Tiểu luận Những khó khăn thách thức trong việc áp dụng các mô hình cải cách khu vực công ở nước ta hiện nay và các giải pháp khắc phục

Áp dụng mô hình quản lý công mới vào Việt Nam cũng gặp nhiều khó khăn, thách thức, cụ thể bao gồm: - Cải cách hành chính là một công việc phức tạp, khó khăn vì nó động chạm đến bộ máy,

TIỂU LUẬN MÔN

LÝ LUẬN QUẢN LÝ CÔNG

CHỦ ĐỀ NHỮNG KHÓ KHĂN, THÁCH THỨC TRONG VIỆC ÁP DỤNG CÁC

MÔ HÌNH CẢI CÁCH KHU VỰC CÔNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY VÀ

CÁC GIẢI PHÁP KHĂC PHỤC

TP Hồ Chí Minh - năm 2017

MỞ ĐẦU

Quản lý công mới(New Public Managerment) và quản trị nhà nước tốt (Good Governance) đều có bản chất là hướng tới xây dựng một nền hành chính minh bạch, tinh gọn, năng động và hiệu quả, nó hướng đến phục vụ công dân thay vì cai trị nhân dân như trong mô hình hành chính công truyền thống

Đây là những xu hướng cải cách hành chính đã xuất hiện khoảng 30 năm trở lại đây trên thế giới và ngày càng mở rộng như là xu thế tất yếu của thời đại Nếu quản lý công mới nhấn mạnh đến sự tham gia của khu vực tư vào khu vực công, vận dụng những nguyên tắc của thị trường vào hoạt động cuả chính phủ, phi tập trung hóa và phi quy chế hóa, khoa học hóa quy trình quản lý, các quyết sách chính trị-hành chính để hướng đến một nền hành chính năng động, hiệu quả Thì mô hình quản trị nhà nước tốt (Good Governance) hướng đến các giá trị: Mở rộng sự tham gia của công dân vào hoạt động quản lý nhà nước (participatory), Hoạch định chính sách trên nguyên tắc đồng thuận xã hội(consensus oriented), xây dựng một nền hành chính có trách nhiệm(accountable) và minh bạch (transparent), Trách nhiệm giải trình (responsive), hiệu quả và hiệu lực(effective and efficient), công bằng, toàn diện(equitable and inclusive) và tuân thủ luật pháp (follows the rule of law)

Tuy nhiên, nền hành chính vẫn đang còn nhiều mặt hạn chế, yếu kém, chưa đáp ứng đòi hỏi của nhịp điệu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong thời kỳ mới Do những bất cập này, việc áp vận dụng quản lý công mới và quản trị nhà nước tốt vào nước ta trong giai đoạn tới sẽ gặp những khó khăn, thách thức như sau:

NỘI DUNG

I Những khó khăn, thách thức trong việc áp dụng các mô hình cải cách khu vực công ở nước ta hiện nay

1.1 Mô hình Quản lý công mới

Áp dụng mô hình quản lý công mới đã trở thành trào lưu của nhiều nước trên thế giới, kể cả các nước đang phát triển Tuy vậy, việc áp dụng mô hình này

là hết sức khó khăn, phải căn cứ vào đặc điểm và điều kiện cụ thể của từng nước Áp dụng mô hình quản lý công mới vào Việt Nam cũng gặp nhiều khó khăn, thách thức, cụ thể bao gồm:

- Cải cách hành chính là một công việc phức tạp, khó khăn vì nó động chạm đến bộ máy, đến cá nhân, đến quan điểm của cá nhân và các nhóm lợi ích

- Phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo, chưa đề ra được các nội dung lãnh đạo thật sự cụ thể, hiệu quả, hoặc là Đảng còn bao biện, làm thay đổi công việc của Nhà nước, hoặc

là Đảng buông lỏng lãnh đạo đối với Nhà nước

- Pháp luật không đầy đủ, thực hiện pháp luật không nghiêm

- Bộ máy hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương còn cồng kềnh, hoạt động kém hiệu lực, hiệu quả

- Trong các cơ quan nhà nước còn tồn tại khá phổ biến tình trạng thiếu dân chủ; tệ quan kiêu, hách dịch, cửa quyền, lãng phí, tham nhũng vẫn còn nhiều

- Tình trạng liên tục gia tăng biên chế trong các cơ quan, tổ chức tạo áp lực lớn cho ngân sách nhà nước

- Quản lý tài chính công kém hiệu quả

- Tiền lương của cán bộ, công chức thấp là nguyên nhân dẫn đến tình trạng thờ ơ, vô trách nhiệm và những công chức giỏi xin ra khỏi các cơ quan nhà nước Tình trạng suy thoái về đạo đức, lối sống, hối lộ, tham nhũng (vật chất, thời gian), mua quan bán chức không được ngăn chặn, đẩy lùi…

- Hệ thống đánh giá cán bộ, công chức được xác định đúng, không dân chủ và thiếu khách quan

- Cán bộ lãnh đạo, quản lý thiếu trình độ, năng lực và các kỹ năng, không biết sử dụng các yếu tố tạo động cơ làm việc cho cán bộ, công chức

- Văn hóa làng xã, bè phái, tưtưởng “một trăm cái lý không bằng một tí cái tính”; “phép vua thua lệlàng”, bệnh hình thức, sính bằng cấp còn khá phổbiến

1.2 Mô hình Quản trị nhà nước tốt

- Cho đến nay vẫn chưa tạo lập được một hệ thống thể chế đầy đủ, đồng

bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và dân chủ hóa đời sống xã hội trong điều kiện mở cửa hội nhập quốc tế và tiến bộ khoa học công nghệ của thế giới hiện đại Hiện vẫn chưa xác định được một cách đầy đủ, rõ ràng về khung khổ thể chế cần phải có cho quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội của đất nước trong điều kiện mới Những bổ sung, sửa đổi

về mặt thể chế mặc dù rất tích cực nhưng chất lượng còn nhiều hạn chế; mang tính chắp vá, thiếu đồng bộ và vẫn còn bị ảnh hưởng bởi thể chế cũ - thể chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp

- Thủ tục hành chính tuy đã có những tiến bộ nhất định nhưng nhìn chung vẫn còn nhiều phức tạp, rườm rà, gây không ít phiền toái cho doanh nghiệp và người dân; chủ yếu vẫn theo cơ chế “xin - cho” Cơ chế “một cửa” tuy được triển khai rất rộng rãi nhưng còn mang tính hình thức, chưa có chuyển biến thực sự về chất trong quan hệ giữa Nhà nước với công dân

- Việc điều chỉnh, đổi mới chức năng, nhiệm vụ của cả bộ máy hành chính Nhà nước cũng như của từng cấp, từng cơ quan hành chính còn rất chậm, chưa phù hợp với yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, chưa phù hợp với thông lệ chung của thế giới trong bối cảnh toàn cầu hóa Hiện nay

bộ máy hành chính Nhà nước, từ Chính phủ đến chính quyền địa phương còn

ôm đồm quá nhiều việc thuộc lĩnh vực quản lý sản xuất, kinh doanh và hoạt động sự nghiệp dịch vụ, chưa tập trung vào thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản

lý nhà nước Hiện vẫn chưa có sự phân biệt rõ vai trò, chức năng của ba khu

vực: Nhà nước - Thị trường - Xã hội dân sự, kể cả trong lĩnh vực thể chế cũng như trong thực tiễn hoạt động của bộ máy nhà nước

- Cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước vẫn đang còn rất cồng kềnh, đồ sộ, nhiều tầng cấp trung gian Việc phân cấp Trung ương - địa phương vẫn rất chậm chạp Cho đến nay, các Bộ ngành vẫn đang nắm giữ nhiều việc cụ thể của chính quyền địa phương làm hạn chế tính chủ động, sáng tạo của địa phương Các Bộ vẫn được tổ chức theo mô hình Bộ đơn ngành, đơn lĩnh vực, cơ cấu tổ chức bên trong của các Bộ, số lượng cơ quan chuyên môn của UBND cấp tỉnh, cấp huyện lại đang có xu hướng tăng thêm đầu mối Bộ máy cồng kềnh, nhiều đầu mối như hiện nay tất yếu dẫn đến tình trạng chồng chéo, trùng lắp về chức năng, thẩm quyền và sức ỳ, sự trì trệ, quan liêu của bộ máy là không thể tránh khỏi

- Phương thức quản lý điều hành của bộ máy hành chính các cấp vẫn theo chế độ làm việc tập thể, quyết định theo đa số có nhiều hạn chế nhưng chậm được thay đổi Hoạt động quản lý điều hành hành chính, cũng như các dạng quản lý điều hành khác, đòi hỏi phải theo chế độ thủ trưởng, phải đề cao vai trò

và trách nhiệm của người đứng đầu thì mới đảm bảo nhanh nhạy, hiệu lực, hiệu quả

- Chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức còn nhiều mặt chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới, phát triển đất nước Công tác kiểm tra, thanh tra công vụ và xử

lý cán bộ, công chức có vi phạm pháp luật tiến hành chưa nghiêm minh, chưa thường xuyên, thiếu khách quan, công bằng dẫn đến kém hiệu quả, ít tính giáo dục, răn đe, làm gương…Do vậy đạo đức công vụ, trách nhiệm của công chức chậm được nâng cao Một bộ phận cán bộ, công chức sa sút về phẩm chất đạo đức, tham nhũng, vô cảm, thiếu trách nhiệm trước yêu cầu của dân, của xã hội

- Về thực hiện yêu cầu hiện đại hóa nền hành chính còn chậm, chưa có sự thay đổi cơ bản trong phương thức lề lối làm việc của cơ quan hành chính và phong cách thực thi công vụ của cán bộ, công chức mà vẫn mang nặng dấu ấn của cơ chế cũ Khả năng sử dụng công nghệ thông tin trong quản lý hành chính còn nhiều hạn chế làm cho năng suất lao động, hiệu quả công tác của công chức

thấp, trình độ ngoại ngữ và tin học của đội ngũ cán bộ, công chức còn yếu kém, nhất là trước yêu cầu hội nhập quốc tế

- Sự can thiệp hành chính của các cơ quan nhà nước vào hoạt động sản xuất, kinh doanh của các chủ thể kinh tế nhiều khi thái quá và vô lý

Điều này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau: Hệ thống pháp luật kinh tế trong cơ chế thị trường đã có bước phát triển, tuy nhiên vẫn chưa đồng bộ; Vai trò của Nhà nước với tư cách là người điều tiết vĩ mô nền kinh tế nhiều khi bị nhầm lẫn với vai trò Nhà nước là chủ đầu tư, điều này làm cho các kế hoạch của Nhà nước thiếu tính hướng dẫn nền kinh tế gắn với vận dụng nguyên tắc thị trường mà nặng về phân bổ đầu tư Nhà nước; hệ thống chính sách tài chính, tiền tệ và các công cụ điều tiết kinh tế đối ngoại vẫn còn lạc hậu chứa nhiều nội dung mang tính bao cấp, bảo hộ hoặc thiên vị quá mức

Trong điều kiện thực thi pháp luật của bộ máy Nhà nước chưa cao, những điều trên đây đã tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan quản lý Nhà nước can thiệp hành chính thái quá, trái thẩm quyền, trái pháp luật dưới nhiều hình thức khác nhau vào hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhằm mưu cầu lợi ích cục bộ

- Sự thiếu minh bạch, thiếu trách nhiệm giải trình và khả năng tiên liệu thấp của hệ thống thể chế và nền hành chính

Tính công khai, minh bạch của hệ thống thể chế và nền hành chính là yêu cầu quan trọng hàng đầu đối với mỗi quốc gia trong quá trình gia nhập WTO Tính minh bạch của hệ thống pháp luật bao gồm những yếu tố như sự công khai,

sự chính xác, sự ổn định và khả năng tiên liệu được của những thay đổi trong chính sách và pháp luật và mục đích rõ ràng của chúng Về khía cạnh công khai thì hệ thống pháp luật nước ta đã có những tiến bộ rõ nét, nhưng xét ở tính chính xác và ổn định thì hệ thống pháp luật và chính sách cần được tiếp tục hoàn thiện hơn nữa, bởi vì sự thay đổi các văn bản pháp luật diễn ra khá thường xuyên và khả năng tiên liệu được của các văn bản pháp luật ở mức độ rất thấp

- Tình trạng cơ quan nhà nước sách nhiễu và gây khó khăn cho nhân dân

và doanh nghiệp vẫn còn nặng nề

Việc giảm thiểu và từng bước xoá bỏ tình trạng các cơ quan nhà nước sách nhiễu và gây khó khăn cho nhân dân và doanh nghiệp vừa là phương tiện vừa là mục đích của công cuộc cải cách hành chính ở nước ta Trong những năm qua, với những nỗ lực đáng kể từ cải cách thể chế, thủ tục, bộ máy cho đến hoàn thiện đội ngũ công chức, nước ta đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận về phương diện này, điển hình là việc thực hiện Luật Doanh nghiệp và việc áp dụng thí điểm cơ chế “một cửa” tại nhiều địa phương Tuy nhiên, tình trạng người dân

và doanh nghiệp bị gây khó dễ, sách nhiễu bởi các quy định, quy trình, thủ tục phiền hà cùng với nạn quan liêu, hách dịch, thiếu trách nhiệm, tiêu cực của một

bộ phận cán bộ, công chức vẫn còn khá phổ biến, có chiều hướng gia tăng hoặc thành thông lệ, ảnh hưởng xấu, thậm chí nghiêm trọng, đến tình hình kinh tế và

xã hội Cho đến nay chi phí và thời gian gia nhập thị trường của các doanh nghiệp Việt Nam vẫn ở mức cao nhất so với các nước trong khu vực; trong quá trình sản xuất, kinh doanh, các doanh nghiệp cũng gặp phải rất nhiều rào cản từ những can thiệp gây khó dễ của các cơ quan nhà nước, nhất là tình trạng trùng lặp, chồng chéo trong hoạt động của các cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm soát đối với doanh nghiệp

II Những giải pháp khắc phục

2.1 Đối với mô hình Quản lý công mới

Cải cách hành chính phải bắt nguồn từ thực tiễn của mỗi quốc gia, phụ thuộc vào chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế - xã hội và cả những yếu tố khác như truyền thống, văn hóa, lịch sử… của các quốc gia đó Tuy nhiên, việc học tập, nghiên cứu kinh nghiệm cải cách của các nước để từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm là việc làm rất cần thiết đối với Việt Nam hiện nay

Mô hình quản lý công mới xuất hiện trong môi trường các nước phát triển phản ánh một cách rõ nét những gì cần phải làm ở các nước này Tuy nhiên, việc ứng dụng mô hình này vào các nước đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng vẫn còn là vấn đề phải tiếp tục nghiên cứu không chỉ trong giới học thuật

mà cả trong số các nhà quản lý hành chính thực tiễn

Việt Nam chưa thể áp dụng đầy đủ các nội dung quản lý công mới vì những lý do sau đây:

- Các nước phát triển với truyền thống quản lý hành chính lâu đời, với hệ thống pháp luật ổn định và đầy đủ, trình độ phát triển kinh tế - xã hội và tương ứng với nó là ý thức dân chủ, ý thức pháp luật của đại bộ phận người dân đã đạt tới mức độ cao khiến cho các giải pháp cải cách hành chính được áp dụng sẽ khác với Việt Nam Chẳng hạn, ở Việt Nam hiện nay còn thiếu một hệ thống pháp luật đầy đủ và hoàn chỉnh Điều đó đòi hỏi việc đầu tiên mà Việt Nam cần phải làm là xây dựng hệ thống pháp luật đầy đủ, thể chế hóa các hoạt động quản

lý hành chính thay vì triển khai việc thực hiện phi quy chế hóa như ở các nước phát triển

- Nền hành chính Việt Nam là nền hành chính truyền thống, mang nặng

tư tưởng tập trung quan liêu, bao cấp trong nhiều năm, bộ máy nhà nước cồng kềnh, nhiều cấp; tâm lý ngại thay đổi của đại bộ phận cán bộ, công chức còn rất lớn Mô hình quản lý công mới đòi hỏi phải xác định lại vị trí, vai trò của nhà nước theo hướng thu gọn và giảm bớt quy mô của nhà nước, xây dựng “nhà nước nhỏ” trong một “xã hội lớn” Đến nay chúng ta vẫn rất khó khăn để xác định lại vị trí, vai trò của nhà nước

- Tư nhân hóa cung cấp dịch vụ công là một trong những nội dung quan trọng của mô hình quản lý công mới chỉ có thể áp dụng từng bước và theo một cách không trọn vẹn ở Việt Nam Nguyên nhân chủ yếu là sự yếu kém của khu vực kinh tế tư nhân khiến cho việc cung cấp các dịch vụ công trở nên khó khăn đối với họ Việc xã hội hóa từng phần các dịch vụ công nhằm thu hút tối đa các nguồn lực trong xã hội trong sự giám sát, quản lý của nhà nước vẫn là một trong những phương án khả thi hiện nay ở Việt Nam

- Nhận thức của người dân về các quyền tự do, dân chủ chưa đầy đủ, chưa phát huy ý thức làm chủ của công dân trong đời sống xã hội, nhất là nhận thức về vấn đề bầu cử, ý thức tham gia xây dựng chính sách và thực hiện quyền kiểm tra, giám sát các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức…

- Trình độ của đội ngũ cán bộ, công chức các cấp còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ, nhất là năng lực lãnh đạo, quản lý và các kiến thức về pháp luật, kinh tế, tin học… Điều này cản trở rất nhiều khi thực hiện chủ trương phân cấp của trung ương cho chính quyền địa phương

Dù sao, khi nghiên cứu các nội dung của mô hình quản lý công mới chúng

ta nhận thấy Việt Nam có thể tiếp tục đẩy mạnh cải cách theo các nội dung sau:

Thứ nhất, đẩy mạnh phân cấp giữa trung ương và địa phương

Cần phân cấp mạnh hơn giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương và giữa các cấp chính quyền địa phương với nhau, thực hiện nguyên tắc

“tự quản địa phương”, cho phép các địa phương phát huy hết tiềm năng của mình, tự quyết định các vấn đề liên quan tới công việc của địa phương mình, tránh tình trạng nhà nước can thiệp quá mức cần thiết vào công việc của các địa phương

Nhà nước cần phân cấp mạnh trong việc quản lý nhân sự và quản lý nguồn lực tài chính cho các cơ quan, tổ chức Việc phân cấp được gắn liền với trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, tạo điều kiện để họ chủ động, linh hoạt, khuyến khích họ áp dụng các biện pháp quản lý để đạt được mục tiêu của cơ quan, tổ chức,

Thứ hai, đẩy mạnh tư nhân hóa trong cung ứng dịch vụ công

Đồng thời với việc tăng cường tư nhân hóa cung ứng dịch vụ công, cần tăng cường trách nhiệm của nhà nước trong việc kiểm tra, giám sát, chống tham nhũng chính trị Nhà nước thực hiện ký hợp đồng cung ứng dịch vụ công dựa trên cơ sở kết quả đấu thầu công khai và công bằng

Các yếu tố cạnh tranh được đưa vào hoạt động của các cơ quan, tổ chức cung ứng dịch vụ công khiến cho dịch vụ công được cung cấp rẻ hơn, tốt hơn,

bộ máy nhà nước cũng trở nên gọn nhẹ hơn và tiết kiệm hơn

Trong những năm gần đây, nhà nước đã cho tư nhân mở dịch vụ công chứng, xây dựng trường học, bệnh viện tư, xây dựng đường sá, nhà máy thủy điện… Nhưng nhìn chung, theo đánh giá của các chuyên gia thì nhà nước ta vẫn chưa đẩy mạnh tư nhân hóa trong cung ứng dịch vụ công, vẫn thích ôm đồm,

thích cái sự “vất vả” Tư nhân hóa, cổ phần hóa những doanh nghiệp nhà nước hiện nay vẫn đang gặp khó khăn, tốc độ tư nhân hóa, cổ phần hóa còn rất chậm, không đạt mục tiêu

Thứ ba, cơ cấu lại các đơn vị hành chính sự nghiệp và các doanh nghiệp nhà nước

- Cơ cấu lại những đơn vị hành chính sự nghiệp cồng kềnh, hoạt động kém hiệu quả thành các đơn vị kinh tế tự chủ

- Áp dụng các hình thức quản lý công mới và chuyển sang mô hình hội đồng quản trị Giao quyền tự chủ cho các bệnh viện, trường học, các cơ sở nghiên cứu…

- Ký giao tài sản nhà nước cho các doanh nghiệp, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp linh hoạt trong phát triển sản xuất, kinh doanh; các nhà quản lý tự chủ hơn trong việc mua sắm, sử dụng hoặc bán các tài sản không cần thiết

Thứ tư, cải cách chế độ công vụ, công chức

- Phân định rõ cán bộ, công chức, viên chức trong các cơ quan nhà nước

và các cơ quan đảng, các tổ chức chính trị - xã hội Cán bộ, công chức nhà nước được điều chỉnh theo Luật Cán bộ, công chức; viên chức nhà nước làm việc trong các đơn vị hành chính sự nghiệp được điều chỉnh hoàn toàn theo luật viên chức; cán bộ, công chức trong các cơ quan đảng và các tổ chức chính trị - xã hội được hưởng lương từ ngân sách nhà nước, có quyền lợi, nghĩa vụ theo quy chế cán bộ chính trị do Đảng và các tổ chức chính trị - xã hội quy định.Ở cấp cơ sở, cần xác định cụ thể số lượng cán bộ chuyên trách, bán chuyên trách và công chức hành chính

Đổi mới chế độ tuyển dụng và quản lý công chức Đây là vấn đề quan trọng cần được triển khai thực hiện tích cực, bao gồm:

- Áp dụng chế độ thi tuyển công chức hành chính tập trung cho tất cả các

bộ, ngành trung ương (giao cho một cơ quan của Chính phủ thực hiện)

- Các nhà quản lý được chủ động trong việc tuyển dụng, sa thải, thăng tiến, thuyên chuyển, duy trì và trả lương cán bộ, công chức Việc trả lương cán

bộ, công chức gắn chặt với năng lực và kết quả làm việc của cán bộ, công chức