Xét xử sơ thẩm hình sự từ thực tiễn thành phố hồ chí minh tt

Để khắc phục những tồn tại, hạn chế, bất cập nêu trên thì việc nghiên cứu lý luận, phân tích, đánh giá quy định của pháp luật về XXST hình sự và thực tiễn áp dụng để thấy được những kết

1

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THANH PHONG

2

Công trình được hoàn thành tại HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Thái Phúc

Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Văn Huyên

Phản biện 2: TS Nguyễn Sơn

Phản biện 3: PGS TS Cao Thi Oanh

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Học

viện họp tại: Học viện Khoa học Xã hội lúc:

……… giờ, ngày… tháng….năm 2018

Có thể tìm hiểu Luận án tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

Thư viện Quốc gia Việt Nam

3

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC

ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Lê Thanh Phong (2017) “Nhu cầu nâng cao chất lượng xét xử đặt ra từ Hiến

pháp năm 2013”, Tạp chí Tòa án nhân dân (4), tr.42-43

2 Lê Thanh Phong (2017) “Hoàn thiên các quy định về phiên tòa hình sự sơ

thẩm trong Bộ luật Tố tụng hình sự”, Tạp chí Dân chủ pháp luật (3), tr.22-27

3 Lê Thanh Phong (2018) “Phiên tòa sơ bộ-giải pháp nâng cao chất lượng

tranh tụng trong tố tụng hình sự”, Tạp chí Tòa án nhân dân (12), tr.26-27

4 Lê Thanh Phong (2018) “Bàn về giới hạn xét xử trong Bộ luật Tố tụng hình

sự năm 2015”, Tạp chí Kiểm sát nhân dân (12), tr.31-39

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ

Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 khẳng định: “Đổi mới

việc tổ chức phiên toà xét xử”, “coi xét xử là hoạt động trọng tâm của hoạt động tư pháp” và “Đổi mới tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh; nâng cao chất lượng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp…”

Điều 102 Hiến pháp 2013 khẳng định: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét

xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”

Chính vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung các đạo luật về tố tụng là cần thiết nhằm hoàn thiện hệ thống cơ quan nhà nước, trong đó có cơ quan thực hiện quyền tư pháp BLTTHS 2003 được thay thế bằng BLTTHS 2015, các quy định về XXST đã được sửa đổi, bổ sung theo tinh thần của cải cách tư pháp Tuy nhiên, việc sửa đổi, bổ sung quy định về XXST trong BLTTHS 2015 chủ yếu về kỹ thuật lập pháp mà chưa có những thay đổi mang tính đột phá, tạo điều kiện cho hoạt động tranh tụng tại PTST

Tình trạng vi phạm tố tụng vẫn xảy ra, đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến những vụ án oan, sai trong thời gian qua Qua các vụ án oan, sai cho thấy, tầm quan trọng của hoạt động xét xử đặc biệt là XXST hình sự; nếu tại phiên tòa, tranh tụng không được phát huy một cách hiệu quả, Thẩm phán không xem xét, đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện thì khó có thể đưa ra phán quyết đúng người, đúng tội, đúng pháp luật Chỉ khi các cơ quan tiến hành tố tụng (CQTHTT) thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của mình, thì khi đó quyền của bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng mới thực sự được bảo đảm

Trên phương diện lý luận cho đến nay vẫn còn tồn tại quan điểm khác nhau

về tranh tụng; về khái niệm, vị trí, vai trò, của xét xử sơ thẩm (XXST) hình sự; XXST hình sự có bao gồm giai đoạn chuẩn bị xét xử hay không và có nên tách bạch giai đoạn chuẩn bị xét xử thành một giai đoạn độc lập hay không? Đây là những nội dung cần có sự thống nhất làm cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật về XXST hình sự

Thành phố Hồ Chí Minh (TP HCM) là trung tâm kinh tế, thương mại lớn nhất của cả nước Lịch sử hình thành, xây dựng và phát triển của TP HCM gắn liền với những đặc trưng của một đô thị vùng Nam Bộ như văn hóa có tính mở,

dễ tiếp nhận và tiếp biến các yếu tố văn hóa bên ngoài Trong công cuộc đổi mới

2

và hội nhập, TP HCM là địa phương dẫn đầu cả nước về phát triển kinh tế Đồng thời, đây cũng là nơi gặp gỡ, giao lưu quốc tế, ngoại giao, du lịch, thu hút đầu tư nước ngoài, là nơi dân cư khắp các tỉnh, thành đến để lao động, học tập và sinh sống Với thành phần kinh tế và dân cư đa dạng, phức tạp, TP HCM chịu tác động mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa được biểu hiện trên các mặt đời sống xã hội Mặc dù, công tác quản lý về hành chính, kinh tế, xã hội đã được chú trọng nhưng vẫn còn hạn chế, bất cập; tội phạm rất dễ phát sinh, đặc biệt là những loại tội phạm kinh tế liên quan đến tham nhũng, tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm do người nước ngoài thực hiện, với thủ đoạn tinh vi và tính chất ngày càng phức tạp Theo thống kê của TANDTC, thì số lượng vụ án hình sự (VAHS) mà Tòa án sơ thẩm hai cấp tại TP HCM giải quyết hàng năm rất lớn chiếm gần 1/10

cả nước, có nhiều vụ trọng án lớn, nên có thể xem XXST hình sự tại TP HCM là điển hình của cả nước Với sự nỗ lực của Tòa án hai cấp tại TP HCM trong thời gian qua chất lượng xét xử ngày được nâng cao, qua đó góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội Tuy nhiên, hoạt động XXST hình sự của Tòa án hai cấp tại TP HCM vẫn còn tồn tại những hạn chế, bất cập, trong đó có nguyên nhân là từ đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm nhân nhân (HTND), Thư ký chưa đáp ứng được yêu cầu Tình trạng bản án tuyên thiếu căn cứ, vi phạm tố tụng, án bị hủy, bị sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán vẫn còn Để khắc phục những tồn tại, hạn chế, bất cập nêu trên thì việc nghiên cứu lý luận, phân tích, đánh giá quy định của pháp luật về XXST hình sự và thực tiễn áp dụng để thấy được những kết quả đạt được, đồng thời chỉ ra những hạn chế, bất cập; từ đó, đưa

ra những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng XXST hình sự, góp phần hoàn thành chiến lược cải cách tư pháp mà Nghị quyết số 49-

NQ/TW đã đề ra Vì vậy, tác giả lựa chọn đề tài “Xét xử sơ thẩm hình sự từ

thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” để nghiên cứu là cần thiết và có ý nghĩa

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của Luận án là làm rõ, bổ sung những vấn đề lý luận và thực tiễn XXST hình sự; đưa ra các luận cứ khoa học, định hướng, kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng XXST hình sự

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

hình sự như: khái niệm, đặc điểm giai đoạn tố tụng hình sự (TTHS); khái niệm, bản chất, vai trò, ý nghĩa của XXST hình sự; khái niệm, nội dung những quy định chung về phiên toà sơ thẩm (NQĐCVPTST); làm rõ nội dung và hình thức của XXST hình sự để khẳng định XXST gồm chuẩn bị xét xử và phiên toà xét

xử là giai đoạn độc lập, có vị trí trung tâm của tiến trình TTHS

3

Thứ hai, Luận án phân tích, đánh giá pháp luật của một số quốc gia trên

thế giới về XXST hình sự, rút ra những kinh nghiệm có thể tham khảo trong quá trình hoàn thiện pháp luật TTHS Việt Nam

Thứ ba, Luận án phân tích, đánh giá thực trạng quy định về XXST hình

sự trong BLTTHS 2015, so sánh với BLTTHS 2003 Phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng quy định về XXST hình sự trong BLTTHS 2003 thông qua thực tiễn xét xử tại TAND TP HCM và TAND quận, huyện trên địa bàn TP HCM

Thứ tư, Luận án đưa ra các luận giải và kiến nghị các giải pháp góp phần

hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng XXST hình sự

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là các vấn đề lý luận về XXST hình

sự, thực trạng pháp luật và thực tiễn XXST hình sự tại TAND TP HCM và TAND quận, huyện trên địa bàn TP HCM

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung nghiên cứu, do phạm vi đề tài là XXST hình sự từ thực tiễn

TP HCM nên trong phần thực trạng pháp luật, tác giả chủ yếu tập trung phân tích, đánh giá các quyết định của Tòa án trong giai đoạn chuẩn bị xét xử và tại phiên toà sơ thẩm hình sự Thực tiễn XXST hình sự tại TAND TP HCM và các TAND quận, huyện trên địa bàn TP HCM Phân tích, đánh giá pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về XXST hình sự theo mô hình tố tụng tranh tụng, thẩm vấn và các quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi

Về không gian và thời gian nghiên cứu, Luận án nghiên cứu quy định về

XXST hình sự trong BLTTHS 2015 và các văn bản hướng dẫn, so sánh với quy định về XXST hình sự trong BLTTHS 2003 Số liệu giải quyết được thu thập, khảo sát từ thực tiễn hoạt động XXST hình sự trên địa bàn TP HCM từ năm 2008 đến 2017

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người Ngoài các phương pháp truyền thống của chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu của khoa học pháp lý như sau:

- Phương pháp lịch sử được sử dụng để tìm hiểu bản chất, quy luật hình thành và phát triển của pháp luật về XXST hình sự, phương pháp này được sử dụng ở Chương 1 và Chương 2 của Luận án

- Phương pháp so sánh được sử dụng để tìm hiểu những điểm tương đồng

và khác biệt giữa lịch sử với hiện tại, giữa luật quốc gia và luật nước ngoài và pháp luật quốc tế về TTHS, đặc biệt là hoạt động tranh tụng tại phiên tòa hình

sự sơ thẩm, so sánh ưu điểm, nhược điểm của các mô hình tố tụng trong pháp

- Phương pháp nghiên cứu các vụ án điển hình, phương pháp điều tra khảo sát được sử dụng để phân tích những vấn đề pháp lý và thực tiễn tố tụng, đưa ra cái nhìn khách quan, thực tế khi đánh giá vấn đề nghiên cứu, phương pháp này chủ yếu được áp dụng tại Chương 3 và Chương 4 của Luận án

5 Đóng góp mới về khoa học của Luận án

như: khái niệm, đặc điểm của giai đoạn TTHS; khái niệm, bản chất, ý nghĩa của XXST hình sự, từ đó làm sáng tỏ XXST gồm chuẩn bị xét xử và phiên tòa sơ thẩm hình sự là các giai đoạn độc lập, có vị trí trung tâm trong tiến trình TTHS; xác định mối quan hệ giữa XXST hình sự với các giai đoạn tố tụng khác như giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử phúc thẩm Phân tích, đánh giá pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về XXST hình sự theo mô hình tố tụng tranh tụng, thẩm vấn và pháp luật tố tụng hình sự của các quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi, trên cơ sở đó rút ra những kinh nghiệm, bài học trong quá trình hoàn thiện pháp luật TTHS Việt Nam

BLTTHS 2015 có so sánh với quy định về XXST trong BLTTHS 2003 để thấy được những điểm mới của BLTTHS 2015 về XXST hình sự

Thứ ba, Luận án phân tích, đánh giá những ưu điểm cũng như những

vướng mắc tồn tại thông qua thực tiễn XXST hình sự tại TP HCM

Thứ tư, Luận án xác định nguyên nhân dẫn đến những vướng mắc từ thực

tiễn XXST hình sự tại TP HCM, từ đó đưa ra định hướng đề xuất những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật về XXST hình sự cũng như giải pháp nâng cao chất lượng XXST hình sự

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án

Luận án có những đóng góp trong việc giải quyết vấn đề lý luận và thực tiễn XXST hình sự Kết quả nghiên cứu của Luận án góp phần hoàn thiện pháp luật về XXST hình sự cũng như nâng cao chất lượng XXST hình sự

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị trong hoạt động lập pháp, trong thực tiễn XXST hình sự cũng như trong nghiên cứu khoa học pháp lý

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, các công trình nghiên cứu đã được công bố, danh mục tài liệu tham khảo, Luận án gồm 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Những vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm hình sự

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Pháp luật về XXST hình sự bị chi phối bởi mô hình tố tụng, yếu tố lịch

sử, truyền thống tư pháp của từng quốc gia Nghiên cứu pháp luật về XXST hình sự đã và đang thu hút được nhiều nhà khoa học, học giả trên thế giới Qua khảo cứu những công trình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài luận án, tác giả phân loại thành các nhóm công trình sau:

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu lý luận tố tụng hình sự và mô hình

tố tụng hình sự

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến xét xử sơ thẩm hình

sự và phiên tòa hình sự hình sự

Qua khảo cứu các công trình nghiên cứu của nước ngoài có liên quan đến

đề tài luận án, tác giả thấy rằng các công trình nghiên cứu đã đề cập đến một số khía cạnh khác nhau về XXST hình sự, như nguyên tắc, bản chất, các điều kiện bảo đảm cho phiên tòa sơ thẩm hình sự; vai trò, vị trí của Thẩm phán, Kiểm sát viên, luật sư và quyển của bị cáo, bị hại trong các mô hình tố tụng Các nghiên cứu trên là những cứ liệu có giá trị, giúp tác giả có cái nhìn tổng quát về XXST hình sự trong các mô hình tố tụng trên thế giới đây là những nội dung quan trọng mà Luận án cần kế thừa

1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Bên cạnh, những công trình nghiên cứu, bài viết ở nước ngoài, đã có nhiều công trình nghiên cứu, bài viết của các nhà khoa học, học giả trong nước về XXST hình sự, đặc biệt từ khi BLTTHS 2003 ra đời cho đến nay Đây là nguồn

cứ liệu quan trọng mà tác giả có thể tham khảo trong quá trình triển khai nghiên cứu đề tài Dựa trên mục đích, yêu cầu, tác giả có thể phân loại các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án thành các nhóm đây:

1.2.1.Nhóm công trình nghiên cứu về lý luận xét xử sơ thẩm hình sự 1.2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử sơ thẩm hình sự

1.2.3 Nhóm công trình nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm hình sự

1.3 Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu

1.3.1 Những kết quả nghiên cứu mà Luận án kế thừa

1.3.1.1 Những công trình nghiên cứu nước ngoài

6

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu, bài viết ở nước ngoài đã đề cập đến

hoạt động tố tụng trong quá trình giải quyết VAHS, có so sánh mô hình tố tụng tranh tụng với những mô hình tố tụng thẩm vấn Tác giả thấy rằng, yêu cầu quan trọng đối với mỗi mô hình tố tụng là phải đảm bảo quyền con người đặc biệt là chủ thể “thế yếu” như bị can, bị cáo, bị hại

Thứ hai, các công trình nghiên cứu, bài viết ở nước ngoài đã cung cấp

những thông tin hữu ích về thực trạng pháp luật, thực thi hoạt động tố tụng; những bài học rút ra khi áp dụng pháp luật TTHS trong quá trình giải quyết VAHS

Thứ ba, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài đã phân tích cơ sở lý

luận của XXST hình sự với từng mô hình tố tụng khác nhau Những yếu tố đảm

bảo cho XXST hình sự xuất phát từ vị trí, vai trò của Tòa án trong xét xử

1.3.1.2 Những công trình nghiên cứu trong nước

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu trong nước đã tiếp cận một cách

khách quan, toàn diện về mô hình TTHS của Việt Nam và đưa ra những nhận định, đề xuất phù hợp với xu thế cải cách tư pháp

Thứ hai, các công trình nghiên cứu, bài viết đã đề cập đến những vấn đề

lý luận về XXST hình sự như: Khái niệm, đặc điểm của XXST hình sự; bản chất, vai trò, ý nghĩa của XXST hình sự; xác định nội dung của XXST hình sự

Thứ ba, các công trình nghiên cứu đã đề cập đến những vấn đề liên quan

đến hoạt động XXST như: bảo đảm quyền của những người tham gia tố tụng; trả

hồ sơ để điều tra bổ sung; nâng cao hiệu quả XXST hình sự theo tinh thần cải cách tư pháp

Thứ tư, các công trình nghiên cứu đều có những quan điểm về quyền

công tố của VKS, đảm bảo quyền bào chữa của bị cáo nhằm hướng tới sự bình đẳng về vai trò chứng minh, đưa ra chứng cứ của bên buộc tội và bên gỡ tội

Thứ năm, các công trình nghiên cứu đều cho rằng, cần có những quy định

để hạn chế việc Tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung, đồng thời cần nâng cao hiệu quả phối hợp giữa Viện kiểm sát (VKS) và Tòa án

1.3.2 Về những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, về mặt lý luận, Luận án đưa ra khái niệm, phân tích các đặc

trưng cơ bản của giai đoạn TTHS, XXST hình sự; vai trò, ý nghĩa, bản chất của XXST hình sự, chuẩn bị xét xử là và phiên tòa sơ thẩm là các giai đoạn tố tụng độc lập cần tách bạch

Thứ hai, về mặt thực tiễn, Luận án phân tích những quy định của

BLTTHS 2015 về thẩm quyền, giới hạn XXST hình sự, cách thức giải quyết một VAHS ở giai đoạn sơ thẩm, từ khâu chuẩn bị xét xử đến khi Tòa án ra bản

án hoặc quyết định, so sánh với BLTTHS 2003; những vướng mắc khi áp dụng BLTTHS làm ảnh hưởng đến chất lượng XXST VAHS tại TP HCM

7

Thứ ba, Luận án phân tích, đánh giá quy định của BLTTHS 2015 về XXST

hình sự so sánh với BLTTHS 2003 để thấy được những hạn chế, bất cập của BLTTHS 2003 đã được khắc phục và chưa được khắc phục

Thứ tư, Luận án đánh giá thực trạng XXST hình sự tại TP HCM thông qua

báo cáo tổng kết hàng năm, số liệu thống kê của Tòa án nhân dân TPHCM và các báo cáo, số liệu thống kê của Viện kiểm sát nhân dân TPHCM, nghiên cứu ngẫu nhiên các bản án HSST cụ thể của Tòa án 02 cấp Thành phố HCM, tiến hành khảo sát ý kiến của những người tiến hành điều tra, truy tố, xét xử để chỉ ra những hạn chế, bất cập và nguyên nhân trong XXST hình sự Trên cơ sở đó, xác định những yêu cầu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng XXST hình sự tại TP HCM

1.4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

1.4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Thứ nhất, giai đoạn TTHS là gì? XXST hình sự hình sự là gì? XXST hình

sự có vị trí, vai trò, ý nghĩa như thế nào? Nội dung của hoạt động XXST hình

sự là gì?

Thứ hai, XXST hình sự của các quốc gia trên thế giới như thế nào? Những

bài học, kinh nghiệm mà Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình hoàn thiện pháp luật TTHS?

Thứ ba, thực trạng pháp luật về XXST hình sự như thế nào? Thực tiễn

XXST hình sự ở TP HCM ra sao? Thực tiễn XXST hình sự tại TP HCM phát sinh những vướng mắc, bất cập gì? Đâu là nguyên nhân của những vướng mắc, bất cập đó?

Thứ tư, hoàn thiện pháp luật về XXST hình sự dựa trên những yêu cầu, điều

kiện gì? Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng XXST hình sự như thế nào?

1.4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Từ câu hỏi nghiên cứu, tác giả đưa ra giả thuyết nghiên cứu XXST hình sự

là phương thức, có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết VAHS; tuy vậy, về

lý luận và thực tiễn vẫn chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống Hiện nay, chưa có hệ thống giải pháp phù hợp, khả thi, khoa học để khắc phục đồng bộ những hạn chế, bất cập trong pháp luật và thực thi pháp luật về XXST hình sự ở Việt Nam nói chung và TP HCM nói riêng Việc trả lời những câu hỏi nghiên cứu sẽ góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng, hiệu quả của XXST hình sự

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

8

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM HÌNH SỰ

2.1 Xét xử sơ thẩm hình sự - giai đoạn trung tâm của tố tụng hình sự

2.1.1 Khái niệm giai đoạn tố tụng hình sự

Qua việc nghiên cứu, phân tích quan điểm của các nhà khoa học trong nước và nước ngoài về giai đoạn TTHS tác giả đưa ra định nghĩa giai đoạn

TTHS như sau: Giai đoạn TTHS là các bước nối tiếp nhau của quá trình giải

quyết VAHS với nhiệm vụ và thời hạn tố tụng riêng biệt, có chủ thể, hành vi, quyết định tố tụng đặc thù mà giai đoạn tố tụng trước là nền tảng, cơ sở cho giai đoạn sau còn giai đoạn tố tụng sau tiếp nhận, kiểm tra, khắc phục, sửa chữa sai sót và bổ sung kết quả của giai đoạn tố tụng trước nhằm thực hiện

nhiệm vụ chung của TTHS

Trong các giai đoạn của TTHS thì XXST là giai đoạn độc lập có vị trí trung tâm được thể hiện ở những đặc trưng sau đây:

Thứ nhất, XXST hình sự có nhiệm vụ đặc trưng là trên cơ sở tranh tụng

của bên buộc tội và bên bào chữa, Tòa án trực tiếp kiểm tra, đánh giá toàn diện các chứng cứ của vụ án và phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án cụ thể như: xác định bị cáo có tội hay không có tội? tội gì mức hình phạt? các biện pháp tư pháp? trách nhiệm dân sự, xử lý vật chứng, án phí…bằng một bản án hay quyết định sơ thẩm Đây là nhiệm vụ cơ bản của TTHS

Thứ hai, XXST hình sự do Tòa án cấp sơ thẩm thực hiện bằng hình thức

HĐXX với sự tham gia của Thẩm phán chuyên nghiệp và Hội thẩm chiếm đa số

và sự hiện đầy đủ của những tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch không có giai đoạn tố tụng nào

mà thành phần chủ thể tham gia rộng rãi như giai đoạn này Sự tham gia của Hội thẩm nhân dân chỉ có ở giai đoạn XXST

Thứ ba, văn bản tố tụng đặc trưng của giai đoạn XXST hình sự là BAST

Bản án sơ thẩm hoặc Quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay, bị cáo và các đương sự có quyền kháng cáo một hoặc toàn bộ các vấn đề mà bản án sơ thẩm

đã tuyên, đây là đặc trưng tiêu biều của XXST hình sự

Thứ tư, hình thức tố tụng đặc trưng của giai đoạn XXST hình sự là phiên

tòa sơ thẩm (PTST).Phiên tòa có hoạt động tố tụng đặc trưng là xét hỏi, tranh luận, nghị án và đặc biệt là Tòa án nhân danh nước Cộng hòa XHCN Việt Nam tuyên BAST

Dưới góc độ lý luận và thực tiễn, tác giả khẳng định XXST hình sự là một giai đoạn độc lập có vị trí trung tâm của tiến trình TTHS, giai đoạn này bắt đầu

từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử và kết thúc khi có bản án hoặc quyết

định đình chỉ vụ án Từ đó đưa ra khái niệm về XXST hình sự như sau: Xét xử

sơ thẩm hình sự là giai đoạn trung tâm của tố tụng hình sự do Tòa án cấp sơ thẩm thực hiện diễn ra ra dưới hình thức phiên tòa sơ thẩm, trên cơ sở tranh

9

tụng của của bên buộc tội và bên bào chữa giải quyết thực chất vụ án bằng bản

án kết tội bị cáo, quyết định hình phạt, các biện pháp tư pháp hoặc bản án tuyên bị cáo không có tội

Môt vấn đề quan trọng đặt là để có phiên tòa xét xử sơ thẩm đảm bảo chất lượng xét xử đúng người đúng tội đảm bảo tranh tụng thì trước đó phải có giai đoạn chuẩn bị xét xử Trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm của những nhà khoa học về TTHS cũng như trên cơ sở đánh giá thực tiễn và lý luận tác giả khẳng định chuẩn bị xét xử là một giai đoạn tố tụng độc lập giai đoạn này bắt đầu từ khi Thẩm phán được phân công hồ sơ vụ án và kết thúc khi Thẩm phán ban hành một trong các quyết định sau: Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, Quyết định tạm đình chỉ vụ án, Quyết định đình chỉ vụ án, Quyết định đưa vụ án ra xét xử

Các quyết định của Thẩm phán trong giai đoạn chuẩn bị xét xử hết sức quan trọng làm ảnh hưởng trực tiếp đền quyền lợi và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, ảnh hưởng đến thời gian giải quyết vụ án đặc biệt có quyết định dẫn đến kết thúc vụ án như quyết định đình chỉ vụ án Vì vậy đề đảm bảo cho Thẩm phán đi đến quyết định một cách chính xác, tránh sai lầm tác giả cho rằng cần

có một phiên họp công khai gọi là “phiên toà sơ bộ” với sự có mặt đầy đủ Thẩm phán, Kiểm sát viên, bị can, người bào chữa nhằm mục đích kiểm tra một cách khách quan toàn diện tính hợp pháp của các chứng cứ thu thập được trong vụ án

và các căn cứ đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án Vấn đề này hoàn toàn phù hợp với

lý luận cũng như thực tiễn lập pháp của một số quốc gia trên thế gới và biểu hiện rõ nét của nguyên tắc tranh tụng

2.1.2 Bản chất, vai trò và ý nghĩa của xét xử sơ thẩm

- Tòa án luôn nhân danh Nhà nước thực hiện quyền tư pháp - một dạng quyền lực nhà nước

- Tòa án thực hiện chức năng xét xử thông qua các Thẩm phán và Hội thẩm

- Hoạt động áp dụng pháp luật của Tòa án trong XXST được diễn ra dưới hình thức PTST

- Hoạt động XXST hình sự được diễn ra theo trình tự, thủ tục do luật định

2.2 Những quy định chung về phiên tòa sơ thẩm

2.2.1 Khái quát những quy định chung về phiên tòa sơ thẩm

Những quy định chung về XXST là những chuẩn mực pháp lý TTHS cơ bản phải được Tòa án tuân thủ trong quá trình XXST Những quy định này được gọi là quy định chung vì chúng có ý nghĩa cho toàn bộ quá trình XXST hình sự mà không chỉ đối với từng thủ tục cụ thể của XXST Những quy định chung về XXST được quyết định bởi cơ sở lý luận - những thành tựu, quan điểm tiến bộ, phổ biến của khoa học TTHS và tính hợp lý của kỹ thuật lập pháp

10

2.2.2 Một số quy định chung về xét xử sơ thẩm

Do phạm vi nghiên cứu nên trên phương diện lý luận, Luận án chỉ đề cập đến đến một số nội dung cơ bản của những quy định chung về XXST theo tác giả là cần thiết để từ đó làm rõ khía cạnh lý luận của XXST hình sự Những quy định chung về XXST bao gồm những nội dung cơ bản sau:

2.2.2.1 Xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục

2.2.2.2 Sự hiện diện của các chủ thể tham gia phiên tòa sơ thẩm

2.2.2.3 Giới hạn của việc xét xử

2.2.2.4 Quyền xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ và quyền khởi

tố vụ án của Tòa án sơ thẩm

- Tính có luận cứ, tính có luận cứ của

- Tính bắt buộc phải thi hành và chấp hành

- Tính loại trừ kết án hai lần về một tội phạm

- Tính không thay đổi

- Tính công bằng của BAST

2.3 Nội dung và hình thức của xét xử sơ thẩm hình sự

2.3.1 Nội dung của xét xử sơ thẩm hình sự

Nội dung của XXST hình sự cũng được thực hiện thông qua các giai đoạn sau:

Thứ nhất, xác định sự tồn tại hoặc không tồn tại của những tình tiết, sự

kiện thực tế của vụ án

Thứ hai, tìm, lựa chọn quy phạm pháp luật phù hợp với các vấn đề cần

giải quyết của vụ án

Thứ ba, ban hành văn bản tố tụng bằng hình thức bản án hoặc quyết định