Quan hệ quốc tế (QHQT) là tổng hoà các mối liên hệ, quan hệ và sự tương tác lẫn nhau giữa các chủ thể cấu thành đời sống quốc tế trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội...Sự hình thành QHQT là nhu cầu khách quan, thiết yếu của sự vận động và phát triển của mỗi cộng đồng dân tộc trong quá trình lịch sử. Trong mỗi hình thái kinh tế xã hội, hình thành những hình thức cộng đồng người thích ứng và mang tính phổ biến. Để tồn tại và phát triển, con người lao động phải sản xuất, phải cư trú trên một địa vực nhất định và hình thành các quan hệ xã hội. Do đó, ngay từ xã hội nguyên thuỷ, các thành viên thị tộc không chỉ có quan hệ trong nội bộ thị tộc, mà giữa các thị tộc cũng có những quan hệ với nhau, trước hết là quan hệ hôn nhân và quan hệ kinh tế. Đã từng có nhiều cuộc tranh chấp, xung đột và chiến tranh giữa các thị tộc và bộ lạc. Có thể nói đây là những mầm mống sơ khai của quan hệ quốc tế.
Trang 1QUAN HỆ QUỐC TẾ VÀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI HIỆN NAY
1 Khái niệm quan hệ quốc tế
Quan hệ quốc tế (QHQT) là tổng hoà các mối liên hệ, quan hệ và sự tương tác lẫn nhau giữa các chủ thể cấu thành đời sống quốc tế trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội
Sự hình thành QHQT là nhu cầu khách quan, thiết yếu của sự vận động
và phát triển của mỗi cộng đồng dân tộc trong quá trình lịch sử Trong mỗihình thái kinh tế - xã hội, hình thành những hình thức cộng đồng người thíchứng và mang tính phổ biến Để tồn tại và phát triển, con người lao động phảisản xuất, phải cư trú trên một địa vực nhất định và hình thành các quan hệ xãhội Do đó, ngay từ xã hội nguyên thuỷ, các thành viên thị tộc không chỉ cóquan hệ trong nội bộ thị tộc, mà giữa các thị tộc cũng có những quan hệ vớinhau, trước hết là quan hệ hôn nhân và quan hệ kinh tế Đã từng có nhiềucuộc tranh chấp, xung đột và chiến tranh giữa các thị tộc và bộ lạc Có thể nóiđây là những mầm mống sơ khai của quan hệ quốc tế
Đặc biệt, khi xã hội xuất hiện giai cấp và nhà nước ra đời, cũng là sựhình thành quan hệ quốc tế đầu tiên của các nhà nước và cộng đồng tộcngười Trong lịch sử đã diễn ra biết bao cuộc chiến tranh xâm lược và chốngxâm lược, thôn tính lãnh thổ hoặc vùng lên giải phóng giữa các cộng đồngquốc gia dân tộc Đồng thời giữa các cộng đồng quốc gia đó cũng hình thành
và phát triển các quanhệ về kinh tế, chính trị, ngoại giao Tuy nhiên, trong xãhội nô lệ và phong kiến thì các quan hệ giữa các nhà nước và cộng đồngngười còn chật hẹp về không gian và lĩnh vực quan hệ Thông thường cácquan hệ với bên ngoài chịu sự quy định của trình độ phát triển kinh tế, xã hội,của khả năng vươn tới giới hạn địa lý - lịch sử mà người ta biết đến và lĩnhvực có thể thực hiện được các mối liên hệ Khi CNTB ra đời, thực hiện chính
Trang 2sách thực dân, xâm lược các nước lạc hậu trên phạm vi toàn cầu, thì khônggian của QHQT đã được mở rộng trên phạm vi toàn thế giới Trong Tuyênngôn của Đảng Cộng sản, Các Mác và Ph.Ăng ghen viết: "Vì luôn bị thúc đẩybởi nhu cầu về những mối tiêu thụ sản phẩm, giai cấp tư sản xâm chiếm khắphoàn cầu Nó phải xâm nhập vào khắp nơi, trụ lại ở khắp nơi và thiết lậpnhững mối liên hệ ở khắp nơi Do bóp nặn thị trường thế giới, giai cấp tư sản
đã làm cho sản xuất và tiêu dùng của tất cả các nước mang tính chất thếgiới" "Thay cho tình trạng cô lập trước kia của các địa phương và dân tộcvẫn tự cung tự cấp, ta thấy phát triển những quan hệ phổ biến, sự phụ thuộcphổ biến giữa các dân tộc Mà sản xuất vật chất đã như thế thì sản xuất tinhthần cũng không kém như thế Những thành quả của hoạt động tinh thần củamột dân tộc trở thành tài sản chung của tất cả các dân tộc" 1 Dưới sự thốngtrị, bóc lột của giai cấp tư sản và CNTB, tính chất quan hệ quốc tế mang tínhbất bình đẳng, bất công đối với các quốc gia dân tộc bị áp bức và các chủ thểquan hệ đi ngược lại lợi ích của chúng
Với thắng lợi của cách mạng XHCN Tháng 10 Nga 1917, sự ra đời củanhà nước XHCN Xô Viết mở ra thời đại mới - thời đại quá độ từ CNTB lênCNXH trên phạm vi toàn thế giới; tiếp đó là thắng lợi của các lực lượng hoàbình, dân chủ, tiến bộ trong chiến tranh thế giới thứ hai; sự hình thành của hệthống các nước XHCN, sự nổi dậy mạnh mẽ của phong trào GPDT và ĐLDT,
sự sụp đổ của chủ nghĩa thực dân và tan rã của hệ thống thuộc địa, trên thếgiới đã hình thành cục diện quan hệ quốc tế mới, những xu thế quan hệ quốc
tế mới Đặc biệt, ngày nay cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đạiphát triển như vũ bão, tác động và thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sốngquốc tế, thúc đẩy nhan xu thế quốc tế hoá, toàn cầu hoá đời sống chính trị,kinh tế, văn hoá, xã hội tính chỉnh thể và sự phụ thuộc càng cao, không gian
và thời gian bị tốc độ cuộc sống và sự hiểu biết của con người làm cho trở nênchật hẹp và rút ngắn hơn
1 Các Mác v Ph à Ph Ăng ghen, To n t à Ph ập, Tập 4, Nxb CTQG, H 1995, tr 601 - 602.
Trang 3Như vậy, sự phát triển chung của văn minh nhân loại, của tiến bộ xã hội,của trí tuệ và năng lực của con người và mỗi cộng đồng quốc gia dân tộc đãđạt được, cũng như nhu cầu khách quan của sự phát triển hướng tới tương laicủa các dân tộc, đã quy định sự phát triển ngày càng sâu rộng các mối quan
hệ quốc tế Ngày nay, nhân loại đang bước vào thiên nhiên kỷ mới, các mốiquan hệ xã hội ngày càng được rộng mở, trong đó QHQT đang trở thành mộttrong những quan hệ xã hội cơ bản của con người và loài người Mối quan hệ quốc tế trên các lĩnh vực đang và sẽ tác động to lớn tới các quan hệ xã hộitrong mỗi quốc gia, mỗi cộng đồng, thậm chí tới mỗi cá nhân con người.QHQT ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp, biến đổi mau lẹ, đòi hỏiphải được nghiên cứu có hệ thống, cơ bản, với tính cách là một bộ phận khoahọc tương đối độc lập, từ đó tìm ra những quy luật chi phối quá trình vậnđộng, biến đổi của các chủ thể và các mối quan hệ cơ bản trong đời sống quốc tế
2 Các chủ thể QHQT
Thứ nhất là các quốc gia có chủ quyền
Đây là chủ thể quan hệ chủ yếu, cơ bản nhất cấu thành thực thể chính trị
và đời sống quốc tế Các quốc gia có chủ quyền là tế bào cơ bản của thế giới;nơi xuất phát, điểm hội tụ và môi trường xã hội hình thành và thể hiện đầy đủnhất các nội dung và nguyên tắc QHQT Trong đời sống quốc tế và mối quan
hệ giữa các thực thể chính trị thế giới, các quốc gia có chủ quyền là biểu trưngtrọn vẹn cho vị thế và quyền lợi của một cộng đồng xã hội ổn định, đó là quốcgia dân tộc; đó là thực thể chính trị có đủ tư cách giải quyết các mối quan hệ
cơ bản nhất về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, có quyền bảo vệ lợi ích chủquyền của mình, có quyền đòi hỏi và được cộng đồng thế giới công nhận vềmặt chính trị và công pháp quốc tế; đồng thời, mặt khác các quốc gia có chủquyền cũng phải chịu trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ của mình trước cộngđồng thế giới trong giải quyết các quan hệ quốc tế và tham gia vào đời sốngquốc tế
Trang 4Hiện nay, trên thế giới có 210 quốc gia có chủ quyền được cộng đồngquốc tế công nhận, trong đó có 192 quốc gia là thành viên chính thức củaLiên Hợp Quốc Xét về chế độ chính trị - xã hội, các quốc gia có chủ quyềnbao gồm các nước XHCN, các nước TBCN ở trình độ phát triển khác nhau vàvới nhiều thể chế chính trị khác nhau Xét về trình độ phát triển kinh tế - xãhội, các quốc gia có chủ quyền gồm có các nước phát triển, các nước đangphát triển và các nước chậm phát triển Khi nghiên cứu chủ thể QHQT là cácquốc gia có chủ quyền, khoa học QHQT sẽ nghiên cứu vị trí, vai trò, ảnhhưởng của quốc gia hoặc một nhóm quốc gia nào đó trong đời sống quốc tế;các mối liên hệ, quan hệ thực tại của nó và dự báo vị trí, xu hướng vận độngbiến đổi của quốc gia đó và mối quan hệ quốc tế mà nó tham gia.
Thứ hai là các phong trào chính trị - xã hội lớn trên thế giới.
Đây là những phong trào chính trị - xã hội có vị trí, vai trò ảnh hưởngquan trọng trong đời sống quốc tế, được sự quan tâm rộng rãi của cộng đồngthế giới Chẳng hạn như phong trào Hoà Bình thế giới, phong trào Không liênkết, phong trào Thanh niên dân chủ thế giới, phong trào Công đoàn thế giới,phong trào Đấu tranh vì quyền lợi của phụ nữ thế giới, trào lưu xã hội - dânchủ, phong trào GPDT và ĐLDT, đặc biệt là phong trào Cộng sản và côngnhân thế giới
Khi nghiên cứu các phong trào chính trị - xã hội lớn trên thế giới, khoahọc QHQT chỉ ra điều kiện và bối cảnh lịch sử ra đời, quá trình vận động,biến đổi của nó trong sự vận động biến đổi nói chung của đời sống quốc tế,những hoạt động chủ yếu và ảnh hưởng của phong trào trong QHQT cũng nhưcác vấn đề đang đặt ra va xu hướng phát triển của nó trước những tác độngcủa các nhân tố thời đại hiện nay
Trang 5giải quyết có hiệu quả các vấn đề quốc tế, các quan hệ đa phương và các quan
hệ giữa các nước trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, thương mại; tổ chức quốc
tế lớn nhất hiện nay là Liên Hợp Quốc; mặc dù còn nhiều vấn đề cần giảiquyết về cơ cấu tổ chức, cơ chế hoạt động song Liên Hợp Quốc ngày càng
có vai trò và ảnh hưởng to lớn đến vấn đề gìn giữ hoà bình, củng cố an ninh,tăng cường hợp tá và phối hợp hoạt động trong giải quyết các vấn đề khu vực
và các quốc gia vì hoà bình, tiến bộ xã hội và phát triển Ngoài ra, trong cáckhu vực, tiểu khu vực, các tổ chức quốc tế và tổ chức khu vực ngày càng pháthuy vai trò liên kết, điều phối các hoạt động chung giữa các nước hữu quantrên lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội Đó là một số tổ chức như: Tổ chứcThương mại thế giới (WTO), tổ chức các nước sản xuất và xuất khẩu dầu mỏ(OPEC), Liên minh Châu Âu (EU), Hiệp hội các nước Đông Nam Á(ASEAN), khu vực tự do thương mại Bắc Mỹ (NAFTA), tổ chức thống nhấtChâu Phi (OAU), tổ chức các nước Châu Mỹ (OEA)
Thứ tư là các khu vực và tiểu khu vực
Hiện nay, cùng với xu thế toàn cầu hoá, xu thế các dân tộc nâng cao ýthức độc lập tự chủ, tự lực tự cường, thì xu thế các quốc gia lớn nhỏ tham giangày càng nhiều vào quá trình hợp tác và liên kết khu vực kinh tế, thương mại
và các lĩnh vực khác cũng ngày càng tăng lên Một mặt, do có những yếu tốtương đồng nhất định về địa lý - tự nhiên, địa lý - chính trị, địa lý - kinh tế, sựgần gũi về lịch sử - văn hoá mặt khác xuất phát từ nhu cầu phát triển kinh tế
- xã hội, sự phù hợp nhất định về lợi ích, các quốc gia trong cùng khu vực dầnhình thành những mối liên hệ, quan hệ chung, tìm được tiếng nói chung, liênkết với nhau tạo thành một thực thể quan trọng trong đời sống chính trị, kinh
tế thế giới Sự liên kết khu vực, tiểu khu vực, giúp cho các nước có điều kiện
bổ sung, hỗ trợ, giúp đỡ hợp tác với nhau thúc đẩy sự phát triển kinh tế mỗinước và trình độ phát triển đồng đều của cả khu vực Đồng thời, làm cho cácnước cùng nhau phối hợp khai thác các tiềm năng, trao đổi kinh nghiệm,chuyên gia, cùng nhau triển khai thực hiện các chương trình dự án chung Sự
Trang 6liên kết khu vực cũng làm cho các nước liên quan thông qua trao đổi, thươnglượng, cùng nhau bàn bạc, giải quyết các vấn đề do lịch sử để lại, các vấn đềmới nảy sinh, hoặc những tranh chấp về lợi ích như lãnh thổ, biên giới, cácvấn đề chính trị, dân tộc, tôn giáo, an ninh, các vấn đề xã hội của mỗi nước vàtoànkhu vực Đặc biệt, sự liên kết về nhiều mặt giữa các quốc gia trong khuvực, tiểu khu vực còn tạo ra các nước này có sức mạnh cạnh tranh và phát huyảnh hưởng, uy tín cao hơn trong đời sống quốc tế.
3 Trật tự thế giới và cuộc đấu tranh cho một trật tự thế giới hoà bình, công bằng, dân chủ và tiến bộ
3.1 Xu thế hình thành trật tự thế giới đa cực
3.1.1 Quan niệm về trật tự thế giới
Trong tiến trình phát triển lịch sử xã hội loài người, cùng với sự pháttriển của con người và các hình thức cộng đồng người, thì các mối quan hệ xãhội ngày càng đa dạng và phức tạp Khi giai cấp và Nhà nước xuất hiện, cũng
là thời điểm đánh dấu sự hình thành một hình thức quan hệ xã hội mới; quan
hệ giữa các quốc gia - quan hệ quốc tế
Lịch sử của quan hệ quốc tế cho thấy, tham gia vào đời sống quốc tếkhông chỉ có những quốc gia, mà còn bao gồm nhiều chủ thể quốc tế khác vớitính cách là những thực thể chính trị - xã hội có tính độc lập tương đối Đồngthời, nội dung, hình thức, quan hệ cũng ngày càng phong phú và đa dạng; quy
mô và phạm vi quan hệ ngày càng sâu rộng Toàn bộ các chủ thể và mối quan
hệ tác động qua lại, đan xen nhau giữa các chủ thể đó tạo nên một hệ thốngcấu trúc quan hệ quốc tế trong một giai đoạn lịch sử nhất định
Các mối quan hệ quốc tế mặc dù diễn biến phức tạp và biến đổi khôngngừng, với những tác động nhiều chiều, song vẫn gắn bó với nhau trong mộtchỉnh thể có tính hệ thống và tuân theo quy luật xã hội khách quan Chính vìvậy, cũng như mọi hiện tượng tự nhiên và hiện tượng xã hội khác, thế giớiloài người với tính hệ thống chỉnh thể của nó là những quá trình vận độngkhông ngừng theo những quy luật nhất định Quá trình vận động đó, đến một
Trang 7giới hạn nào đó sẽ đạt tới trạng thái ổn định tương đối - trạng thái cân bằngđộng Lúc đó các thành tố nằm trong hệ thống mà ở đây là các chủ thể trong
hệ thống quan hệ quốc tế có mối liên hệ bền vững, tác động, chi phối lẫnnhau, tạo nên trạng thái ổn định bền vững của cả hệ thống quan hệ quốc tế.Trong hệ thống quan hệ quốc tế tồn tại và vận động ổn định bền vững
đó, các chủ thể có vị thế và vai trò, ảnh hưởng khác nhau Từ vị thế và vai tròảnh hưởng đó, mỗi chủ thể tham gia vào đời sống quốc tế, chi phối các mốiquan hệ quốc tế và lựa chọn các đối sách đối ngoại phù hợp lợi ích của mình
Do đó, trong hệ thống quan hệ quốc tế, thông thường các chủ thể có tiềm lựckinh tế, vị thế chính trị và các lợi thế hơn các chủ thể khác, dĩ nhiên sẽ có vịtrí và vai trò chi phối mạnh mẽ đến đời sống kinh tế, chính trị trên thế giới
Sự vận động, biến đổi cục diện quốc tế trong các thời điểm lịch sử xácđịnh, sẽ dần dần tạo nên sự hình thành trật tự thế giới Trật tự thế giới phảnánh trạng thái tồn tại, tính tương đối ổn định, vị thế, vai trò cũng như sự ràngbuộc, chế định lẫn nhau giữa các chủ thể cấu thành hệ thống quan hệ quốc tế
Sự biến đổi của cục diện quốc tế dần dần phá vỡ, sự ổn định của trật tự đó đểlại tạo nên một trật tự thế giới mới Sự tồn tại của trật tự thế giới quy định tính
ổn định bền vững tương đối trong cấu trúc của hệ thống chủ thể quan hệ quốc
tế Sự phá vỡ trật tự thế giới tất nhiên cũng là sự sụp đổ các hệ thống quan hệquốc tế
Trật tự thế giới được hình thành và tồn tại trong một giai đoạn lịch sửnào đó có vai trò chi phối, chế định các hoạt động của các chủ thể thông quacác điều kiện, nhân tố, chuẩn mực thích ứng mà nó tạo ra Cho nên, khi trật tựthế giới cũ bị phá vỡ thì không thể không tạo nên sự biến đổi các điều kiện,các nhân tố và chuẩn mực nguyên tắc quan hệ quốc tế tương ứng của trật tựquốc tế đó
Như vậy, khái niệm trật tự thế giới dùng để chỉ trạng thái ổn định tương đối của kết cấu hệ thống quan hệ quốc tế do tương quan so sánh lực lượng giữa các chủ thể cấu thành hệ thống đó tạo nên, quy định vị trí, vai trò của
Trang 8các chủ thể; đồng thời chế định các chuẩn mực, nguyên tắc quan hệ quốc tế
và các hành vi của các chủ thể trong đời sống quốc tế ở một giai đoạn lịch sử nhất định.
Cơ sở hình thành một trật tự thế giới
Sự hình thành trật tự thế giới trong một giai đoạn lịch sử - cụ thể được quy định bởi xung lực tương tác giữa các lực lượng chính trị - xã hội trên thế giới Do đó, tiềm lực sức mạnh tổng hợp của mỗi chủ thể và sự tham gia vào
đời sống quốc tế của nó là nhân tố trực tiếp tạo nên kết quả tổng hoà trongtương quan so sánh lực lượng giữa các chủ thể Đồng thời, chính tương quan
so sánh lực lượng này tạo nên trạng thái cân bằng ổn định tương đối của hệthống cấu trúc Trong hệ thống cấu trúc đó, các chủ thể có vị thế, vai trò vàảnh hưởng lớn hơn sẽ trở thành những mắt khâu chủ yếu, những điểm nút cáccấu trúc hệ thống quan hệ quốc tế Vì vậy, sự rung chuyển, đứt gãy của cácđiểm nút, các mắt khâu chủ yếu sẽ gây nên sự chấn động, rung chuyển của kếtcấu trật tự thế giới
"Trật tự thế giới" là kết quả phản ánh tương quan so sánh lực lượng giữachủ thể Do đó, dù có tính độc lập, ổn định trong một giai đoạn lịch sử cụ thểtương đối dài, song trật tự thế giới không thể vượt ra khỏi phạm vi và tính quy
định của thời đại Nội dung, tính chất, đặc điểm, các mâu thuẫn cơ bản và xu thế của thời đại là nhân tố suy đến cùng - quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm của trật tự thế giới Tuy nhiên, trong quan hệ giữa thời đại và trật tự thế
giới ở một giai đoạn lịch sử nhất định, có thể thấy trật tự thế giới không phảnchiếu nội dung, tính chất thời đại một cách đơn giản, mà rất quanh co, phứctạp Song, sự tồn tại và vận động của trật tự thế giới vẫn chỉ là biểu hiện tínhlịch sử - cụ thể của thời đại trong một giai đoạn xác định mà không thể phủđịnh được nội dung, tính chất và xu thế thời đại Trật tự thế giới mặc dù cóvai trò chi phối sự vận động, phát triển của thế giới trong một giai đoạn lịch
sử mà nó tồn tại, nhưng nó vẫn là sự phản ánh các mối liên hệ, quan hệ,những đặc trưng và mâu thuẫn cơ bản, xu thế chủ yếu của thời đại trong giai
Trang 9đoạn lịch sử đó Để nhìn nhận, đánh giá một trật tự thế giới đang tồn tại, hoặc
bị phá vỡ, hoặc đang dần dần được xác lập một cách đúng đắn, cần phảiđứng vững trên thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biệnchứng Mác xít Mọi sự nhìn nhận một cách chủ quan, phiến diện, siêu hình,đều sẽ dẫn đến những nhận định, đánh giá sai lầm về trật tự thế giới, nhất làkhi trật tự thế giới cũ đã tan rã, trật tự thế giới mới chưa định hình rõ nét Bởivậy, trong những thời kỳ đó, có thể xuất hiện rất nhiều quan điểm khác nhau
về trật tự thế giới Những quan điểm khác nhau về trật tự thế giới phản ảnhdưới lăng kính chủ quan, bị chi phối bởi lập trường, lợi ích giai cấp, và lợi íchdân tộc nhất định Song, trật tự thế giới hiện thực chỉ có một, nó là hiện thực khách quan, không tuỳ thuộc vào ý muốn chủ quan Bởi vậy, cần có thái độkhách quan, khoa học khi phân tích, đánh giá về trật tự thế giới hiện thực Tuynhiên, trong quan hệ quốc tế, trật tự thế giới lại là kết quả tổng hoà các xunglực tác động giữa các chủ thể, kết quả của tương quan so sánh lực lượng trêntrường quốc tế, kết quả hoạt động thực tiễn của con người, giai cấp, quốc giaxác định với ý đồ, mục tiêu, lợi ích, tiềm năng và sức mạnh khác nhau Vìvậy, phân tích đánh giá trật tự thế giới phải mang tính lịch sử - cụ thể; phảiđứng trên một lập trường lợi ích giai cấp và dân tộc nhất định Có như vậy,mới thấy hết được tính đa dạng, phức tạp trong cuộc đấu tranh giữa các lựclượng chính trị - xã hội trên thế giới cho một trật tự thế giới mới
Phân tích đặc điểm, xu thế biến đổi của trật tự thế giới hiện nay, chúng tacần thiết phải phân tích sự biến đổi của phương thức sản xuất, trước hết là củalực lượng sản xuất, các quan hệ kinh tế trong phạm vi mỗi nước và toàn cầu,cùng với nó là những biến đổi về cơ cấu xã hội và đời sống chính trị quốc gia
và quốc tế Chính sự vận động của đời sống kinh tế - xã hội và đời sống chínhtrị xã hội ở mỗi nước, các khu vực và toàn thế giới, trực tiếp góp phần tạo nêntương quan so sánh lực lượng giữa các chủ thể quan hệ quốc tế, từ đó dầndần dẫn đến trạng thái bền vững của các thứ bậc về vị trí, vai trò và ảnhhưởng của các chủ thể trong quan hệ quốc tế Như vậy, chỉ có đi vào nghiên
Trang 10cứu sự phát triển của lực lượng sản xuất, của cách mạng khoa học - côngnghệ, của các quan hệ kinh tế; đồng thời phân tích nội dung, đặc điểm cuộcđấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc, các mâu thuẫn xã hội đang diễn ra trongphạm vi mỗi quốc gia và trên thế giới mới có thể rút ra kết luận khách quan,khoa học về một trật tự thế giới.
Những luận chứng trên đây lại càng được khẳng định trong khi đời sốngquốc tế hiện thực, một trật tự thế giới bao hàm trật tự kinh tế thế giới và trật tựchính trị thế giới, phản ánh quan hệ chính trị quốc tế và quan hệ kinh tế quốc
tế Hiện nay, cuộc đấu tranh cho trật tự kinh tế quốc tế cũng không kém phầngay go, quyết liệt, phức tạp so với cuộc đấu tranh cho trật tự chính trị quốc tế
3.1.2 Trật tự thế giới 2 cực sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945) đến cuối những năm 80 (thế kỷ XX)
Như vậy, sự biến đổi to lớn và sâu sắc của cục diện quốc tế sau chiếntranh thế giới thứ hai dần tạo nên trật tự thế giới hai cực: CNXH do Liên Xôđứng đầu và CNTB do Mỹ cầm đầu Đây là hai thế giới đối lập nhau Mâuthuẫn giữa CNXH và CNTB là mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu chi phối tới toàn
bộ tiến trình thế giới, đến quan hệ quốc tế và các chiến lược đối ngoại của cácchủ thể trong quan hệ quốc tế suốt mấy thập niên của thế kỷ XX
Có thể nói, sự hình thành trật tự thế giới 2 cực sau CTTG lần thứ 2 là kếtquả của sự biến đổi to lớn của cục diện quốc tế sau CTTG lần thứ nhất Sự rađời của nhà nước Xô Viết đã phá vỡ trật tự thế giới cũ và mở đầu cho sự hìnhthành của trật tự thế giới mới hai cực Đặc biệt, cục diện quốc tế sau cuộcCTTG lần thứ 2 đã đẩy nhanh quá trình xác lập và định hình rõ nét trật tự thếgiới 2 cực mà rõ rệt nhất là vào những năm 60, 70 của thế kỷ XX - khi Liên
Xô và hệ thống XHCN lập được sự cân bằng về chiến lược và quân sự so với
Mỹ và Phương Tây
Trật tự thế giới 2 cực: CNXH hiện thực do Liên Xô đứng đầu và CNTB
do Mỹ cầm đầu có một số đặc điểm chủ yếu sau:
Trang 11Thứ nhất, sự tồn tại của trật tự thế giới 2 cực được duy trì do có sức
mạnh tổng hợp to lớn của các lực lượng cách mạng và tiến bộ Mặc dù sự rađời và tồn tại của nhà nước XHCN Xô Viết, sự lớn mạnh của phong tràocách mạng trên thế giới sau cách mạng XHCN Tháng 10 Nga 1917 đã phá vỡtrật tự thế giới do sự thống trị độc tôn của CNĐQ và mở đầu cho sự định hìnhtrật tự thế giới 2 cực của 2 hệ thống chính trị - xã hội đối lập Song chỉ đếnsau chiến tranh thế giới thứ 2, với sự ra đời của hệ thống XHCN thế giới, sựphát triển như vũ bão của phong trào giải phóng dân tộc, độc lập dân tộc vàcác lực lượng cách mạng khác, ba dòng thác cách mạng ở thế tiến công.CNXH hiện thực ngày càng trở thành nhân tố quyết định chiều hướng pháttriển của xã hội loài người, nhất là khi các lực lượng cách mạng, tiến bộ tạođược thế cân bằng chiến lược, đủ sức răn đe, ngăn chặn âm mưu, hành độnghiếu chiến của CNĐQ do Mỹ cầm đầu, thì trật tự thế giới 2 cực mới được xáclập rõ ràng ổn định và tồn tại trong mấy thập kỷ qua Đồng thời hơn thế nữa,sức mạnh đấu tranh của các lực lượng cách mạng và tiến bộ trên thế giới do
hệ thống XHCN làm nòng cốt, chống CNĐQ và các lực lượng phản độngkhác đã mở ra một xu thế mới, những nhân tố và điều kiện mới cho sự hình
thế giới mới trong tương lai Trật tự thế giới hoà bình, công bằng, dân chủ vàtiến bộ
- Thứ hai, trật tự thế giới hai cực bị tác động thường xuyên bởi cuộc
"chiến tranh lạnh" do CNĐQ phát động và tiến hành Mặc dù nguyên tắc quan
hệ Đông - Tây đã đạt được những thoả thuận quan hội nghị Ianta và Pốtxđamcũng như được khẳng định trong Hiến chương Liên Hiệp quốc Song Mỹ vàPhương Tây với bản chất hiếu chiến, phản động không bao giờ từ bỏ âm mưuxoá bỏ Liên Xô và CNXH trên thế giới, ngăn chặn sự phát triển của các lực lượng cách mạng và tiến bộ Vì vậy, sau chiến trnh thế giới thứ 2, Mỹ
và Phương Tây đã tiến hành cuộc "chiến tranh lạnh" chống Liên Xô và cácnước XHCN, gây căng thẳng, đối đầu giữ hai hệ thống, tìm mọi thủ đoạn
Trang 12thâm độc, xảo quyệt để chống CNXH thế giới Cuộc "chiến tranh lạnh" và cácchính sách thù địch của Mỹ và Phương Tây chống lại các nước XHCN làmcho sự phân cực, phân tuyến các chủ thể quan hệ quốc tế về 2 cực càng rõ rệt,mang tính đối lập triệt để và làm cho đời sống quốc tế luôn bị đe doạ bởi cuộcchiến tranh thế giới mới.
Thứ ba, trật tự thế giới 2 cực tồn tại trong trạng thái cân bằng bên miệng
hố chiến tranh
Với sự tồn tại và lớn mạnh của CNXH hiện thực, sự phát triển của cuộcđấu tranh chống CNĐQ và các thế lực phản động của 3 dòng thách cáchmạng, làm cho thế giới hình thành hai lực lượng đối lập nhau, tìm cách phủđịnh nhau Trong tư duy chính trị và hành động thực tiễn, cả CNXH và CNTBđều theo đuổi các biện pháp loại bỏ nhau, không chấp nhận sự tồn tại củanhau Vì vậy, CNĐQ luôn muốn tạo ra ưu thế sức mạnh hơn CNXH, nhất là
về quân sự, để khi cần thiết và điều kiện có lợi sẽ loại bỏ CNXH Ngược lại,
để đối phó với Mỹ và Phương Tây nên Liên Xô và các nước XHCN phải tăngcường sức mạnh phòng thủ của mình Từ đó, dẫn đến các vòng xoáy của cuộcchạy đua vũ trang, bao gồm cả vũ khí chiến tranh thông thường và vũ khí huỷdiệt hàng loạt Đặc biệt, nhờ sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoahọc - công nghệ hiện đại, sự ứng dụng rộng rãi và nhanh chóng của các thànhtựu khoa học công nghệ vào lĩnh vực quân sự, làm cho cuộc chạy đua vũtrang trở nên cực kỳ tốn kém và vô cùng nguy hiểm Cả 2 siêu cường Xô, Mỹ
và 2 khối chính trị - quân sự đối lập, trong các kho tàng đầy ắp các vũ khíhiện đại, công nghệ cao mà sức công phá của nó có thể huỷ diệt nhiều lần tất
cả sự sống trên trái đất Loài người đứng trước nguy cơ huỷ diệt nếu cuộcCCTG mới nổ ra Tuy vậy, xét trên một góc độ nào đó, chính sự cần bằng về
vũ khí chiến lược, về vũ trang giữa 2 siêu cường và hai hệ thống cũng chiphối tới sự tồn tại của trật tự thế giới hai cực Nhưng đồng thời trong nhữngthập kỷ vừa qua, trên thế giới đã diễn ra hàng chục cuộc chiến tranh cục bộ,xung đột vũ trang, tạo ra các điểm nóng lâu dài Cùng với đó là cuộc đấu