng máu bệnh viện không còn máu

Điều kiện để vào lực lượng hiến máu dự bị là: nữ tuổi từ 18 – 45, cân nặng trên 45 kg; nam tuổi từ 18 – 50, cân nặng trên 50 kg; đã hiến máu nhân đạo từ

03 lần liên tiếp trở lên đều có kết quả xét nghiệm máu tốt và phải có số điện thoại để tiện cho việc liên lạc [5]

+ Vận động hiến máu lập lại

Vận động những người đã từng hiến máu lặp lại chắc chắn có 2 điều lợi:

- Dễ dàng vận động hơn vì họ đã có ý thức và kinh nghiệm về hiến máu

- Tỉ lệ bệnh sẽ rất thấp, số lượng máu tốt sẽ được dùng nhiều hơn

Tạo mối quan hệ tốt giữa người vận động, Bác sĩ, Y tá, nhân viên, tuyên truyền viên, tình nguyện viên đối với người hiến máu, gây được lòng tin, tình cảm thân thiết đối với họ

- Tổ chức sơ, tổng kết để động viên, biểu dương, khen thưởng thích đáng

- Thông tin, tuyên truyền giáo dục nâng cao ý thức, kiến thức về hiến máu cho họ

- Quan tâm đến sức khỏe của người hiến máu, có hỗ trợ giúp đỡ khi cần thiết[5]

+ Đối tƣợng cần vận động HMTN

- Người vận động hiến máu cần tập trung các đối tượng sau: Thanh niên, Sinh viên, CBCNV, Giáo viên, nông dân những người có cuộc sống và việc làm ổn định

- Người vận động HMTN tốt là người từng hiến máu và hiến máu nhiều lần, đội viên HMTN, lãnh đạo các ban, ngành, đoàn thể, công ty, xí nghiệp, các vị Linh mục, các vị trụ trì các chùa.[11]

1.6 CAN THIỆP CHUYỂN ĐỔI HÀNH VI TRONG VẬN ĐỘNG HMTN 1.6.1 Khái quát về kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu

Mối quan hệ giữa nhận thức, thái độ và hành vi của một con người nói chung và của người hiến máu nói riêng có liên quan mật thiết đối với môi trường sống (bao gồm cả tự nhiên và xã hội) của họ Đó là mối quan hệ tương

hỗ, tác động và chi phối lẫn nhau được thể hiện rất đa dạng

- Nhận thức đầy đủ, thái độ đúng đắn của người HMTN:

Lý do để một cá nhân hiến máu tình nguyện:

Về mặt lý thuyết thì lý do duy nhất là để cứu chữa bệnh Thực tế: có thể còn có những lý do khác: kiểm tra sức khỏe, bạn bè lôi kéo , tò mò…

- Người có nhận thức đầy đủ về HMTN:

Nêu đầy đủ về sự cần thiết và giá trị của HMTN Giải thích được hiến máu theo hướng dẫn của bác sĩ thì không có hại đến sức khỏe Trình bày tiêu chuẩn, điều kiện của người hiến máu để hiến máu được an toàn Biết cách tự rèn luyện nâng cao sức khỏe để có thể tiếp tục hiến máu an toàn

- Người có thái độ đúng đắn về HMTN:

Hoàn toàn tự nguyện hiến máu cứu người Trung thực, sẵn sàng phối hợp với trung tâm truyền máu và tuyên truyền viên Nghiêm túc thực hiện theo hướng dẫn của cán bộ y tế và tuyên truyền viên Cởi mở, tôn trọng mọi người tại điểm hiến máu Có trách nhiệm đối với bệnh nhân nhận máu

- Hành vi phù hợp về HMTN:

Chỉ thấy hiến máu nếu thấy mình đủ điều kiện Nhất định không hiến máu nếu thấy mình không đủ điều kiện Tự rèn luyện nâng cao sức khỏe để hiến máu nhắc lại an toàn Vận động người khác cùng tham gia hiến máu [12]

1.6.2 Mối quan hệ giữa kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu

Nhận thức, thái độ và hành vi của một người có liên quan mật thiết với nhau và chịu ảnh hưởng rất lớn đối với môi trường sống Trong đó, nhận thức đóng vai trò quyết định đến thái độ và hành vi cuả đối tượng về HMTN Muốn thay đổi nhận thức về HMTN thì trước hết phải thay đổi thái độ và thay đổi nhận thức phải bằng những hành vi cụ theerthoong qua các giác quan là thị giác, thính giác, xúc giác, vị giác và khứu giác.Hoạt động trải nghiệm có vai trò kiểm định để củng cố nhận thức không thể có nhận thức đầy đủ khi chưa có trải nghiệm Ngược lại, rất khó thay đổi nhận thức khi vấn đề ấy đã được trải nghiệm Không có sự tương xứng hoàn toàn giữa nhận thức, thái độ

và hành vi vì môi trường sống có vai trò rất quan trọng Cụ thể là không phải tất cả những người có nhận thức đầy đủ, thái độ đúng đắn đều tham gia HMTN và ngược lại Như vậy môi trường sống trong những điều kiện nhất định cũng có vai trò quyết định đến việc chuyển đổi hành vi của đối tượng vận động hiến máu [12]

1.6.3 Những yếu tố ảnh hưởng tới việc chuyển đổi thái độ và hành vi HMTN

Một người có nhận thức đầy đủ về HMTN nhưng chưa chắc họ sẽ có thái độ đúng đắn và hành vi phù hợp Sau đây là các yếu tố ảnh hưởng tới thái

độ , hành vi của người có nhận thức đầy đủ:

- Các yếu tố liên quan trực tiếp tới tuyên truyền viên và nhân viên y tế: Thái độ của tuyên truyền viên và nhân viên y tế: thái độ của đối tượng được thể hiện trước hết là với tuyên truyền viên và nhân viên truyền máu, sau

đó là thái độ với người bệnh cần truyền máu Như vậy để đối tượng có thái độ đúng đắn thì trước hết người tuyên truyền viên và nhân viên truyền máu phỉa

có thái độ đúng đắn với họ và với bện nhân cần truyền máu

- Kỹ năng tiếp xúc với đối tượng của tuyên truyền viên và nhân viên y tế: Việc tổ chức, sắp xếp các quy trình làm việc tại các điểm hiến máu một

cách hợp lý và đảm bảo tôn trọng bí mật riêng tư của đối tượng là rất cần thiết

để tạo thái độ đúng đắn và hành vi phù hợp ở đối tượng Tuyên truyền viên và nhân viên y tế có kĩ năng giao tiếp không tốt đối với đối tượng sẽ tạo cho đối tượng những thái độ không tốt và hành vi không phù hợp mặc dù họ có nhận thức đầy đủ

Các yếu tố không thuộc về tuyên truyền viên và nhân viên y tế:

+ Các yếu tố tích cực:

Sự ủng hộ và động viên của người xung quanh Sự trân trọng quan tâm của xã hội Các điều kiện cho phép: tình trạng sức khỏe, công việc, học tập…Điểm tổ chức hiến máu:thời gian, địa điểm và chất lượng phục vụ tốt, thuận lợi và hấp dẫn và tin cậy Có thư mời và thông báo rõ ràng Lòng nhân

ái cao ( có trách nhiêm đối với cộng đồng ) Được thôi thúc bởi những hoàn cảnh cụ thể, thông tin khẩn cấp và nhu cầu điều trị…

- Các yếu tố cản trở:

+ Các yếu tố ngược lại với các yếu tố tích cực

+ Được nghe, được chứng kiến những thông tin sai lệch về HMTN

- Những yếu tố ảnh hưởng tới duy trì hành vi hiến máu nhắc lại:

Các yếu tố tích cực: Ấn tượng tốt đẹp khi hiến máu Sức khỏe sau hiến máu hoàn toàn bình thường Thường xuyên tiếp xúc với các thông tin tích cực Sự ủng hộ và động viên những người xung quanh Được tư vấn sau khi hiến máu một cách chu đáo Có thư mời, thông bảo rõ ràng; điểm tổ chúc hiến máu thuận lợi, hấp dẫn, tin cậy [12]

1.6.4 Quy trình thay đổi kiến thức, thái độ và hành vi của người hiến máu

Giai đoạn thờ ơ: là giai đoạn mà đối tượng không quan tâm, không

chú ý tới hoạt động HMTN, giai đoạn này có thể gặp ở những người:

- Chưa tiếp xúc hoặc tiếp xúc chưa đầy đủ để gây sự chú ý về HMTN

- Số ít người cho rằng HMTN là việc của xã hội, không liên quan gì đến họ

Ý nghĩa: đa số người dân của nước ta đang ở trong giai đoạn này Do vậy việc tổ chức vận động hiến máu cũng cần tập trung vào đối tượng này Việc chuyển biến được từ giai đoạn thờ ơ sang các giai đoạn sau là một khí khăn lớn đòi hỏi nhiều khó khăn, cần vân động thường xuyên, liên tục vào những chiến dịch truyền thông lớn.[12]

Giai đoạn nghi vấn: là giai đoạn đối tượng bắt đầu có những quan tâm,

chú ý và tự đặt ra câu hỏi sau khi đã tiếp xúc với các thông tin về hiến máu

- Đặc điểm:

+ Thời gian diễn ra ngắn

+ Nếu không được cung cấp thông tin kịp thời thì có thể họ sẽ trở lại giai đoạn thờ ơ hoặc họ sẽ lý giải theo cách hiểu của họ nên đẽ hiểu sai lệch + Dễ tiếp nhận thông tin tiếp theo về HMTN ( kể cả thông tin sai lệch)

- Ý nghĩa: Khi đối tượng đang ở giai đoạn nghi vấn thì việc cung cấp các thông tin một cách đầy đủ kịp thời qua các kênh thông tin về HMTN là rất quan trọng Việc chậm trễ cung cấp thông tin cho đối tượng ở giai đoạn này

có thể sẽ hiểu biết những thông tin sai lệch gây cản trở cho phong trào HMTN Do vậy căn cứ vào năng lực chủ thể của cơ quan và tuyên truyền viên

để xác định số lượng người được chuyển từ giai đoạn thờ ơ sang giai đoạn nghi vấn, tránh chuyển đổi một cách tràn lan không kiển soát được

Giai đọan tự lựa chọn: là giai đoạn mà đối tượng đã được biết đầy đủ

các thông tin về HMTN và liên hệ với bản thân mình để lựa chọn hành vi cho bản thân họ

- Đặc điểm:

- Thời gian diễn ra ngắn

- Có sự đấu tranh, lựa chọn giữa việc bản thân có thể hoặc không thể HMTN

- Rất đẽ bị rác động bởi các yếu thố tích cực và cản trở chuyển đổi hành

vi hiến máu

Ý nghĩa: là giai đoạn mà đối tượng rất khó xác định là bản thân có thể tham gia hiến máu có được hay không nên rất cần sự tư vấn, tạo các điều kiện thuận lợi để chuyển đổi hành vi.[12]

Giai đoạn sẵn sàng hiến máu tình nguyện: là giai đoạn mà đối tượng

có nhận thức đầy đủ và thái độ đúng đắn nhưng chưa tham gia HMTN

- Đặc điểm:

- Thời gian tương đối dài , tồn tại dưới dạng ấp ủ ý định sẽ HMTN…

- Họ mong muốn sẽ cung cấp thêm những thông tin về điểm hiến máu, quy trình thủ tục hiến máu

- Dễ chuyển đổi hành vi nếu có điểm hiến máu phù hợp

- Ý nghĩa: cần có những biện pháp can thiệp chuyển đổi hành vi người mới hiến máu, tổ chức các điểm hiến máu phù hợp,…[12]

Giai đoạn tự kiểm định sau hiến máu: là giai đoạn mà sau khi hiến

máu đối tượng rất chú ý theo dõi những thay đổi sức khỏe của bản thân, thái

độ của bản thân, thái đọ của những nười xung quanh và liên hệ với những thông tin mà họ đã biết trước khi HMTN

Đặc điểm:

+Nếu sự thay đổi về sức khỏe của bản thân và các thông tin mới giông như thông tin mà họ nhận được trước khi hiến máu thì nhận thức, thái độ càng được củng cố ( được trải nghiệm)

+ Những thay đổi ở họ không liên quan về HMTN cũng có thể được họ nhận định là do hiến máu

+ Họ rất lo lắng thậm chí sợ hãi với những thay đổi bất lợi của bản thân khi cho máu và rất cần được tư vấn

Ý nghĩa: giai đoạn này đối tượng rất cần được tư vấn của cán bộ y tế và tuyên truyền viên một cách đầy đủ và kịp thời

Giai đoạn ấn tượng: là giai đoạn mà sau các diễn biến trên, các hoạt

động về HMTN để lại ncho họ những ấn tượng nhất định.Những ấn tượng này cũng có thể là tốt đẹp hoặc ngược lại Các ấn tượng này thường khá bền vững

và có ảnh hưởng rất lớn tới việc họ tiếp tục tham gia hiến máu và vận động mọi người HMTN.[12]

Những trường hợp khác như: người cho máu lấy tiền, người nhà cho

máu, cho máu vì các động cơ cụ thể khác thì quá trình thay đổi nhận thức, thái

độ hành vi của họ sẽ không theo các bước trên Thực tế, ngay cả những trương hợp HMTN vẫn có thể không theo các giai đoạn trên đẻ tham gia hiến máu Điều này đe dọa an toàn cho truyền máu[12]

Những yếu tố cản trở tính tình nguyện khi hiến máu:

- Với những suy nghĩ hiến máu để nhận tiền bồi dưỡng, hiến máu vì cho rằng mình cần gương mẫu, hiến máu để chứng tỏ rằng minh hoàn toàn khỏe mạnh, hiến máu vì không muốn làm phật ý tuyên truyền viên,…đã làm đối tượng coi nhẹ các đối tượng để tham gia hiến máu và họ có thể hiến máu khi không đủ điều kiện

- Quan niện về quan hệ tình dục là chuyện thầm kín của bản thân làm cho đối tượng e ngại không trao đổi với bác sĩ Điều này lại càng dễ xảy ra khi các điểm tổ chức hiến máu thiếu kín đáo, nguyên tắc bí mật sức khỏe về thông tin người cho máu chưa được tôn trọng

- Việc chạy đua theo thành tích về số lượng người hiến máu của các tuyên truyền viên và cán bộ y tế có thể làm tăng số người không đủ điều kiện nhưng vẫn tham gia hiến máu tình nguyện.[12]

1.7 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ VÀ HÀNH VI HIẾN MÁU

1.7.1 Trên thế giới

Shenga N và cộng sự trong đề tài: Phân tích những yếu tố dân số xã hội

học của người hiến máu, cho kết quả: tỷ lệ người hiến máu tại huyện Gangtok

Bang Sikkim (Ấn Độ) có kiến thức cao về máu và hiến máu chiếm 46,0%;

kiến thức về hiến máu có liên quan (p < 0,05) với nghề nghiệp, mức học vấn của đối tượng hiến máu; kiến thức về hiến máu không liên quan (p > 0,05) đến tuổi, giới, tình trạng hôn nhân và tôn giáo của đối tượng hiến máu []

H Javadzadeh Shahshahani và cộng sự qua nghiên cứu đề tài: nghiên

cứu kiến thức, thái độ và thực hành về hiến máu ở dân cư độ thị Yazd-Iran năm 2004, thu được kết quả như sau: mẫu nghiên cứu gồm 1394 người dân

sinh sống tại thành phố Yazd (Iran), tuổi từ 20 đến 60 tuổi; 67,8% đối tượng hiến máu có kiến thức tốt về máu và hiến máu; 98,0% người hiến máu tin tưởng là hiến máu vì lý do nhân đạo; có 60% nam giới và 16% nữ giới ít nhất

đã từng hiến máu một lần; có sự liên quan giữa kiến thức với đặc điểm nhân khẩu học của đối tượng hiến máu []

Maqbool Alam, Bourhan, El Din Masalmeh qua nghiên cứu đề tài: kiến

thức, thái độ và thực hành về hiến máu ở nhân dân Saudi: nghiên cứu ngang

được thực hiện tại Bệnh viện lực lượng vũ trang, Sharourah, Vương quốc Saudi Arabia (2003) Có tổng cộng 500 người trưởng thành được phỏng vấn Mỗi cá nhân hoàn thành một bảng câu hỏi bằng tiếng Ả Rập có chứa dữ liệu dịch tễ học ngôn ngữ và kiến thức về hiến máu và vì lý do hiến máu Kết quả: trong số 500 đối tượng, có 291 (58,2%) đã từng hiến máu Bốn trăm bảy mươi một (94,2%) trả lời rằng một người hơn 45 tuổi không thể hiến máu 51,0% đối tượng cho là có thể hiến máu mỗi năm một lần 63,9% đối tượng đã từng hiến máu cho các thành viên gia đình hoặc bạn bè của họ; có 36,1% đã từng tình nguyện hiến máu Kết luận: có quan niệm sai lầm về hiến máu giữa các người dân Ả Rập Saudi Điều này cần giáo dục và động lực thông qua phổ biến thông tin về hiến máu đặc biệt là trên các phương tiện điện tử

1.7.2 Trong nước

Nhóm tác giả Cao Minh Phương, Nguyễn Kiều Giang và CS, qua thực

hiện đề tài: Tìm hiểu mức độ hài lòng của người hiến máu và một số yếu tố

ảnh hưởng trong công tác tổ chức hiến máu tại Thái Nguyên, cho kết quả:

mẫu nghiên cứu gồm 500 người hiến máu tình nguyện tại các địa điểm hiến máu tại Thái Nguyên năm 2011 61,9% người hiến máu hài lòng với công tác

tổ chức hiến máu; 21,5% đối tượng phỏng vấn không hài lòng với công tác tổ chức hiến máu Có mối liên quan giữa người hiến máu được chăm sóc chu đáo với tỷ lệ hài lòng của người hiến máu tình nguyện []

Theo nghiên cứu của Phạm Thị La, Nguyễn Văn Tư, Nguyễn Kiều

Giang và CS về đề tài: Xác định tỷ lệ nhóm máu ABO và RH (D) cua người

hiến máu tình nguyện tại Thái Nguyên, cho biết: Tỷ lệ nhóm máu của đối

tượng tuân theo qui luật O > B > A > AB Tỷ lệ Rh (-) là 0,26% []

Nhóm tác giả Trương Thị Phi Nga, Trần Văn Bảo, Lê Hoàng Oanh

trong đề tài: Đánh giá sự hài lòng của người hiến máu tình nguyện khu vực

Đông Nam bộ với công tác tổ chức tiếp nhận máu của trung tâm truyền máu Chợ Rẫy, cho kết quả: mẫu nghiên cứu gồm 375 người hiến máu tại Trung

tâm truyền máu Chợ Rẫy năm 2011 Có 95,0% người hiến máu hài lòng với công tác chăm sóc trước hiến máu; 96,0% hài lòng với kỹ thuật lấy máu và thái độ của nhân viên y tế; 97,0% hài lòng với sự chăm sóc của nhân viên y tế sau khi hiến máu []

Nguyễn Mạnh Quân và cộng sự qua thực hiện đề tài: Thực trạng nhận

thức, thái độ và hành vi của người hiến máu về hiến thành phần máu tại Hà Nội năm 2011, thu được kết quả: mẫu nghiên cứu gòm 342 người đến hiên

smaus tại Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương; tỷ lệ người hiến máu có nhận thức đậy đủ về máu, hiến máu và thành phần máu chiếm 28,6%; 74,5% đối tượng sẵn sàng hiến thành phần máu; Những yếu tố liên quan tới nhận thức, thái độ và hành vi về hiến thành phần máu là tuổi (trên 25 tuổi), trình độ học vấn (từ trung học chuyên nghiệp trở lên) []

Nhóm tác giả Nguyễn Văn Nhữ, Ngô Mạnh Quân, Nguyễn Xuân Thái và

công sự, qua nghiên cứu đề tài: Thực trạng nhận thức, thái độ và hành vi về

hiến máu tình nguyện tại một số vùng sâu vùng xa, cho kết quả: mẫu nghiên

cứu gồm 571 người hiến máu hoặc đăng ký hiến máu dự bị tại 5 tỉnh Hà Giang, Quảng Bình, Tuyên Quang, Điên Biên và Bình Định Tỷ lệ người hiến máu có nhận thức đầy đủ về hiến máu là 34,9%; những yếu tố liên quan đến hành vi hiến máu là: độ tuổi từ 35 trở lên; những người đã từng hiến máu []

Hà Văn Như, Lê Vũ Anh qua nghiên cứu đề tài: Nhận thức của người

dân về hiến máu: Các kết quả của điều tra KABP thực hiện tại 3 tỉnh phía Bắc ở Việt Nam, nhóm tác giả đưa ra nhận xét: nguyên nhân đằng sau của tỷ

lệ hiến máu thấp này là việc triển khai không có hiệu quả các chiến dịch hiện đang tồn tại hoặc “các cuộc hiến máu tự nguyên lưu động” Trước hết, các cuộc lưu động này chỉ thực hiện ở các thành phố và thị trấn, mà không chú ý đến các khu vực khác của các tỉnh/thành Các hoạt động giáo dục và tuyên truyền được triển khai không đều đặn và không thường xuyên (một hoặc 2 lần một năm) Việc sử dụng ti vi, báo chí, poster, loa phát thanh tuyên truyền trong thời gian rất ngắn trong suốt chiến dịch đã không làm rõ được thông tin

cơ bản nhất về hiến máu Nhiều người tham gia trong các nhóm thảo luận đã nhấn mạnh đến tính không đầy đủa của khả năng các chiến dịch hiện tại để tăng cường KABP của người dân về hiến máu Họ đề nghị cần giáo dục và tổ chức chiến dịch thường xuyên hơn nhằm tiếp cận trực tiếp tới tổ chức, trường học, nhà máy, huyện, xã và làng []

Chương 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Người dân hiến máu tự nguyện sinh sống tại tỉnh Thừa Thiên Huế Tiêu chuẩn chọn đối tượng: người trưởng thành, khoẻ mạnh, có tinh thần hiến máu tự nguyện Loại trừ người mắc bệnh truyền nhiễm, bệnh tâm thần, thiểu năng trí tuệ

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.2.1.Thiết kế nghiên cứu

Đề tài được thiết kế theo loại hình nghiên cứu mô tả cắt ngang

e

p p

- p: là ước đoán tham số p chưa biết của quần thể, ước tính

có 50% số bệnh nhân được truyền máu và các sản phẩm của máu tại Bệnh viên

TW Huế

-c: là mức chính xác của nghiên cứu, là sự khác biệt giữa

tỷ lệ p thu được trên mẫu và tỷ lệ p thật trong quần thể; sự khác biệt này được chấp nhận mức chính xác là: 5% (sai số cho phép), thay vào công thức trên, tính được:

40005

,0

)5,01(5,0.96,1

Vậy cỡ mẫu nghiên cứu cần chọn phải ≥ 400 Thực tế trong luận văn này chúng tôi thu nhận được 500 người hiến máu tự nguyện

2.2.3 Qui trình chọn mẫu

Mẫu được chọn theo 2 giai đoạn

Giai đoạn 1: chọn địa điểm hiến máu: tại Thừa Thiên Huế có 6 huyện

và thành phố Huế Chúng tôi lập danh sách những địa điểm hiến máu lên 1 bảng Chọn ngẫu nhiên 4 địa điểm Cụ thể 4 đại điểm được chọn là:

Huyện Phú Lộc

Huyện A Lưới

Trung tâm Huyết học Miền Trung

Các Trường Đại học và cao đẳng đóng trên đại bàn thành phố Huế Giai đoạn 2

Tại mỗi địa điểm hiến máu, mỗi lần đi thu thập máu, chúng tôi phát phiếu và phỏng vấn trực tiếp người hiến máu tự nguyện ở 4 địa điểm thế nào

để đủ 500 người hiến máu tự nguyện

2.2.4 Thu thập thông tin

2.2.4.1 Phương pháp thu thập thông tin

- Phỏng vấn trực tiếp người hiến máu tự nguyện theo bảng câu hỏi phỏng vấn đã soạn sẵn

2.2.4.2 Nội dung thu thập thông tin

Đặc điểm cá nhân của đối tƣợng hiến máu tự nguyện

Nơi hiến máu, phân thành 4 nhóm:

- Trung tâm huyết học

Kiến thức, thái độ và hành vi về hiến máu nhân đạo

- Kiến thức về máu và hiến máu nhân đạo

+ Thông tin về truyền máu, có 3 ý:

Có nghe Chưa nghe

Không biết

+ Hiểu biết truyền máu, có 2 ý:

Hiểu đúng Hiểu chưa đúng

+ Hiểu biết về phân loại nhóm máu, có 2 ý:

Hiểu đúng Hiểu chưa đúng

+ Biết nhóm máu của bản thân, có 2 ý:

Biết Không biết

+ Hiểu biết lý do truyền máu cho người bệnh, có 5 ý:

Do cuộc giải phẫu cần máu

Do bệnh nhân bị tai nạn mất nhiều máu

Do bà mẹ sinh mất nhiều máu Trường hợp bệnh nặng cần bù máu khẩn cấp Không biết, không trả lời

+ Hiểu biết nhiễm bệnh khi truyền máu, có 3 ý:

Có thể nhiễm bệnh Không thể nhiễm bệnh Không biết, không trả lời

+ Hiểu biết tên những bệnh có thể truyền qua máu, có 5 ý:

HIV/AIDS Viêm gan B, C Giang mai Sốt rét Không biết, không trả lời

+ Ảnh hưởng lên sức khỏe khi hiến máu, có 3 ý:

Có ảnh hưởng Không ảnh hưởng Không biết, không trả lời

+ Những người có thể hiến máu, có 2 ý:

Tất cả mọi người Chỉ những người khỏe mạnh

+ Hiểu biết thời gian hiến máu lần sau, có 4 ý:

Sau 1 tuần Sau 1 tháng Sau 3 tháng Sau 1 năm

+ Nguồn thông tin về máu và hiến máu, có 4 ý:

Truyền thông đại chúng Cán bộ y tế

Bạn bè Người thân trong gia đình

Đánh giá kiến thức của người hiến máu tự nguyện, có 2 loại:

Kiến thức tốt Kiến thức chưa tốt

Có 11 câu hỏi phỏng vấn kiến thức về máu và hiến máu nhân đạo Khi đối tượng trả lời đúng 6 câu, được xem là có kiến thức tốt

- Thái độ về hiến máu nhân đạo

+ Hiến máu là nghĩa cử cao đẹp cứu giúp người bệnh, có 3 ý:

Đồng ý Không dồng ý Không có ý kiến

+ Cần vận động mọi người tham gia hiến máu, có 3 ý:

Đồng ý Không dồng ý Không có ý kiến

+ Tình trạng sức khỏe sau khi hiến máu, có 3 ý:

Bình thường Hơi mệt Rất mệt

+ Nhận xét thái độ của nhân viên y tế, có 3 ý:

Tuyệt vời Rất tốt

Ít thiện cảm

+ Nhận loại tặng phẩm sau hiến máu, có 4 ý:

Tiền Quà Không nhận gì cả Thẻ hiến máu

+ Dự định tiếp tục hiến máu nhân đạo, có 3 ý:

Tiếp tục hiến máu Không tiếp tục hiến máu Không có ý kiến

+ Đánh giá thái độ của người hiến máu tự nguyện, có 2 loại:

Thái độ đúng đắn Thái độ chưa dúng đắn

Có 6 câu hỏi phỏng vấn kiến thức về máu và hiến máu nhân đạo Khi đối tượng trả lời đúng 4 câu, được xem là có thái độ đúng đắn với hiến máu nhân đạo

- Hành vi về hiến máu nhân đạo

+ Lý do đi hiến máu nhân đạo, có 3 ý:

Hoàn toàn do tự nguyện

Do chỉ tiêu cấp trên yêu cầu

Ý khác

+ Số lần đi hiến máu, có 4 ý:

Lần đầu Lần thứ 2 Lần thứ 3 Trên 3 lần

+ Mục đích đi hiến máu, có 3 ý:

Hiến máu nhân dạo Kinh tế

Mục đích khác

+ Đã từng nhận được sự truyền máu, có 2 ý:

Đã được truyền máu Chưa bao giờ được truyền máu

+ Đánh giá hành vi của người hiến máu tự nguyện, có 2 loại:

Hành vi tốt Hành vi chưa tốt

Có 4 câu hỏi phỏng vấn kiến thức về máu và hiến máu nhân đạo Khi đối tượng trả lời đúng 2 câu hỏi, được xem là có hành vi tốt về hiến máu nhân đạo

Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và hành vi về hiến máu nhân đạo

+ Liên quan giữa đặc điểm cá nhân của đối tượng hiến máu tự nguyện với kiến thức về máu và hiến máu

+ Liên quan giữa đặc điểm cá nhân của đối tượng hiến máu tự nguyện

với thái độ về hiến máu nhân đạo

+ Liên quan giữa đặc điểm cá nhân của đối tượng hiến máu tự nguyện với hành vi về hiến máu nhân đạo

+ Liên quan giữa kiến thức, thái độ và hành vị hiến máu của người hiến máu tự nguyện

2.2.4.3 Công cụ thu thập thông tin

Phiếu phỏng vấn người hiến máu, tờ rơi, quà tặng

2.2.4.4 Kỹ thuật thu thập thông tin

Phỏng vấn trực tiếp người hiên máu qua bộ câu hỏi soạn sẵn

2.2.5 Phương pháp xử lý số liệu

Xử lý số liệu theo phương pháp thống kê y học

Các số liệu được mã hóa và xử lý trên máy vi tính, xử dụng phần mềm epitable để nhập số liệu và xử lý theo chương trình SPSS phiên bản 16.0

bc ad

L

) L Q (

 : Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê Nếu 22

 : Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê

2.3 VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU

Tất cả người hiến máu được thông báo cụ thể về mục đích yêu cầu và nội dung nghiên cứu Chúng tôi khuyến khích động viên các đối tượng tham gia tự nguyện, đối tượng được tạo mọi điều kiện để tham gia thuận lợi và có hiệu quả nhất, mọi sự từ chối đều được chấp nhận Trong thời gian nghiên cứu tại các trường, khi phát hiện những trường hợp bệnh lý trong nghiên cứu chúng tôi đã sử dụng thuốc trong chương trình để hướng dẫn điều trị, những bệnh lý ngoài nghiên cứu được kê đơn điều trị hoặc hướng dẫn khám đúng theo các chuyên khoa