Tổ chức hoạt động biến đổi hình trong dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3

Với riêng môn toán ở tiểu học, đặc biệt là yếu tố hình học, học sinh được hình thành những biểu tượng về các đối tượng hình học hình, điểm, đường thẳng, đoạn thẳng, các quan hệ hình học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Tổ chức hoạt động biến đổi hình trong dạy học

yếu tố hình học lớp 1, 2, 3” là kết quả mà tôi đã trực tiếp nghiên cứu, tìm hiểu

được Trong quá trình nghiên cứu, tôi có sử dụng tài liệu của một số tác giả khác Tuy nhiên, đó chỉ là cơ sở để tôi rút ra được vấn đề cần tìm hiểu ở đề tài của mình Đây là kết quả của riêng cá nhân tôi, hoàn toàn không trùng khớp với kết quả của bất kì tác giả nào khác

Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Trang Thị Giang

Do thời gian có hạn nên đề tài không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Em rất mong tiếp tục nhận được sự góp ý của thầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Trang Thị Giang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Cấu trúc khóa luận 4

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình 5

1.1 Cơ sở lí luận 5

1.1.1 Đặc điểm của học sinh lớp 1, 2, 3 5

1.1.2 Định hướng dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 7

1.1.3 Hoạt động biến đổi hình trong dạy học toán ở tiểu học 11

1.1.4 Dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình 13

1.2 Cơ sở thực tiễn: Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức hoạt động biến đổi hình (đặc biệt là gấp hình) trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3) 15

1.2.1 Mục đích điều tra 15

1.2.2 Nội dung điều tra 15

1.2.3 Đối tượng điều tra 16

1.2.4 Phương pháp điều tra 16

1.2.5 Kết quả điều tra 16

Chương 2 Tổ chức dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 22

qua hoạt động gấp hình 22

2.1 Nguyên tắc tổ chức hoạt động gấp hình trong dạy học yếu tố hình học

cho học sinh lớp 1, 2, 3 22

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan 22

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 22

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa lý thuyết và thực hành 22

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 23

2.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức 23

2.1.6 Nguyên tắc đảm bảo phát huy tính tích cực, chủ động và tính sáng tạo của học sinh lớp 1, 2, 3 23

2.2 Yêu cầu của việc tổ chức hoạt động gấp hình trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 24

2.2.1 Yêu cầu đối với giáo viên 24

2.2.2 Yêu cầu đối với học sinh 25

2.3 Tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động gấp hình 25 2.3.1 Dạy học đối tượng hình học 25

2.3.2 Dạy học quan hệ hình học 47

2.3.3 Dạy học đại lượng hình học 51

Kết luận và khuyến nghị 54

Danh mục tài liệu tham khảo 58 Phụ lục

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tầm quan trọng của dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

Giáo dục Tiểu học là giai đoạn cơ bản và quan trọng trong việc hình thành và rèn luyện, bồi dưỡng nhằm phát triển nhân cách của học sinh Thông qua nội dung các môn học và hoạt động giáo dục, các em được cung cấp những kiến thức, kĩ năng toán học cơ bản, giáo dục thái độ, hành vi để có thể đáp ứng được những yêu cầu ngày càng cao của xã hội Với riêng môn toán ở tiểu học, đặc biệt là yếu tố hình học, học sinh được hình thành những biểu tượng về các đối tượng hình học (hình, điểm, đường thẳng, đoạn thẳng), các quan hệ hình học (điểm ở trong, ở ngoài một hình; điểm ở giữa, hai đường thẳng vuông góc, hai đường thẳng song song,…) và đại lượng hình học; rèn luyện những kĩ năng đo,

vẽ, gấp, xé, cắt, ghép hình, tính toán,…Thông qua đó, các em được phát triển các thao tác tư duy, trí tưởng tượng không gian, sự sáng tạo,…Ở giai đoạn đầu (các lớp 1, 2, 3), việc hình thành các biểu tượng hình học giúp học sinh tiểu học có những biểu tượng sơ đẳng, ban đầu về các hình, điểm, đoạn thẳng, đường thẳng, đường gấp khúc; các quan hệ và đại lượng hình học (chu vi, diện tích) Những biểu tượng này cần thiết để học sinh đầu cấp nhận biết về thế giới quan khoa học

và các mối quan hệ về hình dạng không gian của thế giới hiện thực Có nhiều cách thức để tổ chức dạy học yếu tố hình học, một trong số đó là hoạt động biến đổi hình

1.2 Yêu cầu dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình

Hoạt động biến đổi hình trong dạy học yếu tố hình học ở tiểu học được hiểu là những hoạt động, qua các thao tác thực hiện hoạt động đó ta làm thay đổi hình ban đầu (thay đổi hình dạng, kích thước, số lượng) Các hoạt động gồm: cắt hình, ghép hình, gấp hình, xé dán Những hoạt động này giúp học sinh tạo ra được các dạng hình học khác nhau trong thực tiễn, đảm bảo tính chính xác và

khoa học Đồng thời, đây cũng là những hoạt động mang tính trực quan nên rất phù hợp với đặc điểm tư duy của học sinh tiểu học, giúp các em nhận biết về các biểu tượng hình học một cách dễ dàng Dạy học yếu tố hình học cho học sinh tiểu học thông qua các hoạt động biến đổi hình đảm bảo tính thống nhất giữa tính khoa học và tính sư phạm Qua những hoạt động này, học sinh có hứng thú, niềm vui trong học tập

1.3 Thực tiễn dạy học yếu tố hình học ở lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình

Thực tiễn dạy học môn toán ở Tiểu học cho thấy việc dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 đã được các tác giả biên soạn sách giáo khoa chú ý tới Một số bài tập hình học đặt ra yêu cầu học sinh phải thực hiện các hoạt động biến đổi hình: gấp hình, ghép hình,… Tuy nhiên, vì nhiều lí do khác nhau như:

đồ dùng dạy học toán còn chưa phong phú, sợ tốn thời gian, các thao tác thực hiện của học sinh lớp 1, 2, 3 còn chậm, phải tập trung vào việc rèn cho học sinh nhớ kiến thức, nhắc lại quy tắc, rèn kĩ năng tính toán hay trình bày lời giải toán,… nên việc tổ chức dạy học các hoạt động biến đổi hình được thực hiện trên lớp học còn hình thức, có nhiều hạn chế Giáo viên có khi bỏ qua hoặc giới thiệu và yêu cầu học sinh về nhà thực hiện Vì vậy, giáo viên chưa thực sự phát huy được trí tưởng tượng không gian của các em

Từ những yêu cầu về lí luận và thực tiễn trên đặt ra vấn đề cần nghiên cứu, tìm hiểu sâu, cụ thể về việc hình thành cho học sinh các biểu tượng hình học một cách chính xác Là một giáo viên tiểu học tương lai, tôi luôn tâm niệm phải đi tìm những phương pháp, hình thức, kĩ thuật dạy học tích cực nhằm phát huy tính tự học, sáng tạo cũng như kích thích hứng thú học tập và niềm đam mê toán học của các em để đạt được hiệu quả tốt nhất trong dạy học Chính vì vậy,

tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Tổ chức hoạt động biến đổi hình trong dạy

học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu việc tổ chức dạy yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình (đặc biệt là gấp hình) nhằm hình thành một cách trực quan và chính xác các đối tượng hình học, quan hệ hình học, đại lượng hình học

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học yếu tố hình học

- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động biến đổi hình trong dạy yếu tố hình học

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

+ Hoạt động biến đổi hình: Gấp hình

+ Điều tra tại trường: Tiểu học Xuân Hòa (Thành phố Phúc Yên, Tỉnh Vĩnh Phúc); Trường tiểu học Khai Quang (Thành phố Vĩnh Yên, Tỉnh Vĩnh Phúc)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua các hoạt động biến đổi hình

- Nghiên cứu cơ sở thực tiễn, tìm hiểu thực trạng của việc dạy học yếu

tố hình học lớp 1, 2, 3 qua các hoạt động biến đổi hình

- Nghiên cứu việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động gấp hình

- Bước đầu đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động gấp hình trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp phỏng vấn, đàm thoại

- Phương pháp thống kê

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của khóa luận gồm hai chương sau:

- Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình

- Chương 2: Tổ chức dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động gấp hình

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học yếu tố hình

học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Đặc điểm của học sinh lớp 1, 2, 3

1.1.1.1 Tri giác

Tri giác của học sinh tiểu học mang tính đại thể, ít đi vào chi tiết và

có tính không ổn định Ở đầu cấp tiểu học, tri giác thường gắn với các hành động trực quan, cụ thể (nhìn, nghe, nắm, sờ,…) Vì vậy, để dạy học yếu tố hình học hiệu quả, giáo viên cần chuẩn bị đầy đủ đồ dùng học tập và tạo cơ hội để học sinh được trực tiếp thực hiện các hoạt động trên đồ dùng nhằm phát huy tối đa sự hoạt động của các giác quan trong quá trình thu thập, tích lũy những kinh nghiệm cảm tính, phục vụ cho việc tiếp thu những kiến thức, kĩ năng hình học mới

1.1.1.2 Sự chú ý

Ở đầu cấp tiểu học, chú ý không chủ định chiếm ưu thế hơn chú ý có chủ định Chú ý có chủ định của trẻ còn yếu, khả năng kiểm soát, điều khiển chú ý còn hạn chế Trẻ chỉ quan tâm đến những môn học, giờ học có đồ dùng trực quan sinh động, hấp dẫn có nhiều tranh ảnh, trò chơi hoặc có cô giáo xinh đẹp, dịu dàng, Sự tập trung chú ý của trẻ còn yếu và thiếu tính bền vững, chưa thể tập trung lâu dài và dễ bị phân tán trong quá trình học tập

Biết được điều này, giáo viên nên giao cho trẻ những công việc hay bài tập đòi hỏi sự chú ý của trẻ và nên giới hạn về mặt thời gian Chú ý áp dụng linh động theo từng độ tuổi và chú ý đến tính cá thể của trẻ, điều này là vô cùng quan trọng và ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả hoạt động của trẻ

1.1.1.3 Sự ghi nhớ

Giai đoạn lớp 1, 2, 3, ghi nhớ máy móc của học sinh phát triển tương đối tốt và chiếm ưu thế hơn so với ghi nhớ có ý nghĩa Nhiều học sinh chưa biết tổ chức việc ghi nhớ có ý nghĩa, chưa biết dựa vào các điểm tựa để ghi nhớ, chưa biết cách khái quát hóa hay xây dựng dàn bài để ghi nhớ tài liệu

Do đó, giáo viên phải giúp các em biết cách khái quát hóa và đơn giản mọi vấn đề, giúp các em xác định đâu là nội dung quan trọng cần ghi nhớ, các

từ ngữ dùng để diễn đạt nội dung cần ghi nhớ phải đơn giản dễ hiểu, dễ nắm bắt, dễ thuộc và đặc biệt phải hình thành ở các em tâm lý hứng thú và vui vẻ khi ghi nhớ kiến thức

1.1.1.4 Tư duy

Tư duy của trẻ giai đoạn đầu tiểu học mang đậm tính trực quan, cụ thể Trong đó, tư duy trực quan hành động chiếm ưu thế Hoạt động phân tích, tổng hợp kiến thức còn sơ đẳng Chính vì vậy, việc dạy học yếu tố hình học cần được tiến hành qua các hoạt động biến đổi hình, nhằm tăng cường hoạt động trên các đồ dùng (bìa giấy, sợi dây, kéo,…), giúp học sinh tạo ra, nhận dạng các đối tượng hình học ngay trong thực tế

1.1.1.6 Ngôn ngữ

Hầu hết học sinh tiểu học có ngôn ngữ nói thành thạo Khi trẻ vào lớp 1 bắt đầu xuất hiện ngôn ngữ viết Đến lớp 2, 3 ngôn ngữ viết đã tương đối thành thạo và bắt đầu hoàn thiện về mặt ngữ pháp, chính tả và ngữ âm Nhờ

có ngôn ngữ phát triển mà trẻ có khả năng tự đọc, tự học, tự nhận thức thế giới xung quanh và tự khám phá bản thân thông qua các kênh thông tin khác nhau

Ngôn ngữ có vai trò hết sức quan trọng đối với quá trình nhận thức cảm tính và lý tính của trẻ, nhờ có ngôn ngữ mà cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng của trẻ phát triển dễ dàng và được biểu hiện cụ thể thông qua ngôn ngữ nói và viết của trẻ Mặt khác, thông qua khả năng ngôn ngữ của trẻ ta có thể đánh giá được sự phát triển trí tuệ của trẻ

Ngôn ngữ có vai trò hết sức quan trọng như vậy nên giáo viên phải trau dồi vốn ngôn ngữ cho trẻ trong giai đoạn này bằng cách hướng hứng thú của trẻ vào các hình thức hay hoạt động phong phú, giúp trẻ được tiếp nhận và phản hồi thông tin Tất cả đều có thể giúp trẻ có được một vốn ngôn ngữ phong phú và đa dạng vì thế việc học trở nên dễ dàng hơn

1.1.2 Định hướng dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3

1.1.2.1 Mục tiêu

* Lớp 1:

- Hình thành biểu tượng ban đầu về một số hình đơn giản: điểm, đoạn thẳng, hình vuông, hình tròn, hình tam giác, điểm ở trong một hình, điểm ở ngoài một hình

- Bước đầu rèn luyện kĩ năng: nhận dạng hình, vẽ đoạn thẳng có độ dài cho trước

- Bước đầu rèn luyện óc quan sát, trí tưởng tượng, phát triển vốn từ vựng

về hình học

- Bước đầu làm quen với các thao tác chọn, phân tích, tổng hợp phát triển

tư duy, trí tưởng tượng không gian…

* Lớp 3

- Có được một số biểu tượng về góc, góc vuông, góc không vuông; về trung điểm của đoạn thẳng; về hình tròn, tâm, bán kính đường kính của hình tròn; một số đặc điểm về các yếu tố cạnh, góc, đỉnh của hình chữ nhật, hình vuông

- Biết nhận dạng các hình chữ nhật hình vuông theo đặc điểm về các yếu

tố góc, cạnh của hình đó; nhận biết trung điểm của đoạn thẳng biết vẽ hình tròn bằng compa, biết kiểm tra góc vuông bằng ê ke, biết vẽ trang trí hình tròn đơn giản và biết gấp hình Biết tính chu vi và diện tích hình chữ nhật, hình vuông theo quy tắc

- Học sinh tích cực, hứng thú học tập trên cơ sở phát triển các năng lực trí tuệ, đặc biệt là phát triển trí tưởng tượng không gian (thông qua các bài toán vẽ hình, vẽ trang trí hình tròn, về xếp ghép, phân tích, tổng hợp…)

1.1.2.2 Nội dung

a Đối tượng hình học

Các đối tượng hình học ở giai đoạn lớp 1, 2, 3 gồm:

- Hình tròn

- Bài tập luyện tập: Đối với các bài toán về yếu tố hình học ở lớp 1, 2, 3 thường đơn giản như tô vào hình cho trước, ghép hình, đếm hình, vẽ hình,… Giáo viên tổ chức cho học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm tùy vào tính

chất và mục tiêu cần đạt được của bài toán Từ đó, các em củng cố, ghi nhớ kiến thức kèm theo vận dụng, sáng tạo vào các bài toán có tính ứng dụng thực tế

b Hình thức

Việc dạy các yếu tố hình học ở giai đoạn này mang tính chất giới thiệu khái quát các biểu tượng, hình thành dần các kĩ năng, năng lực hình học cần thiết cho các lớp trên, giáo viên có thể sử dụng các hình thức dạy học như dạy học cả lớp, dạy học theo nhóm,… để tiến hành bài lên lớp

– 1 hình tam giác thường

– 1 hình tam giác đều

– 1 đoạn thẳng

– 2 tam giác vuông để ghép thành hình chữ nhật

– 2 tam giác vuông cân để ghép thành hình vuông

Những chi tiết dạy hình học đều được gắn nam châm phía sau

– 1 êke bằng nhựa

– 1 compa

– 8 tam giác vuông cân bằng nhau

– Lưới ô vuông kích thước 10 cm × 10cm, mỗi ô vuông có 1 cạnh 1cm – 1 hình chữ nhật

– 1 hình vuông

Công dụng: Sử dụng bộ đồ dùng dạy - học này nhằm hình thành biểu tượng đúng về các hình hình học: hình vuông, hình tam giác, hình tròn, hình chữ nhật, hình tứ giác; giúp học sinh lĩnh hội một cách dễ dàng các kiến thức trừu tượng như khái niệm diện tích một hình, khái niệm chu vi, điểm, đoạn thẳng, điểm ở trong, điểm ở ngoài 1 hình,

Theo yêu cầu cơ bản, giáo viên chỉ tiến hành các thao tác mẫu trên đồ dùng biểu diễn hình học để kiểm tra kết quả làm việc của học sinh, chuẩn hóa các thao tác để đưa ra hình ảnh trực quan, đẹp nhất (Chú ý: nếu học sinh thao tác tốt trên đồ dùng thì giáo viên gọi học sinh đó lên bảng thực hiện các thao tác mẫu)

1.1.2.4 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập yếu tố hình học

Để tiến hành kiểm tra, đánh giá kết quả học tập yếu tố hình học của học sinh, giáo viên sử dụng những hình thức kiểm tra, đánh giá như: quan sát, vấn đáp, nghiên cứu kết quả,… từ đó biết được khả năng nắm kiến thức cũng như vận dụng kiến thức vào các bài tập của học sinh để có phương pháp điều chỉnh hoạt động dạy và học phù hợp

1.1.3 Hoạt động biến đổi hình trong dạy học toán ở tiểu học

1.1.3.1 Quan niệm

Để đưa ra được quan niệm, trước tiên, chúng ta phải tìm hiểu nghĩa của từ

“biến đổi” Theo từ điển tiếng Việt “biến đổi” là việc làm thay đổi sự vật, hiện

tượng hay một đối tượng ban đầu về các thuộc tính như hình dạng, kích thước,

số lượng, màu sắc,…

Trên cơ sở đó, chúng ta có thể hiểu “biến đổi hình” là việc làm thay đổi các đối tượng hình học (hình hình học, điểm, đoạn thẳng, đường thẳng,…) về hình dạng (vuông thành tròn, vuông thành hình tam giác,…), kích thước (to thành nhỏ, nhỏ thành to), số lượng (một thành nhiều, nhiều thành một), màu sắc,…

Vậy, “hoạt động biến đổi hình” bao gồm các thao tác, hành động được thực hiện nhằm làm thay đổi các đối tượng hình học

Trong dạy học toán nói chung và dạy học toán ở tiểu học nói riêng, hoạt động này được tiến hành chủ yếu để dạy học các yếu tố hình học, trong đó có nội dung nhận dạng các đối tượng hình

- Việc thực hiện các hoạt động biến đổi hình yêu cầu học sinh phải thực hiện các thao tác, hành động cụ thể trên các đồ dùng trực quan Do đó, dạy học yếu tố hình học cho học sinh tiểu học qua hoạt động biến đổi hình đảm bảo tính vừa sức, tính sư phạm trong giáo dục

- Cách thức dạy học yếu tố hình học bằng các hoạt động biến đổi hình phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học (ưa hoạt động) Đây cũng là

một biện pháp hiệu quả để phát huy tính tích cực của học sinh trong học toán, góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học toán ở tiểu học

- Học sinh được rèn luyện tính cẩn thận, khéo léo của đôi tay và óc sáng tạo

Xé hình có thể hiểu như cắt hình song học sinh không sử dụng các dụng

cụ như kéo, dao mà dùng tay

1.1.4 Dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tiến hành đi sâu tìm hiểu

về một hoạt động biến đổi hình Đó là hoạt động gấp hình

1.1.4.1 Quan niệm

Từ quan niệm về dạy học toán học ở tiểu học, đặc biệt là dạy học yếu tố hình học ở tiểu học qua hoạt động biến đổi hình, ta có quan niệm về dạy học yếu

tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động gấp hình như sau:

Đó là việc dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua việc thực hiện các thao tác kĩ thuật trên các chất liệu khác nhau nhằm tạo ra hình hình học mới từ hình hình học ban đầu

Ví dụ: học sinh lớp 1 gấp một mảnh giấy hình vuông thành hai hình tam giác; học sinh lớp 2 gấp hình chữ nhật ban đầu thành các hình tứ giác, hình tam giác và ghép lại thành hình cánh buồm; học sinh lớp 2 gấp sợi dây ban đầu thành các phần có độ dài bằng nhau…

- Giúp học sinh linh hoạt trong việc tạo ra các đối tượng hình học bằng các kĩ thuật gấp khác nhau Từ đó, học sinh có nhận thức sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa các hình

- Đây là một biện pháp hiệu quả để tăng hứng thú học tập cho học sinh, phát huy tính tích cực, tính sáng tạo của các em trong học yếu tố hình học, góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học toán ở tiểu học

- Thông qua các hoạt động này, học sinh được rèn luyện tính cẩn thận, sự khéo léo của đôi tay và sự sáng tạo của trí óc

Khi thực hiện việc gấp giấy, học sinh phải thực hiện một số thao tác sau:

1.2 Cơ sở thực tiễn: Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức hoạt động biến đổi hình (đặc biệt là gấp hình) trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3)

1.2.1 Mục đích điều tra

Tìm hiểu thực trạng việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2,

3 qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là hoạt động gấp hình

1.2.2 Nội dung điều tra

- Tìm hiểu nội dung dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là gấp hình trong sách giáo khoa Toán 1, Toán 2, Toán 3

- Tìm hiểu nhận thức của giáo viên dạy toán lớp 1, 2, 3 về việc dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là gấp hình (vai trò, phân loại, phạm vi sử dụng các hoạt động biến đổi hình)

- Tìm hiểu thực trạng dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là gấp hình (mức độ, thời điểm, thuận lợi và khó khăn khi thực hiện)

1.2.3 Đối tượng điều tra

- Đối tượng điều tra là giáo viên tiểu học tham gia dạy học môn toán ở lớp 1, 2, 3 tại các trường Tiểu học Xuân Hòa (thành phố Phúc Yên), Tiểu học Khai Quang (thành phố Vĩnh Yên), tỉnh Vĩnh Phúc

- Số lượng: 25

Bảng 2.1: Bảng thống kê số lượng giáo viên điều tra ở các trường Tiểu học

Trường Tiểu học Xuân Hòa Tiểu học Khai Quang

1.2.4 Phương pháp điều tra

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu

+ Phương pháp điều tra (bằng phiếu)

+ Phương pháp phỏng vấn, đàm thoại

+ Phương pháp quan sát

+ Phương pháp thống kê

1.2.5 Kết quả điều tra

1.2.5.1 Nội dung dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là gấp hình trong sách giáo khoa Toán 1, Toán 2, Toán 3

Bảng 2.2: Bảng thống kê số lượng các bài tập yêu cầu hoạt động biến đổi hình Lớp Số lượng bài tập hình học Số lượng bài tập

Nhận xét: Dựa vào tỉ lệ phần trăm số lượng bài tập biến đổi hình (gấp

hình) so với tổng số các bài tập hình học, chúng ta thấy được số lượng bài tập biến đổi hình (gấp hình) chiếm tỉ lệ cao (xấp xỉ 50%) ở hầu hết các lớp 1, 2, 3 Bảng 2.3: Bảng thống kê số lượng các bài tập yêu cầu hoạt động gấp hình

Lớp Bài tập hình thành kiến thức Bài tập luyện tập

Nhận xét: Bài tập hình thành kiến thức và bài tập luyện tập trong các bài

toán yêu cầu hoạt động gấp hình có sự phân hóa rõ nét Số bài tập luyện tập được chú trọng và phân bố ở hầu hết các bài học, giúp học sinh củng cố lại những kiến thức hình học đã học

1.2.5.2 Nhận thức của giáo viên dạy toán lớp 1, 2, 3 về việc dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là gấp hình

a Vai trò của dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình

Bảng 2.4: Bảng thống kê ý kiến về vai trò

Ý kiến Rất quan

trọng

Quan trọng Bình thường Không quan

trọng Kết quả Số

Nhận xét: Theo khảo sát, tất cả các giáo viên đều nhận thức được việc

dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình là rất quan trọng và quan trọng Như vậy cho thấy giáo viên đã có nhận thức đúng đắn đối với việc dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình ở lớp 1, 2, 3

b Phân loại các hoạt động biến đổi hình

Bảng 2.5: Bảng thống kê ý kiến về phân loại

% Số lượng

% Số lượng

% Số lượng

%

Nhận xét: Theo thống kê trên, tất cả các giáo viên được khảo sát đều có

ý kiến rằng hoạt động biến đổi hình được phân loại như sau: cắt hình, ghép hình, gấp hình, xé hình và xếp hình

c Mục đích sử dụng của hoạt động gấp hình

Tìm hiểu mối quan hệ của các hình

Củng cố các hình

Kết

quả

Số lượng

Nhận xét: Như vậy là phần lớn các giáo viên được khảo sát cho biết

phạm vi sử dụng hoạt động gấp hình ở việc giới thiệu ban đầu về hình và củng cố các hình, số rất ít các giáo viên cho rằng phạm vi này lại nằm ở việc tìm hiểu đặc điểm của hình, tìm hiểu mối quan hệ của các hình

1.2.5.3 Thực trạng dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là gấp hình

a Mức độ thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động gấp hình

Nhận xét: Việc thực hiện hoạt động biến đổi hình của các giáo viên ở 2

trường khảo sát phần đa đang ở mức độ thỉnh thoảng (84%) còn việc thực hiện thường xuyên rất hạn chế (16%)

b Thời điểm thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động gấp hình

Bảng 2.8: Bảng thống kê ý kiến về thời điểm

Ý kiến Dạy bài mới Luyện tập Thực hành Ôn tập

%

Nhận xét: Đa phần giáo viên được khảo sát cho rằng thời điểm tổ chức

hoạt động biến đổi hình là ở nội dung luyện tập và thực hành, bên cạnh đó còn có số ít giáo viên lựa chọn thời điểm ở nội dung dạy bài mới và nội dung

ôn tập Như vậy chúng ta thấy được có nhận thức khác nhau của các giáo viên đối với thời điểm thực hiện hoạt động biến đổi hình ở trong tiết học

c Thuận lợi khi thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động gấp hình Trong quá trình khảo sát việc thực hiện hoạt động biến đổi hình (hoạt động gấp hình) có một số thuận lợi sau:

- Các hoạt động này tạo được sự hứng thú từ học sinh, do đó, không khí học tập trở nên sôi nổi hơn và học sinh hoạt động tích cực hơn

- Qua các hoạt động biến đổi hình, các sản phẩm tạo ra phong phú, đa dạng, mang màu sắc cá nhân từng học sinh nên dễ dàng đánh giá được tính sáng tạo và thẩm mĩ của học sinh Từ đó phân loại được đối tượng học sinh trong quá trình các em thực hiện và tạo ra sản phẩm

- Các phương pháp, kĩ thuật dạy học ngày nay đa dạng, hướng vào việc phát huy tính tự giác, tích cực, sáng tạo của học sinh như thảo luận nhóm, kĩ thuật phòng tranh, bể cá,… giúp nâng cao hiệu quả dạy và học các hoạt động biến đổi hình

d Khó khăn khi thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động gấp hình Một số khó khăn gặp phải trong việc thực hiện hoạt động biến đổi hình (hoạt động gấp hình) đó là:

- Quá trình thực hiện mất khá nhiều thời gian của một tiết học

- Việc chuẩn bị đồ dùng (giấy, dây,…) của học sinh còn chưa được chú trọng, chủ yếu chỉ dùng giấy thủ công mà chưa chuẩn bị dây

- Các thao tác, kĩ năng gấp hình của học sinh còn hạn chế, các em đầu cấp thao tác còn chậm, các nếp gấp thiếu chính xác

Như vậy, kết quả từ việc thu thập điều tra và trò chuyện trực tiếp với giáo viên dạy toán lớp 1, 2, 3 cho thấy các bài tập yêu cầu hoạt động biến đổi hình chiếm số lượng xấp xỉ một nửa so với số bài tập hình học trong sách giáo khoa Toán 1, 2, 3; giáo viên có nhận thức đúng đắn về vai trò, tầm quan trọng của hoạt động biến đổi hình trong việc dạy học yếu tố hình học, song chưa đầy đủ về các loại hoạt động biến đổi đặc biệt là hoạt động gấp hình

Kết luận chương 1

Qua chương 1, chúng tôi đã nêu ra các cơ sở lí luận và tìm hiểu thực trạng của việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình Các cơ sở lí luận được đưa ra từ đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 1, 2, 3; mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức và phương tiện tổ chức dạy học các yếu tố hình học; các hoạt động biến đổi hình trong toán học ở tiểu học (quan niệm, vai trò, phân loại) đến việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2,

3 qua hoạt động biến đổi hình cho thấy việc sử dụng các hoạt động biến đổi hình (hoạt động gấp hình) trong dạy học các yếu tố hình học có vai trò và ý nghĩa quan trọng đối với việc dạy yếu tố hình học cho học sinh tiểu học, đặc biệt là học sinh đầu cấp Tuy nhiên qua nghiên cứu thực trạng ở trường tiểu học Xuân Hòa

và trường tiểu học Khai Quang cho thấy, việc thực hiện các hoạt động biến đổi hình trong quá trình dạy học còn nhiều hạn chế về nhận thức của giáo viên và học sinh cũng như cơ sở vật chất lớp học Từ cơ sở lí luận và thực tiễn trên cho thấy cần thiết phải tổ chức dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 qua hoạt động biến đổi hình Điều này sẽ được chúng tôi trình bày cụ thể ở chương 2

Chương 2 Tổ chức dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

qua hoạt động gấp hình

2.1 Nguyên tắc tổ chức hoạt động gấp hình trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan

Sử dụng các đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học là điều kiện cần thiết đối với mỗi giáo viên và học sinh, nhất là học sinh giai đoạn đầu tiểu học Nó mang một ý nghĩa rất lớn thúc đẩy hiệu quả trong quá trình làm việc giữa giáo viên và học sinh đối với việc dạy học yếu tố hình học

Do đó, giáo viên cần đề cao nguyên tắc trực quan trong việc tổ chức hoạt động dạy học các yếu tố hình học Theo đó, giáo viên và học sinh cần chuẩn bị đầy đủ các chất liệu (giấy, dây), số lượng Đặc biệt, giáo viên cần tổ chức cho học sinh thực hiện các kĩ thuật cụ thể (gấp, miết,…)

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn

Việc tổ chức dạy yếu tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 phải dựa trên các cơ sở lí luận khoa học giáo dục, toán học (đặc biệt là hình học), phù hợp với tiến trình dạy học yếu tố hình học trong thực tiễn, đảm bảo hiệu quả dạy học yếu

tố hình học nói chung và môn toán nói riêng

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa lý thuyết và thực hành

Học luôn đi đôi với hành, vì thế cần đảm bảo tính thống nhất giữa lý thuyết và thực hành trong quá trình dạy học nói chung và tổ chức các hoạt động

để dạy yếu tố hình học nói riêng Giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức cần thiết, đồng thời hướng dẫn các em ứng dụng vào để làm bài tập hay giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống Hiện nay, theo xu thế đổi mới dạy học theo hướng tích cực hóa người học, học sinh cần được thực hành nhiều hơn, chủ

động trong các hoạt động học tập, tìm tòi sáng tạo, kiến thiết nên các tri thức mới

Các hoạt động giáo viên tổ chức cho học sinh về các yếu tố hình học cần khuyến khích học sinh thực hành là chính, áp dụng những kiến thức mới học, liên hệ chặt chẽ các kiến thức đã học để giải quyết các bài toán Như vậy, nguyên tắc này cũng hết sức quan trọng trong quá trình dạy học yếu tố hình học

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống

Mọi hoạt động cần có một trình tự, tiến trình nhất định Quá trình dạy học yếu tố hình học cũng vậy, giáo viên cần xác định được các bước, các trình tự rõ ràng để từ đó học sinh có thể tiếp nhận các kiến thức một cách hệ thống Do đó, việc cần thiết là giáo viên xây dựng được kế hoạch dạy học phù hợp và dự kiến các tình huống trong quá trình dạy học nhằm thực hiện có hiệu quả các hoạt động dạy cũng như kiểm soát được quá trình học của học sinh Nhờ vậy hoạt động học trở nên đơn giản, hiệu quả

2.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức

Học sinh tiểu học lớp 1, 2, 3 có những đặc điểm tâm, sinh lý và nhận thức nhất định nhưng còn mang tính sơ đẳng, đơn giản, vì thế các hoạt động học hay các bài tập, các nhiệm vụ cần đảm bảo tính vừa sức của các em, tạo hứng thú học tập cũng như niềm tin toán học Giáo viên cần dựa vào đặc điểm của từng học sinh, từng nhóm học sinh, lớp học của mình để dạy học cho phù hợp, tránh tình trạng đưa ra các nhiệm vụ quá sức hay quá dễ trong bài học Vì thế, giáo viên cần chú ý đến nguyên tắc này

2.1.6 Nguyên tắc đảm bảo phát huy tính tích cực, chủ động và tính sáng tạo của học sinh lớp 1, 2, 3

Để phát huy trí tưởng tượng, khả năng tư duy, các hoạt động trong dạy học yếu tố hình học, học sinh phải là chủ thể tích cực kiến tạo nên kiến thức của bản thân mình dựa trên tri thức hoặc kinh nghiệm có từ trước Chỉ khi nào

tạo nên mối liên hệ hữu cơ giữa kiến thức mới và cũ, sắp xếp kiến thức mới vào cấu trúc thì quá trình học tập mới có ý nghĩa

Quá trình kiến tạo tri thức mang tính chất cá thể, ngay trong cùng một hoàn cảnh thì kiến tạo tri thức của mỗi học sinh cũng khác nhau Vì vậy đòi hỏi phải tổ chức quá trình dạy học sao cho mỗi học sinh đều có thể phát huy tốt nhất khả năng của mình

Như vậy, các nhiệm vụ, các bài tập giáo viên đưa ra cho học sinh cần kích thích tính sáng tạo của học sinh, tuy nhiên cần để ý đến nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức

2.2 Yêu cầu của việc tổ chức hoạt động gấp hình trong dạy học yếu

tố hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

2.2.1 Yêu cầu đối với giáo viên

Việc tổ chức các hoạt động gấp hình, giáo viên cần chú ý các yêu cầu sau:

- Phải xác định rõ mục đích và nội dung của hoạt động, của bài học

- Cần xây dựng kế hoạch bài giảng chu đáo, cụ thể, chi tiết và dự kiến các phương án trả lời của học sinh nhằm hướng dẫn và giúp đỡ kịp thời

- Giáo viên cần trang bị cho học sinh các kiến thức cơ bản cũng như các kĩ thuật cơ bản về hoạt động biến đổi hình cần thiết cho bài học trước khi học sinh thực hiện

+ Các thao tác cơ bản như gấp hai cạnh của một hình sát vào nhau, gấp hai đầu dây chồng lên nhau, miết giấy theo đường gấp, đặt chồng hình này lên hình kia, gấp theo đường kẻ sẵn, xoay giấy để đếm hình,…

+ Hướng dẫn học sinh biết kết hợp với các hoạt động tạo hình, đặc biệt là

tô màu để tạo ra các biểu tượng vừa trực quan, vừa sinh động, hấp dẫn hơn

- Đưa ra các yêu cầu, nhiệm vụ cụ thể, rõ ràng với từng đối tượng học sinh, giải thích hướng dẫn khi cần thiết, tạo điều kiện cho các em phát huy óc sáng tạo, vận dụng tư duy trí tưởng tượng, chủ động, tích cực hoạt động

- Giáo viên cần quan sát, theo dõi hoạt động của học sinh trong quá trình học sinh thực hiện nhiệm vụ của mình

2.2.2 Yêu cầu đối với học sinh

Các yêu cầu học sinh cần đạt trong các hoạt động biến đổi hình như sau:

- Học sinh phải chuẩn bị các dụng cụ, đồ dùng học tập đầy đủ

- Học sinh cần chủ động, tích cức thực hiện các nhiệm vụ do giáo viên đưa ra

- Học sinh cần vận dụng các kiến thức mới học và liên hệ với các kiến thức đã học để giải quyết các bài tập, các nhiệm vụ trong hoạt động biến đổi hình

- Quá trình thực hiện các hoạt động biến đổi hình, học sinh cần nắm được các kĩ thuật biến đổi hình cơ bản để thực hiện một cách chính xác các hoạt động nhằm hình thành các biểu tượng hình học chính xác

2.3 Tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 1, 2, 3 qua hoạt động gấp hình

2.3.1 Dạy học đối tượng hình học

- Bài “Hình vuông, hình tròn” (Toán 1, trang 7)

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh gấp hình vuông từ tờ giấy (hình chữ nhật) có sẵn bằng các thao tác cơ bản:

Gấp hai cạnh kề của tờ giấy sao cho trùng khít nhau

Gấp phần giấy còn lại theo cạnh ở giữa tờ giấy

Mở tờ giấy ra ta được một hình vuông

- Bài tập 4 (Toán 1, trang 8):

Làm thế nào để có các hình vuông?

Thao tác thực hiện: Giáo viên có thể chuẩn bị cho các nhóm học sinh các

mảnh giấy như hình vẽ trong bài tập Có hai cách làm:

+ Sau khi giáo viên hướng dẫn học sinh cách dùng thước kẻ để kẻ tạo ra các hình vuông, giáo viên thực hiện thao tác gập giấy theo các đường kẻ đó và cho học sinh quan sát các hình vuông được tạo thành

+ Trước khi hướng dẫn học sinh kẻ, giáo viên yêu cầu các em gập tờ giấy thành các hình vuông rồi cho học sinh kẻ các đường theo các nếp gấp đã có

Như vậy, giáo viên giúp học sinh có hình ảnh trực quan nhất, chính xác nhất về hình vuông

- Bài tập 5 (Toán 1, trang 80)

Hình bên có mấy hình vuông?

Đây là một bài tập yêu cầu học sinh phải đếm hình Để hỗ trợ học sinh đếm chính xác, giáo viên có thể cho các em một hình vuông, hướng dẫn gấp và

tô màu để xác định đủ các hình như sau:

+ Giáo viên phát cho học sinh một mảnh giấy hình vuông, tô màu xanh

+ Giáo viên kẻ các đường thẳng trên mảnh giấy như hình vẽ trong sách giáo khoa

+ Giáo viên yêu cầu học sinh gấp theo các đường vừa kẻ