Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại tp hồ chí minh

Chính vì thế, tác giả đã lựa chọn nội dung nghiên cứu: “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh” l

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

BÙI THỊ HỒNG VÂN

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HỮU HIỆU

CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ

TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Thành phố Hồ Chí Minh, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

BÙI THỊ HỒNG VÂN

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HỮU HIỆU

CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ

TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: KẾ TOÁN

Mã số: 8340301

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS VÕ VĂN NHỊ

Thành phố Hồ Chí Minh, 2018

Tôi xin cam đoan luận văn: “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ

thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP Hồ Chí Minh” là

công trình nghiên cứu của tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Võ Văn Nhị

Các số liệu và kết quả đề tài này được thu thập và trình bày một cách trung thực

Những nội dung tham khảo hay trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng

Thành phố Hồ Chí Minh, 2018 Tác giả luận văn

Bùi Thị Hồng Vân

1.1 Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài 1

1.2 Tổng quan các nghiên cứu trong nước 2

1.3 Nhận xét tổng quan các nghiên cứu và xác định khe hổng nghiên cứu 3

1.3.1 Các nghiên cứu nước ngoài 4

1.3.2 Các nghiên cứu trong nước 4

1.3.3 Xác định khe hổng nghiên cứu 5

2.1 Tổng quan về doanh nghiệp nhỏ và vừa 7

2.1.1 Định nghĩa 7

2.1.2 Tiêu chí phân loại 7

2.1.3 Vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa 8

2.2 Tổng quan về kiểm soát nội bộ 9

2.2.1 Định nghĩa 9

2.2.2 Nội dung cơ bản của báo cáo COSO 2013 và những thay đổi so với báo cáo COSO 1992 12

2.2.3 Những hạn chế tiềm tàng của hệ thống kiểm soát nội bộ 13

2.3 Hệ thống kiểm soát nội bộ hữu hiệu 14

TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG BIỂU DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ PHẦN MỞ ĐẦU CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 6

CHƯƠNG 2 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT 7

2.4.1 Lý thuyết Chaos 15

2.4.2 Lý thuyết các bên có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan (Stakeholder theory) 15

2.4.3 Lý thuyết thể chế (Institutional theory) 16

2.4.4 Lý thuyết về tâm lý học xã hội của tổ chức (Social psychology of organization theory) 16

2.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ 17

2.5.1 Môi trường kiểm soát 17

2.5.2 Đánh giá rủi ro 18

2.5.3 Hoạt động kiểm soát 19

2.5.4 Thông tin và truyền thông 21

2.5.5 Giám sát 22

2.5.6 Thể chế chính trị 23

2.6 Trách nhiệm của các đối tượng có liên quan đến hệ thống kiểm soát nội bộ 24

2.6.1 Nhà quản lý 24

2.6.2 Kiểm toán viên nội bộ 24

2.6.3 Nhân viên 25

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 26

3.1 Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu 27

3.1.1 Khung nghiên cứu 27

3.1.2 Quy trình nghiên cứu 27

3.2 Phương pháp nghiên cứu 28

3.2.1 Phương pháp nghiên cứu định tính 28

3.2.2 Phương pháp nghiên cứu định lượng 29

3.3 Mô hình nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 33

CHƯƠNG 3 – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 27

3.4 Xây dựng thang đo và thiết kế bảng câu hỏi 37

3.4.1 Thang đo lường nhân tố Môi trường kiểm soát 37

3.4.2 Thang đo lường nhân tố Đánh giá rủi ro 37

3.4.3 Thang đo lường nhân tố Hoạt động kiểm soát 37

3.4.4 Thang đo lường nhân tố Thông tin và truyền thông 38

3.4.5 Thang đo lường nhân tố Giám sát 38

3.4.6 Thang đo lường nhân tố Thể chế chính trị 39

3.4.7 Thang đo lường sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ 39

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 40

CHƯƠNG 4 – KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 41

4.1 Kết quả nghiên cứu định tính 41

4.2 Kết quả nghiên cứu định lượng 41

4.2.1 Mẫu khảo sát 41

4.2.2 Kết quả kiểm định độ tin cậy của thang đo 41

4.2.3 Kết quả phân tích nhân tố khám phá 44

4.2.4 Kết quả phân tích mô hình hồi quy 47

4.2.5 Kiểm định giả thuyết các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB 52

4.3 Bàn luận kết quả nghiên cứu 53

4.3.1 So sánh với các nghiên cứu trước đây 53

4.3.2 Nhận định về kết quả nghiên cứu trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh 55

KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 59

5.1 Kết luận 60

5.2 Một số giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP Hồ Chí Minh 60

CHƯƠNG 5 – KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 60

5.2.3 Giải pháp hoàn thiện nhân tố Giám sát 62

5.2.4 Giải pháp hoàn thiện nhân tố Hoạt động kiểm soát 62

5.2.5 Giải pháp hoàn thiện nhân tố Thông tin và truyền thông 63

5.2.6 Giải pháp hoàn thiện nhân tố Môi trường kiểm soát 64

5.3 Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo 65

KẾT LUẬN CHƯƠNG 5 66 KẾT LUẬN CHUNG

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

AICPA: Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa kỳ

tài chính

Bảng 2.1: Tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa 8

Bảng 4.1: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM 41

Bảng 4.2: Kiểm định Cronbach’s Alpha của các thang đo 42

Bảng 4.3: Kết quả phân tích EFA các nhân tố tác động 44

Bảng 4.4: Kết quả EFA nhân tố sự hữu hiệu của HTKSNB 46

Bảng 4.5: Phân tích tương quan giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc 47

Bảng 4.6: Kết quả phân tích hồi quy 48

Bảng 4.7: Kiểm định mức độ giải thích của mô hình 49

Bảng 4.8: Kiểm định mức độ phù hợp của mô hình 49

Bảng 4.9: Kiểm định giả định phương sai của sai số 52

Bảng 4.10: Kết quả kiểm định các giả thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM 53

Bảng 4.11: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM 55

Bảng 5.1: Mức độ tác động của các nhân tố đến HTKSNB 60

Hình 3.1: Sơ đồ khung nghiên cứu của đề tài 27

Hình 3.2: Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNN trong các DNNVV tại TP.HCM 34

Hình 4.1: Biểu đồ Histogram 50

Hình 4.2: Biểu đồ P – P Plot 51

Hình 4.3: Biểu đồ phân tán giữa giá trị dự đoán và phần dư từ hồi quy 52

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài

Ở Việt Nam, DNNVV là loại hình doanh nghiệp chiếm đa số và đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm cũng như tăng thu nhập cho người lao động, giúp huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển, xóa đói giảm nghèo… Hàng năm, các doanh nghiệp này sử dụng tới 50% lao động xã hội và đóng góp hơn 40% GDP của cả nước Thành phố Hồ Chí Minh được xác định là trung tâm kinh tế trọng điểm của đất nước với khoảng hơn 90% doanh nghiệp thành phố có quy mô vừa và nhỏ Bước vào xu hướng hội nhập quốc tế, bên cạnh đón nhận nhiều cơ hội phát triển, các DNNVV cũng phải đối mặt với khá nhiều khó khăn trở ngại xuất phát từ hạn chế về quy mô sản xuất, vốn, lao động… đặc biệt là năng lực quản lý chưa được nâng cao nên các doanh nghiệp này gặp nhiều bất lợi khi cạnh tranh với đối thủ là những tập đoàn, công ty lớn,… Trong giai đoạn phát triển như hiện nay, một thách thức lớn được đặt ra

là phải nâng cao hơn nữa công tác quản lý nền kinh tế nói chung và các doanh nghiệp nói riêng, đòi hỏi việc vận dụng các công cụ quản lý, KSNB vào việc quản lý cho phù hợp là một yêu cầu cấp thiết

Trên thế giới, khái niệm KSNB đã ra đời từ đầu thế kỷ 19, được hoàn thiện và phát triển thành một hệ thống lý luận Vai trò của HTKSNB đang ngày càng được thể hiện rõ trong việc phát hiện và ngăn chặn những gian lận và sai sót của một tổ chức Tuy nhiên, qua khảo sát sơ bộ của tác giả, cho đến nay vai trò của KSNB trong các DNNVV tại Việt Nam nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng vẫn còn mờ nhạt và chưa thực sự được quan tâm đúng mức dẫn đến hệ quả các sai phạm xảy ra khá nhiều Việc thiết lập và duy trì HTKSNB hữu hiệu chịu sự tác động của nhiều nhân tố

cả bên trong lẫn bên ngoài Do đó, thực hiện nghiên cứu nhằm nhận diện các nhân tố

và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của chúng đến HTKSNB hữu hiệu trong các DNNVV

là thực sự cần thiết Thông qua kết quả thu được, các nhà quản lý sẽ đưa ra những quyết định giúp điều chỉnh kịp thời, đảm bảo doanh nghiệp duy trì hoạt động hiệu quả

và đạt được mục tiêu đề ra Chính vì thế, tác giả đã lựa chọn nội dung nghiên cứu:

“Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh” làm đề tài luận văn của mình

2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

 Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM;

- Đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM

 Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu nêu trên, luận văn cần trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:

Câu hỏi 1: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM?

Câu hỏi 2: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đó đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM như thế nào?

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV

Khi thực hiện luận văn, tác giả đã sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (có sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng), cụ thể là:

- Phương pháp nghiên cứu định tính: Tác giả dựa trên các tài liệu đã nghiên cứu của các chuyên gia và kế thừa các nghiên cứu khảo sát để rút ra những nhân tố chính ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB Qua đó, xây dựng bảng câu hỏi khảo sát và chọn mẫu

- Phương pháp nghiên cứu định lượng: Được tiến hành sau khi nghiên cứu định tính, với việc lượng hóa các nhân tố khảo sát ở các DNNVV tại TP.HCM

Bảng câu hỏi khảo sát được thiết kế dựa trên thang đo Likert 5 mức độ nhằm đánh giá mức độ quan trọng của các nhân tố ảnh hưởng đến hệ thống KSNB

Sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 20 để xác định hệ số hồi quy, trên cơ sở đó xây dựng phương trình các nhân tố tác động HTKSNB Từ đó, kiểm định sự ảnh hưởng của các nhân tố đến HTKSNB Sau khi kiểm định hoàn thành, tác giả tiến hành phân tích kết quả và đưa ra một số giải pháp phù hợp với thực trạng

5 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Đề tài đã xây dựng thang đo và kiểm định sự phù hợp cũng như độ tin cậy của chúng Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố tác động đến

sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM Trên cơ sở từ kết quả này, các nhà quản lý sẽ nhận diện và định hướng rõ ràng hơn trong việc điều chỉnh những yếu kém, đồng thời có kế hoạch triển khai chương trình thích hợp trong từng giai đoạn nhằm giúp đơn vị nâng cao hiệu quả hoạt động và dần hoàn thiện

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận chung, nội dung luận văn gồm 5 chương được trình bày theo thứ tự sau:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Trong chương này, tác giả giới thiệu lại khái quát về một số công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước với các vấn đề liên quan đến HTKSNB, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB Từ đây, tác giả xác định khe hổng nghiên cứu làm cơ sở để lựa chọn nội dung và mục tiêu nghiên cứu của luận văn

1.1 Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài

Chủ đề KSNB đã được quan tâm từ rất sớm với khá nhiều các nghiên cứu trên thế giới được thực hiện Có thể kể đến các dòng nghiên cứu tiêu biểu như sau:

Bài nghiên cứu “Evaluation of internal Controls”của Lannoye (1999) với nội

dung đánh giá KSNB thông qua phương pháp nghiên cứu định tính, cho rằng: HTKSNB hữu hiệu chịu sự ảnh hưởng trực tiếp từ các nhân tố: quy tắc ứng xử, cơ cấu

bộ máy tổ chức, các chính sách về giá trị đạo đức Kết quả nghiên cứu cũng đã chỉ ra nếu môi trường kiểm soát tại đơn vị được đảm bảo tốt sẽ tác động lên những nhân tố còn lại và góp phần lớn trong việc nâng cao tính hữu hiệu của KSNB

Bài nghiên cứu “Developing a standardised model for internal control

evaluation” của O’Leary, Conor (2004), để đánh giá KSNB tác giả đã tiến hành thông

qua phỏng vấn 94 kiểm toán viên đến từ 5 công ty kiểm toán Úc về phương pháp mà

họ sử dụng Kết quả nghiên cứu cho thấy: “Xây dựng mô hình chuẩn để đánh giá KSNB cần dựa vào 7 yếu tố thuộc 3 thành phần: môi trường kiểm soát, hệ thống thông tin và thủ tục kiểm soát, chi tiết như sau: (1) triết lý quản lý và phong cách điều hành của nhà quản lý, (2) cơ cấu bộ máy tổ chức, (3) chuyển giao quyền và trách nhiệm, (4) kiểm toán nội bộ, (5) áp dụng công nghệ thông tin, (6) nguồn nhân lực, (7) ủy ban kiểm toán”

Bài nghiên cứu “Evaluation of Internal Control System: A Case Study from

Uganda” của L Inanga, Angella Amudo (2009) đăng trên tạp chí International

Research Journal of Finance and Economics Nghiên cứu này được tiến hành ở những nước thành viên khu vực của Ngân hàng Phát triển châu Phi, tập trung vào Uganda ở Đông Phi Thông qua phương pháp thống kê mô tả kết hợp phân tích, tác giả đã đánh giá các thành phần của HTKSNB tại Uganda Mô hình nghiên cứu với 6 biến độc lập,

bao gồm: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, thông tin và truyền thông, hoạt động kiểm soát, giám sát và công nghệ thông tin; 2 biến điều tiết là: ủy quyền và mối quan

hệ cộng tác Kết quả nghiên cứu HTKSNB chưa hữu hiệu do khiếm khuyết từ một số thành phần của HTKSNB

Bài nghiên cứu “Impacts of internal control strategy on efficiency operation of

organization of Thai listed firms” của Varipin Mongkolsamai & Phapruke

Ussahawanitchakit (2012) trên tạp chí International journal of business strategy nghiên cứu ảnh hưởng của chiến lược KSNB đến hiệu quả hoạt động trên 120 doanh nghiệp Thái Lan được niêm yết Kết quả đã nêu ra bốn nhân tố tác động đến chiến lược KSNB, gồm có: tầm nhìn điều hành minh bạch, kiến thức của nhân viên, sự đa dạng của các giao dịch kinh doanh, nhu cầu của các bên liên quan

Bài nghiên cứu “Effect of internal control systems on financial performance of

small and medium scale business enterprises in Kisumu City, Kenya” của các tác giả

Nyakundi, Nyamita & Tinega (2014) với mẫu nghiên cứu là các DNNVV ở thành phố Kisumu, Kenya Nhóm tác giả này đã tiến hành đo lường mối quan hệ giữa các thành phần của HTKSNB với hiệu quả tài chính của doanh nghiệp thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (tiến hành phỏng vấn, khảo sát với bảng hỏi, phân tích dữ liệu) Kết quả nghiên cứu chỉ ra sự tác động khá đáng kể của HTKSNB đến hiệu quả hoạt động tại các DNNVV ở Kisumu

1.2 Tổng quan các nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, một số nghiên cứu liên quan đến đề tài được thực hiện có thể kể đến:

Luận án Tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thu Hoài (2011): “Hoàn thiện hệ thống

kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp sản xuất xi măng thuộc Tổng công ty Công ty Công nghiệp Xi măng Việt Nam” Nội dung luận án đã làm rõ bản chất của HTKSNB,

các nhân tố ảnh hưởng đến HTKSNB, trách nhiệm của các nhà quản lý và nhân viên trong doanh nghiệp đối với việc thiết kế, thực hiện các nhân tố của HTKSNB

Luận án Tiến sĩ của tác giả Bùi Thị Minh Hải (2012): “Hoàn thiện hệ thống

kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp may mặc Việt Nam” Luận án đã trình bày

khái quát các lý luận về tổ chức HTKSNB và những đặc thù riêng của các doanh

nghiệp trong lĩnh vực may mặc (may gia công xuất khẩu), qua đó khẳng định những yêu cầu đối với HTKSNB ứng dụng vào các doanh nghiệp may mặc trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Luận án tiến sĩ của tác giả Hồ Tuấn Vũ (2016): “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự

hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam”

Theo đó, xác định có bảy nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, gồm: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, thông tin và truyền thông, hoạt động kiểm soát, giám sát, thể chế chính trị và lợi ích nhóm Kết quả nghiên cứu đã trình bày mức độ tác động các yếu tố trên theo thứ tự lần lượt là: (1) đánh giá rủi ro, (2) hoạt động kiểm soát, (3) thông tin và truyền thông, (4) thể chế chính trị, (5) giám sát, (6) môi trường kiểm soát và (7) lợi ích nhóm

Luận án Tiến sĩ của tác giả Chu Thị Thu Thủy (2016): “Tổ chức kiểm soát nội

bộ chi phí sản xuất với việc nâng cao hiệu quả tài chính trong doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam” Bằng phương pháp nghiên cứu chủ yếu là nghiên cứu định lượng

(phân tích và tổng hợp thông tin, điều tra, xử lý dữ liệu), đề tài đã “cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng về tác động của tổ chức KSNB chi phí sản xuất đến hiệu quả tài chính”, đưa ra một số gợi ý giúp các DNNVV Việt Nam tham khảo để

có những điều chỉnh phù hợp HTKSNB từ đó nâng cao hiệu quả tài chính cũng như năng lực cạnh tranh của đơn vị

Bên cạnh đó, có khá nhiều luận văn Thạc sĩ với các đề tài về “Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp cụ thể” Một số luận văn cũng cùng

hướng nghiên cứu với đề tài như: luận văn của tác giả Phạm Thị Minh (2014): “Hoàn

thiện hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh”; luận văn Thạc sĩ của tác giả Trần Thụy Thanh Thư (2009): “Định hướng

và giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa dịch vụ ở Việt Nam” Nhìn chung, cơ sở lý thuyết nền tảng của các nghiên cứu trên

đều dựa vào báo cáo COSO 1992 Các tác giả tiến hành thực hiện khảo sát thực tế ở các đơn vị, tổng hợp vấn đề và cuối cùng đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện

HTKSNB

1.3 Nhận xét tổng quan các nghiên cứu và xác định khe hổng nghiên cứu

Qua quá trình tìm hiểu các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài thực hiện, tác giả đã đưa ra một số nhận xét Những vấn đề còn tồn tại

sẽ là khoảng trống cần thiết giúp tác giả có thể tiếp tục khai thác trong luận văn của mình

1.3.1 Các nghiên cứu nước ngoài

- Kết quả của nghiên cứu được rút ra khi được thực hiện trong từng điều kiện nhất định Khi hướng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam thì vẫn có thể thay đổi, cần được kiểm định lại

- Có rất ít các nghiên cứu nước ngoài nghiên cứu HTKSNB theo hướng nâng cao hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp nói chung và DNNVV nói riêng, đa phần đều tập trung hướng đến phục vụ kiểm toán nội bộ, kiểm toán độc lập, hướng ảnh hưởng đến chất lượng thông tin kế toán tài chính của đơn vị

- Khi nghiên cứu về KSNB, các nghiên cứu này tập trung phần lớn vào các bộ phận cấu thành HTKSNB theo COSO (môi trường kiểm soát, hoạt động kiểm soát, đánh giá rủi ro, giám sát, thông tin và truyền thông) mà vẫn còn chưa khám phá thêm các nhân tố khác có tác động đến tính hữu hiệu của HTKSNB

1.3.2 Các nghiên cứu trong nước

- Nhìn chung, các tác giả trong nước thường tập trung tìm hiểu nghiên cứu những mảng lĩnh vực riêng có liên quan đến hoạt động KSNB

- Trong những nghiên cứu có liên quan đến KSNB được thực hiện từ trước đến nay thì số liệu nghiên cứu và khảo sát về cơ bản chủ yếu từ những năm 2013 trở về trước nên chủ yếu là nghiên cứu định tính chưa có sự cập nhật tình hình của các DNNVV trong điều kiện hiện tại Từ thời điểm đó cho đến nay hoạt động của các DNNVV tại TP.HCM trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa sâu sắc đã có nhiều thay đổi đáng kể như cơ cấu, công tác kiểm soát bên trong và bên ngoài, vai trò của chủ thể giám sát hoạt động kiểm soát… Chính vì thế, trong điều kiện hiện nay những vấn đề mà đề tài này đặt ra và cần giải quyết sẽ mang tính thời sự, nhằm đáp ứng yêu

cầu thực tiễn của hoạt động KSNB trong các DNNVV tại TP.HCM

- Các nghiên cứu chủ yếu đánh giá thông qua năm thành phần của HTKSNB, đó là: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền

thông, giám sát mà không chú ý nhiều đến sự tác động từ các nhân tố khác trong nền

kinh tế có những đặc thù riêng

1.3.3 Xác định khe hổng nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế như hiện nay, việc quan tâm nâng cao tính hữu hiệu của HTKSNB sẽ mang lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp nói chung và DNNVV nói riêng Thông qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài có liên quan đến chủ đề HTKSNB, tác giả đã đưa ra một số nhận xét như trên

Có thể thấy đề tài HTKSNB liên quan đến hiệu quả hoạt động đơn vị, cụ thể là DNNVV vẫn còn khá ít tác giả khai thác, đa phần các nghiên cứu nước ngoài hướng đến phục vụ kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ, doanh thu doanh nghiệp hoặc chất lượng thông tin kế toán tài chính Tại Việt Nam, các nghiên cứu chủ yếu đánh giá thực trạng và nêu giải pháp cho từng doanh nghiệp cụ thể, hoặc đánh giá HTKSNB của một ngành hoặc nhóm ngành tại một khu vực nhất định Các nghiên cứu thực hiện theo phương pháp nghiên cứu định lượng không nhiều, tập trung đánh giá thông qua năm thành phần của HTKSNB, vẫn chưa có nghiên cứu mang tính hệ thống xác định các nhân tố và mức độ ảnh hưởng của chúng đến HTKSNB hữu hiệu ở các DNNVV tại TP.HCM trong bối cảnh hiện tại

Như vậy, trên cơ sở kế thừa kết quả đạt được từ các nghiên cứu trước đây cũng như nhận thấy vấn đề còn tồn tại, bài luận văn được tác giả thực hiện nghiên cứu tại các DNNVV trên địa bàn TP.HCM, trong đó kiểm định lại các nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của HTKSNB là năm thành phần của HTKSNB theo COSO: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát Cùng với đó xem xét thêm nhân tố “thể chế chính trị” phù hợp trong điều kiện thực tại của nền kinh tế đất nước

Với việc phân tích và nhận xét tổng quan các nghiên cứu có thể kết luận rằng việc tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM vẫn còn là một vấn đề cần thiết và phù hợp với bối cảnh hiện nay Đề tài nghiên cứu này mang lại ý nghĩa thực tiễn, góp phần hoàn thiện HTKSNB và nâng cao hiệu quả hoạt động cho DNNVV

CHƯƠNG 2 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Tổng quan về doanh nghiệp nhỏ và vừa

2.1.1 Định nghĩa

Theo luật Doanh nghiệp năm 2005: Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản riêng, có trụ sở ổn định được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh

Hiện nay có rất nhiều định nghĩa được đưa ra về DNNVV dựa trên các tiêu chí khác nhau, do vậy chưa thể có một định nghĩa thống nhất được chấp nhận về DNNVV (Edmore Mahembe, 2011) Định nghĩa về DNNVV thường dựa vào quy mô doanh nghiệp với các chỉ tiêu như: số lao động, vốn, doanh thu… Tùy vào từng khu vực và quốc gia mà có sự khác biệt ở các chỉ tiêu trên

Ở Việt Nam, trước đây có nhiều khái niệm khác nhau về DNNVV Tuy nhiên, từ khi có Nghị định số 90/2001/NĐ-CP ngày 23/11/2001 về trợ giúp phát triển DNNVV thì định nghĩa DNNVV đã được hiểu: “Doanh nghiệp nhỏ và vừa là cơ sở sản xuất, kinh doanh độc lập, có đăng ký kinh doanh theo pháp luật hiện hành, có số vốn đăng

ký không quá 10 tỷ đồng hoặc có số lao động trung bình hàng năm không quá 300 lao động”

2.1.2 Tiêu chí phân loại

Ở mỗi khu vực, quốc gia hay vùng lãnh thổ, người ta có những tiêu chí riêng để phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa (Phụ lục 1) Sự phân loại này không hoàn toàn chính xác tuyệt đối vì còn tùy thuộc vào tình hình cụ thể trong từng giai đoạn phát triển hay đặc trưng riêng của mỗi lĩnh vực, ngành nghề Những tiêu chí này có thể khái quát thành hai nhóm:

- Tiêu chí định tính: các chỉ tiêu thuộc nhóm tiêu chí này thường thể hiện chung

về tình hình đơn vị (tính chuyên môn hóa, cơ cấu quản lý,…) nên đa phần chúng dùng

để mang tính chất tham khảo, kiểm chứng chứ rất ít làm căn cứ chính xác định

- Tiêu chí định lượng: nhóm tiêu chí này được xem là cơ sở chính cho việc phân loại nên được sử dụng khá rộng rãi Theo đó, ta có thể dựa vào doanh thu (doanh thu/năm), lợi nhuận, tổng số lao động hay nguồn vốn doanh nghiệp…

Theo Nghị định 56/2009/NĐ-CP về trợ giúp phát triển DNNVV thì tiêu chí xác định như sau:

Bảng 2.1: Tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa

Quy mô/

Khu vực

Doanh nghiệp siêu nhỏ

Doanh nghiệp nhỏ

Doanh nghiệp vừa

Số lao động

Tổng nguồn vốn

Số lao động

Tổng nguồn vốn

Số lao động

I.Nông, lâm

nghiệp và

thủy sản

10 người trở xuống

20 tỷ đồng trở xuống

Từ trên 10 người đến

300 người II.Công

nghiệp và

xây dựng

10 người trở xuống

20 tỷ đồng trở xuống

Từ trên 10 người đến

300 người III.Thương

mại & dịch

vụ

10 người trở xuống

10 tỷ đồng trở xuống

Từ trên 10 người đến

100 người (Nguồn: Nghị định 56/2009/NĐ-CP)

2.1.3 Vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa

Trong những thập niên trở lại đây, sự đóng góp của DNNVV vào sự phát triển kinh tế, tạo công ăn việc làm và thúc đẩy sự tiến bộ xã hội được ghi nhận trên toàn thế giới, DNNVV còn được xem là nhân tố chính trong công thức thành công để đạt được

sự phát triển về kinh tế (Vosloo, 1994, theo Edmore Mahambe, 2011) DNNVV rất được coi trọng phát triển tại nhiều quốc gia bởi khu vực này là nguồn tạo việc làm, là động ̣lực phát triển kinh tế và đổi mới Đồng thời, vì sự hiện diện ở nhiều vùng địa lý hơn so với các doanh nghiệp lớn nên chúng cũng góp phần vào việc ̣phân bổ thu nhập tốt hơn Đặc biệt, ̣đối với các nền kinh tế đang phát triển, khu vực DNNVV còn là thành phần quan trọng của sự phát triển kinh tế và xóa đói, giảm nghèo ở mức đô ̣rộng ̣ khắp, là yếu tố chủ chốt và bền vững tạo ra việc làm và thu nhập cho lao động ngoài khu vực nhà nước ̣Khu vực này nhạy bén, năng động ̣và sẵn sàng đổi mới nên có thể

coi đây là động ̣ lực thúc đẩy cạnh tranh và môi trường kinh doanh Các doanh nghiệp này có thể chuyển đổi cơ cấu của một nền kinh tế thông qua đổi mới, cung cấp các đầu vào trung gian và dịch vụ, cho phép chuyên môn hóa mạnh hơn trong sản xuất Không dừng lại ở đó, các DNNVV còn có thể tận dụng thị trường ngách mà doanh nghiệp lớn

bỏ qua, họ cũng có thể bắt tay với các doanh nghiệp nhỏ khác để tái chuyên môn hóa, triển khai hoạt động hiểu quả hơn

Trên Tạp chí Tài chính số 6 – 2014, Phạm Việt Dũng đã từng đề cập: “Trong cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, DNNVV là loại hình doanh nghiệp chiếm đa số và chủ yếu trong nền kinh tế Theo đó, loại hình doanh nghiệp này đóng vai trò quan trọng, nhất là tạo việc làm, tăng thu nhập cho người lao động, giúp huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển, xóa đói giảm nghèo… Cụ thể, về lao động, hàng năm tạo thêm trên nửa triệu lao động mới; sử dụng tới 51% lao động xã hội và đóng góp hơn 40% GDP… Số tiền thuế và phí mà các DNNVV tư nhân đã nộp cho Nhà nước tăng 18,4 lần sau 10 năm Sự đóng góp đã hỗ trợ lớn cho việc chi tiêu vào các công tác xã hội và các chương trình phát triển khác Do vậy, đã tạo ra 40% cơ hội cho dân cư tham gia đầu tư có hiệu quả nhất trong việc huy động các khoản tiền đang phân tán nằm trong dân cư để hình thành các khoản vốn đầu tư cho sản xuất kinh doanh”

2.2 Tổng quan về kiểm soát nội bộ

2.2.1 Định nghĩa

Thuật ngữ KSNB xuất hiện đầu tiên là trong nghề nghiệp Kiểm toán Năm

1905, trong tác phẩm “Lý thuyết và thực hành kiểm toán”, Robert Montgomery đã đưa

ra yêu cầu kiểm toán viên cần chú ý đến KSNB Điều này được coi là cơ sở về các thủ tục mà kiểm toán viên cần thực hiện

Năm 1929, thuật ngữ KSNB được đề cập chính thức trong một công bố của Fed: “…là một công cụ để bảo vệ tiền và các tài sản khác, đồng thời thúc đẩy nâng cao hiệu quả hoạt động, hỗ trợ các kiểm toán viên trong việc lấy mẫu thử nghiệm”

Năm 1936, KSNB được AICPA định nghĩa như sau: “… là các biện pháp và cách thức được chấp nhận và được thực hiện trong một tổ chức để bảo vệ tiền và các tài sản khác, cũng như kiểm tra sự chính xác trong ghi chép sổ sách”

Năm 1949, AICPA đã xuất bản nghiên cứu đầu tiên về KSNB Theo đó, KSNB được định nghĩa: “… là cơ cấu tổ chức và các biện pháp, cách thức liên quan được chấp nhận và thực hiện trong một tổ chức để bảo vệ tài sản, kiểm tra sự chính xác và đáng tin cậy của số liệu kế toán, thúc đẩy hoạt động có hiệu quả, khuyến khích sự tuân thủ và các chính sách của người quản lý” Sau đó, AICPA đã soạn thảo và ban hành nhiều chuẩn mực kiểm toán nội bộ đề cập đến những khái niệm và khía cạnh khác nhau của KSNB

Nhằm tăng cường kiểm soát và giảm thiểu sai phạm, Ủy ban chứng khoán Hoa

Kỳ (SEC – Statement of Management on Internal Accounting Control) đưa ra quy định bên cạnh BCTC, các giám đốc phải đưa ra báo cáo về HTKSNB đối với công tác

kế toán ở doanh nghiệp (1979)

Năm 1985, Ủy ban COSO đã được thành lập với mục đích “thiết lập các khuôn mẫu và đưa ra các hướng dẫn về quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ và giảm thiểu gian lận” Báo cáo của COSO ban hành đầu tiên năm 1992 với tiêu đề “Kiểm soát nội bộ - Khuôn khổ hợp nhất” (Internal Control – Intergrated framework), được xem là “tài liệu đầu tiên trên thế giới đã trình bày khuôn mẫu lý thuyết về KSNB một cách và đầy đủ” Khái niệm KSNB được COSO nêu ra như sau: “Kiểm soát nội bộ là một quá trình, chịu ảnh hưởng bởi Hội đồng Quản trị, người quản lý và các nhân viên của đơn

vị, được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được các mục tiêu về hoạt động, báo cáo tài chính và tuân thủ”

Trong đó:

- “KSNB là một quá trình”: KSNB bao gồm một chuỗi các hoạt động kiểm soát, hiện diện ở hầu hết tất cả mọi cấp độ, bộ phận trong doanh nghiệp Quá trình kiểm soát được xem như phương tiện để thông qua đó doanh nghiệp đạt được mục tiêu đề ra

- KSNB được thiết kế và vận hành bởi con người: Vì KSNB không phải chỉ là những biểu mẫu, chính sách, thủ tục, mà còn có con người trong đơn vị như Hội đồng Quản trị, Ban giám đốc và các nhân viên thực hiện Chính họ sẽ là người đặt ra mục tiêu kiểm soát, thiết lập nên cơ chế kiểm soát ở mọi nơi và tiến hành vận hành chúng Tất cả các thành viên của tổ chức đều tham gia vào quy trình này

- “KSNB cung cấp một sự đảm bảo hợp lý”: KSNB cung cấp một sự đảm bảo hợp lý, chứ không phải đảm bảo một cách tuyệt đối là các mục tiêu đều sẽ hoàn thành Nguyên nhân: trong quá trình vận hành HTKSNB con người có thể mắc những sai lầm

do vậy không đạt được mục tiêu đề ra KSNB có thể ngăn chặn và phát hiện các sai phạm nhưng không thể đảm bảo chắc chắn các sai phạm trên không tái phạm ở lần sau Bên cạnh đó, yếu tố chi phí cũng đáng được cân nhắc Có thể ban giám đốc đã nhận diện được các sai phạm, rủi ro có thể xảy ra nhưng chi phí cần thiết phải bỏ ra để tiến hành các hoạt động kiểm soát ngăn chặn khá tốn kém, vì vậy không thể đòi hỏi để

có được một HTKSNB hoàn hảo

Các mục tiêu của HTKSNB rất rộng, chúng bao hàm lên tất cả các hoạt động và

có ý nghĩa quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của đơn vị

- Mục tiêu hoạt động: KSNB đảm bảo sự hữu hiệu và hiệu quả của các hoạt động trong doanh nghiệp, giúp bảo vệ nguồn lực, khai thác và sử dụng chúng hiệu quả, mở rộng thị phần, nâng cao vị thế đơn vị,…

- Mục tiêu về báo cáo: KSNB đảm bảo về độ trung thực và đáng tin cậy của BCTC BCTC được lập phù hợp với chuẩn mực kế toán cũng như những quy định hiện hành

- Mục tiêu về tính tuân thủ: KSNB đảm bảo về việc chấp hành các quy định pháp luật Ngoài ra để đạt được mục tiêu đề ra, KSNB cũng cần hướng mọi thành viên trong doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ và nghiêm chỉnh những quy định, chính sách nội bộ Sau 21 năm kể từ khi ban hành Báo cáo COSO lần đầu tiên vào năm 1992, đã

có những thay đổi đáng kể về môi trường hoạt động kinh doanh làm ảnh hưởng tới cách thức tổ chức kinh doanh, nhận diện, đối phó với rủi ro của doanh nghiệp Tuy báo cáo COSO 1992 được áp dụng rộng rãi trên thế giới nhưng trước những thay đổi lớn từ môi trường nêu trên đã đặt ra yêu cầu cần thiết phải thay đổi (cập nhật) cho phù hợp với tình hình mới Vào tháng 5/2013, COSO đã cập nhật phiên bản mới nhất về KSNB COSO 2013 đã tiến hành mở rộng các mục tiêu hoạt động và các mục tiêu báo cáo, làm sáng tỏ các yêu cầu và áp dụng các nguyên tắc nhằm xây dựng HTKSNB hữu hiệu

2.2.2 Nội dung cơ bản của báo cáo COSO 2013 và những thay đổi so với báo cáo COSO 1992

Báo cáo COSO 2013 gồm 3 phần:

Phần 1: Tóm tắt dành cho người điều hành

Trong phần này trình bày những nội dung tổng quát về KSNB dành cho ban giám đốc, ban quản trị và các nhà quản lý cấp cao khác để họ có thể nắm được một cách chung nhất những nội dung cơ bản về KSNB

Phần 2: Khuôn mẫu HTKSNB

Phần này trình bày cụ thể về khuôn mẫu HTKSNB – nội dung chủ yếu nhất của báo cáo COSO 2013, bao gồm: định nghĩa KSNB, HTKSNB hữu hiệu, các bộ phận và nguyên tắc KSNB, những tiêu chuẩn giúp Ban giám đốc, nhà quản lý các cấp và các đối tượng khác nghiên cứu thiết kế, vận hành hay đánh giá HTKSNB

Phần 3: Công cụ đánh giá HTKSNB

Cung cấp các mẫu biểu, gợi ý cần thiết cho việc đánh giá HTKSNB

Ngoài ra, COSO còn ban hành thêm sổ tay về KSNB cho việc lập và trình bày BCTC cho các đối tượng bên ngoài và đưa ra các ví dụ minh họa

2.2.2.1 Những nội dung không thay đổi giữa báo cáo COSO 2013 so với báo cáo COSO 1992

Sự chấp nhận phổ biến từ các tổ chức nghề nghiệp, cơ quan chức năng, doanh nghiệp trên thế giới khiến cho những khái niệm nền tảng trong báo cáo COSO 1992 trở thành tiêu chuẩn vững chắc trong thực tế Do đó, bốn nội dung quan trọng của Báo cáo 1992 vẫn được giữ lại trong Báo cáo 2013, bao gồm:

- Định nghĩa KSNB

- Ba nhóm mục tiêu của đơn vị

- Năm bộ phận của HTKSNB

- Áp dụng xét đoán vào việc thiết kế, thực hiện, vận hành và đánh giá KSNB

2.2.2.2 Những thay đổi quan trọng của báo cáo COSO 2013 so với báo cáo COSO

1992

Dưới đây là bảy (7) thay đổi quan trọng của báo cáo COSO 2013 so với báo cáo COSO 1992:

Thứ nhất, COSO 2013 nêu rõ áp dụng cách tiếp cận dựa trên nguyên tắc khi xây dựng khuôn mẫu KSNB

Thứ hai, COSO 2013 bổ sung những yêu cầu của một HTKSNB hữu hiệu Thứ ba, mục tiêu Báo cáo được mở rộng

Thứ tư, COSO 2013 làm rõ vai trò của việc xác lập mục tiêu và ảnh hưởng của các đối tượng bên ngoài đến việc xác lập mục tiêu của đơn vị

Thứ năm, những nội dung cơ bản liên quan đến năm (5) thành phần bộ phận KSNB được tổng hợp thành mười bảy (17) nguyên tắc KSNB

Thứ sáu, COSO 2013 đề cập nhiều hơn đến khái niệm quản trị doanh nghiệp Thứ bảy, COSO 2013 thừa nhận vai trò ngày càng quan trọng của công nghệ thông tin ảnh hưởng tới tình hình hoạt động và KSNB của mỗi doanh nghiệp Bên cạnh đó, những đối tượng bên ngoài có liên quan còn đặt kỳ vọng ngày một nhiều lên doanh nghiệp về năng lực của nhà quản lý, về trách nhiệm giải trình và về việc phòng chống gian lận

2.2.3 Những hạn chế tiềm tàng của hệ thống kiểm soát nội bộ

Một HTKSNB hữu hiệu không thể đảm bảo chắc chắn rằng các sai phạm, rủi ro hay gian lận không bao giờ xảy ra mà chỉ hạn chế tối đa các sai sót đó, để chúng ít có khả năng xuất hiện nhất và nằm trong giới hạn có thể chấp nhận được Những hạn chế vốn có của KSNB xuất phát từ những nguyên nhân sau:

- HTKSNB được thực hiện bởi con người: Sự xét đoán của con người có thể đúng hoặc sai Tổn thất vẫn có thể xảy ra do thiếu thận trọng, sai lầm trong xét đoán, việc truyền đạt thông tin giữa các cấp không rõ ràng nên không hiểu ý hoặc do sự che giấu, thiếu trung thực nhân viên thực hiện

- Cân nhắc giữa lợi ích và chi phí: Không phải mọi rủi ro đều có những thủ tục kiểm soát tương ứng vì chi phí bỏ ra để ngăn chặn những rủi ro đó không hợp lý, vượt quá mức tổn thất do sai phạm nếu xảy ra

- HTKSNB không nhận định được toàn bộ rủi ro Hoạt động kiểm soát thường hướng vào những nghiệp vụ thường xuyên phát sinh, nếu xảy ra những nghiệp vụ đột xuất, bất thường thì sai phạm từ những nghiệp vụ này khó có thể ngăn chặn và phát hiện

- Khi doanh nghiệp có sự thay đổi về cơ cấu tổ chức hay quan điểm quản lý của nhà quản trị cũng dẫn tới các chính sách, quy trình hay cách thức thực hiện những hoạt động kiểm soát không còn phù hợp

2.3 Hệ thống kiểm soát nội bộ hữu hiệu

Trong từ điển Tiếng Việt, “hữu hiệu” được định nghĩa là có hiệu lực, hiệu quả Theo Gilles Hồng Tuấn, chủ nhiệm Bộ phận dịch vụ tư vấn rủi ro của Công ty TNHH Ernst & Young Việt Nam nhận định một HTKSNB hữu hiệu phải chứa đựng bốn đặc điểm:

- “Căn cứ trên rủi ro: có khả năng nhận diện rủi ro tác động đến mục tiêu kinh doanh

- Được “lồng” vào trong các hoạt động của doanh nghiệp và là một bộ phận văn hóa của doanh nghiệp

- Đảm bảo nhu cầu mạnh mẽ về việc hình thành một bộ phận kiểm toán nội bộ, đem lại cho hội đồng quản trị sự đảm bảo độc lập, thường xuyên về HTKSNB

- Được hội đồng quản trị thường xuyên kiểm tra Do chiến lược và mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp thường xuyên biến đổi, cho nên các rủi ro cũng vậy Điều này nhấn mạnh nhu cầu thường xuyên kiểm tra, tái cân đối các hoạt động kiểm soát về mặt

tổ chức, nhằm đảm bảo rằng khung cơ sở HTKSNB đem đến nhiều lợi ích cho doanh nghiệp”

Theo báo cáo COSO 1992, tính hữu hiệu của HTKSNB được xem như “một trạng thái hay điều kiện của quá trình có hiệu lực tại một thời điểm” Để kết luận HTKSNB có hữu hiệu hay không là một nhận định mang tính chủ quan, thông qua việc đánh giá các bộ phận cấu thành HTKSNB, cùng với đó là chương trình được thiết

kế để đánh giá phù hợp với từng trường hợp cụ thể

Trên nền tảng báo cáo của COSO, nghiên cứu của Amudo và Inanga (2009), Sultana và Haque (2011) cho rằng HTKSNB hữu hiệu khi nó đạt được ba mục tiêu sau đây:

- Các hoạt động đạt được hiệu quả và hiệu năng

- Báo cáo tài chính đáng tin cậy

- Pháp luật và các quy định được tuân thủ

Tác giả sẽ kế thừa và sử dụng thang đo sự hữu hiệu này trong nghiên cứu của mình khi đánh giá sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM

2.4 Những lý thuyết liên quan đến các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của

hệ thống kiểm soát nội bộ

2.4.1 Lý thuyết Chaos

Lý thuyết Chaos được Chaos nghiên cứu vào năm 1970, là lý thuyết xây dựng

từ lĩnh vực toán học, sau đó được ứng dụng rộng rãi vào các ngành khoa học khác nhau (sinh học, vật lý…) Lý thuyết này nghiên cứu sự ảnh hưởng của hệ thống động lực đến môi trường Tác động này thường được nhắc đến như là hiệu ứng cánh bướm (butterfly effect) trong đó người ta hình dung sự vẫy cánh của một con bướm sẽ tạo ra những thay đổi nhỏ trong khí quyển, và cũng có thể tạo ra thay đổi lớn hơn với một khoảng thời gian đủ lâu

Lý thuyết Chaos hình thành dựa trên quan điểm: “Các thảm họa có thể bắt đầu

từ những tính toán sai lầm dù là nhỏ nhất” Điều này hoàn toàn phù hợp trong việc

quản trị một tổ chức hay thiết lập các hoạt động kiểm soát nội bộ ở đơn vị

Khi áp dụng lý thuyết Chaos vào đề tài nghiên cứu, tác giả kỳ vọng rằng dưới góc nhìn các nhân tố trong mô hình KSNB, khi xảy ra một sai phạm ở một khâu hay

bộ phận nào đó đều có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng Chính vì vậy, công tác kiểm soát cần được quan tâm đúng mức, giải pháp đưa ra mang tính toàn diện hơn ở các nhân tố ảnh hưởng nhằm giảm thiểu rủi ro từ các tác động xấu đến tổ chức, mang lại

sự hữu hiệu của HTKSNB

2.4.2 Lý thuyết các bên có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan (Stakeholder theory)

Lý thuyết này được trình bày đầu tiên bởi Freeman trong quyển: “Chiến lược quản trị - Strategic Management” Đây là một lý thuyết về quản lý và đạo đức kinh doanh của một tổ chức Theo đó, lý thuyết đã đưa ra các giải pháp nhằm quản trị tốt và nâng cao các giá trị đạo đức trong đơn vị

Quan điểm nổi bật của lý thuyết này là “tích hợp cả hai quan điểm cơ bản nguồn lực và thị trường dưới tác động của chính trị - xã hội”

Thông qua lý thuyết trên, doanh nghiệp xác định các bên có quyền lợi và nghĩa

vụ liên quan phù hợp, từ đó xác định được giới hạn, phạm vi nằm trong khả năng kiểm

soát của doanh nghiệp nhằm giảm thiểu rủi ro, giảm tác động xấu đến tổ chức, đảm bảo KSNB hiệu quả

2.4.3 Lý thuyết thể chế (Institutional theory)

Các nghiên cứu lý thuyết thể chế nhận định rằng: “một tổ chức sẽ chịu ảnh hưởng của hai nhân tố là nhân tố kỹ thuật liên quan đến cách thức xử lý các hoạt động hàng ngày nhằm làm cho nó đạt được hiệu quả cao và nhân tố thể chế liên quan đến sự mong đợi và các giá trị từ môi trường bên ngoài hơn là từ bản thân đơn vị” Công chúng và xã hội luôn kỳ vọng ở các tổ chức lập quy ban hành hệ thống pháp luật làm nền tảng pháp lý cho hoạt động DNNVV theo định hướng phù hợp với điều kiện hội nhập Áp dụng lý thuyết thể chế vào đề tài nghiên cứu, tác giả kỳ vọng khi các giải pháp được đưa ra giúp thể chế chính trị đảm bảo ổn định, những văn bản pháp luật ban hành rõ ràng và cụ thể thì sự hữu hiệu của HTKSNB càng cao

2.4.4 Lý thuyết về tâm lý học xã hội của tổ chức (Social psychology of organization theory)

Lý thuyết này bắt đầu xuất hiện ở Mỹ trong thập niên 30 Lý thuyết này cho rằng: “hiệu quả của quản trị do năng suất lao động quyết định, nhưng năng suất lao động không chỉ do các yếu tố vật chất quyết định mà còn do sự thỏa mãn các nhu cầu tâm lý xã hội của con người” (Don Hellriegel & Jonn W.Slocum, 1986) Vào những năm 60, các nhà tâm lý học đã phát triển mạnh lý thuyết này Theo Doughlas Mc Gregor, cách thức quản trị mà các nhà quản trị trước đây đã tiến hành đều dựa trên những quan điểm: “đa phần mọi người đều không thích làm việc, thích được chỉ huy hơn là tự chịu trách nhiệm, và hầu hết mọi người làm việc vì lợi ích vật chất” Doughlas Mc Gregor đã xây dựng các giả thuyết khác cải tiến hơn: “con người sẽ thích thú với công việc nếu có được những điều kiện thuận lợi và vì vậy họ có cơ hội

để có thể đóng góp nhiều hơn cho tổ chức”; “nhà quản trị nên quan tâm nhiều hơn đến

sự phối hợp hoạt động thay vì chỉ tập trung đến cơ chế kiểm tra”

Như vậy, lý thuyết này đã lý giải việc thiết lập hoạt động kiểm soát trong tổ chức và cơ chế giám sát trong HTKSNB Việc vận dụng lý thuyết trên vào đề tài nghiên cứu, tác giả kỳ vọng rằng khi hoạt động kiểm soát và giám sát được đảm bảo thì sự hữu hiệu của HTKSNB sẽ nâng cao

2.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ

Theo nghiên cứu của Angella và Eno L Inanga (2009), Sultana và Haque (2011) sự hữu hiệu của HTKSNB chịu tác động của các nhân tố đó là: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát Ngoài ra, tác giả còn xem xét thêm nhân tố thể chế chính trị để đánh giá sự hữu hiệu của HTKSNB

2.5.1 Môi trường kiểm soát

Là tập hợp các tiêu chuẩn, quy trình, cơ cấu tổ chức cung cấp cơ sở cho việc thực hiện hoạt động kiểm soát trong tổ chức Môi trường kiểm soát “phản ánh sắc thái chung của một đơn vị, chi phối ý thức kiểm soát của mọi thành viên trong đơn vị, là nền tảng đối với các bộ phận khác của KSNB’

Các nhân tố chính thuộc về môi trường kiểm soát, đó là:

- Sự trung thực và giá trị đạo đức: HTKSNB hữu hiệu tùy thuộc khá nhiều vào tính trung thực, biết tuân theo các giá trị đạo đức được xây dựng của những cá nhân tham gia vào quá trình kiểm soát Để thực hiện điều này trước hết ban lãnh đạo cần phải xây dựng những chuẩn mực đạo đức và phổ biến rộng rãi những quy định trên trong đơn vị, đồng thời nghiêm chỉnh chấp hành để làm gương cho toàn thể nhân viên Nhà quản lý cũng cần đặc biệt quan tâm loại trừ hoặc giảm thiểu các điều kiện hay áp lực có nguy cơ dẫn đến những hành vi thiếu trung thực

- Đảm bảo về năng lực: Điều này có nghĩa là đảm bảo để nhân viên có kiến thức

và kỹ năng phù hợp với công việc mình đảm nhận Do vậy, trước hết nhà quản lý cần xác định và yêu cầu một cách cụ thể về kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm cần thiết khi tuyển dụng Ngoài ra, doanh nghiệp nên thường xuyên tổ chức huấn luyện đào tạo, nâng cao năng lực chuyên môn, hướng dẫn cách xử lý vấn đề nhằm giúp nhân viên thực hiện nhiệm vụ được giao mang lại kết quả tốt

- Hội đồng quản trị và Ủy ban Kiểm toán: Đánh giá sự hữu hiệu của Hội đồng quản trị và Ủy ban Kiểm toán thông qua việc xem xét các yếu tố như: kinh nghiệm, uy tín, tính độc lập của những thành viên thuộc Hội đồng quản trị và Ủy ban Kiểm toán, mối quan hệ giữa các thành viên này với kiểm toán độc lập và kiểm toán nội bộ ra sao

Hội đồng quản trị và Ủy ban Kiểm toán hoạt động hữu hiệu sẽ có tác động khá nhiều đến môi trường kiểm soát

- Triết lý quản lý và phong cách điều hành của nhà quản lý: Điều này thể hiện ở nhận thức, quan điểm của nhà quản lý, phong cách điều hành doanh nghiệp của họ (cá tính, thái độ), cách thức trao đổi với nhân viên cấp dưới Tùy từng nhà quản lý họ có triết lý và phong cách điều hành riêng và chính sự khác biệt này ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện mục tiêu của đơn vị

- Cơ cấu tổ chức: Có ý nghĩa rất quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu Nó được thể hiện ở sự bố trí, sắp xếp, phân chia quyền hạn và trách nhiệm của từng bộ phận và mối quan hệ giữa các bộ phận với nhau Sự phù hợp của cơ cấu tổ chức hỗ trợ rất lớn cho việc xây dựng kế hoạch, triển khai các hoạt động kiểm soát, giám sát Cơ cấu tổ chức không có khuôn mẫu chung mà phụ thuộc vào quy mô và đặc thù hoạt động từng đơn vị

- Cách thức phân định quyền hạn và trách nhiệm: Chính là việc cụ thể hóa quyền hạn và trách nhiệm của mỗi thành viên trong từng hoạt động của đơn vị, mối quan hệ giữa các cá nhân với nhau để hoàn thành mục tiêu chung

- Chính sách nhân sự và việc áp dụng vào thực tế: Bao gồm các thủ tục, chính sách của nhà quản lý về tuyển dụng, huấn luyện, xếp loại, động viên, khen thưởng, kỷ luật, sa thải nhân viên trong tổ chức mình

5 nguyên tắc được báo cáo COSO 2013 đưa ra liên quan đến môi trường kiểm soát, bao gồm: “(1) Đơn vị phải chứng tỏ sự cam kết về tính trung thực và giá trị đạo đức; (2) Hội đồng quản trị phải chứng tỏ sự độc lập với người quản lý và đảm nhiệm chức năng giám sát việc thiết kế và vận hành HTKSNB; (3) Nhà quản lý dưới sự giám sát của Hội đồng quản trị thiết lập cơ cấu tổ chức, các loại báo cáo, phân định trách nhiệm và quyền hạn nhằm đạt được mục tiêu của đơn vị; (4) Đơn vị phải chứng tợ cam kết về việc sử dụng nhân viên có năng lực, thông qua tuyển dụng, duy trì và phát triển nguồn lực phù hợp với mục tiêu của đơn vị; (5) Đơn vị cần yêu cầu các cá nhân chịu trách nhiệm báo cáo về trách nhiệm của họ trong việc đáp ứng các mục tiêu của tổ chức”

2.5.2 Đánh giá rủi ro

Mỗi doanh nghiệp đều phải đối mặt với các rủi ro bên trong lẫn bên ngoài đơn

vị Rủi ro được định nghĩa là khả năng một sự kiện sẽ xảy ra và làm cho những mục tiêu được đơn vị đề ra có thể bị cản trở, không hoàn thành được Để có thể quản trị rủi

ro, đặt nó trong phạm vi giới hạn cho phép, các nhà quản lý trước hết cần dựa trên cơ

sở những mục tiêu đã được xác định, nhận dạng, phân tích và tiến hành đánh giá rủi ro

- Xác định mục tiêu: Đây được coi là điều kiện đầu tiên để đánh giá rủi ro Dựa trên mục tiêu chung toàn đơn vị được thiết lập, cần cụ thể hóa thành các mục tiêu cho từng bộ phận, hoạt động để từ đó nhận dạng được rủi ro

- Nhận dạng rủi ro: Có nhiều cách thức khác nhau được sử dụng để tiến hành nhận dạng rủi ro như: phân tích nguồn dữ liệu từ quá khứ, dự báo cho tương lai, tổ chức các cuộc họp lấy ý kiến, gặp gỡ trao đổi với các đối tượng có liên quan…

- Phân tích và đánh giá rủi ro: Công việc này thực hiện khá phức tạp, thường bao gồm những bước cơ bản: ước lượng mức độ tác động của rủi ro đến mục tiêu của đơn

vị, xem xét tần suất xảy ra rủi ro, những phương thức nào được sử dụng để đối phó rủi

ro

Việc đánh giá rủi ro cần được các nhà quản lý thường xuyên xem xét và điều chỉnh kịp thời trước những thay đổi của môi trường cả bên trong lẫn bên ngoài làm ảnh hưởng đến HTKSNB Các thay đổi có thể kể đến như: tình hình chính trị, xã hội, kinh tế, pháp luật, công nghệ kỹ thuật, cách thức kinh doanh, trình độ nhân viên, phong cách quản lý điều hành,…

4 nguyên tắc được báo cáo COSO 2013 đưa ra liên quan đến đánh giá rủi ro, bao gồm: “(1) Đơn vị phải thiết lập mục tiêu rõ ràng và đầy đủ để giúp có thể nhận diện và đánh giá rủi ro phát sinh trong việc đạt được mục tiêu của đơn vị; (2) Đơn vị phải nhận diện rủi ro trong việc đạt được mục tiêu của đơn vị, tiến hành phân tích rủi

ro để xác định các rủi ro cần được quản trị; (3) Đơn vị cần xem xét các loại gian lận tiềm tàng khi đánh giá rủi ro không đạt mục tiêu của đơn vị; (4) Đơn vị cần xác định

và đánh giá những thay đổi của môi trường ảnh hưởng đến HTKSNB”

2.5.3 Hoạt động kiểm soát

Là hành động được nhà quản lý thiết lập thông qua các chính sách, thủ tục đảm bảo giảm rủi ro để đạt mục tiêu Chính sách kiểm soát chính là các nguyên tắc chung

làm cơ sở cho việc thực hiện các thủ tục kiểm soát Thủ tục kiểm soát là những quy định cụ thể để thực hiện chính sách kiểm soát Hoạt động kiểm soát hiện diện ở hầu hết trong mọi bộ phận, cấp độ tổ chức của đơn vị

Theo mục đích, có thể chia hoạt động kiểm soát thành 3 loại:

- Kiểm soát phòng ngừa: nhằm phòng ngừa, giảm thiểu các sai phạm xảy ra làm ảnh hưởng đến mục tiêu doanh nghiệp

- Kiểm soát phát hiện: nhằm phát hiện kịp thời các sai phạm đã được thực hiện

- Kiểm soát bù đắp: nhằm tăng cường hoặc thay thế các hoạt động kiểm soát đã kém hiệu quả

Theo chức năng, hoạt động kiểm soát được chia thành:

- Soát xét của người quản lý cấp cao: “là việc các lãnh đạo cao cấp trong đơn vị thực hiện các soát xét như: đối chiếu kết quả thực tế với kế hoạch, dự toán, hoặc kỳ trước”

- Quản trị hoạt động: “là việc các nhà quản lý cấp trung gian soát xét hiệu quả so với dự toán hoặc kế hoạch của từng bộ phận mình quản lý”

- Phân chia trách nhiệm hợp lý: “là cách thức để nhà quản lý sử dụng để làm giảm thiểu các cơ hội hoặc điều kiện để các sai phạm có thể xảy ra hoặc phát hiện ra các sai phạm trong quá trình tác nghiệp”

- Kiểm soát quá trình xử lý thông tin: “là hoạt động kiểm soát cần được thực hiện nhằm đảm bảo tính chính xác, tính đầy đủ và phê chuẩn đúng đắn cho các nghiệp vụ diễn ra trong doanh nghiệp”, bao gồm: kiểm soát chung và kiểm soát ứng dụng

- Kiểm soát vật chất: “là các hoạt động kiểm soát nhằm đảm bảo cho tài sản của doanh nghiệp như máy móc, nhà xưởng, tiền bạc, hàng hóa, cổ phiếu và các tài sản khác được bảo vệ một cách chặt chẽ” Bên cạnh đó, việc kiểm kê tài sản cuối kỳ, so sánh số liệu thực tế với số liệu ghi trên sổ sách cũng được xem là hoạt động kiểm soát vật chất

- Phân tích rà soát: “là việc so sánh giữa kết quả thực hiện với số liệu dự toán hay giữa các thông tin tài chính và phi tài chính nhằm phát hiện ra các biến động bất thường để nhà quản lý có các biện pháp chấn chỉnh kịp thời”

3 nguyên tắc được báo cáo COSO 2013 đưa ra liên quan đến hoạt động kiểm soát, bao gồm: “(1) Đơn vị phải lựa chọn, thiết lập các hoạt động kiểm soát để giảm thiểu rủi ro, đạt được mục tiêu của đơn vị ở mức độ có thể chấp nhận được; (2) Đơn vị lựa chọn và phát triển các hoạt động kiểm soát chung về công nghệ thông tin nhằm hỗ trợ cho việc đạt được các mục tiêu; (3) Đơn vị phải triển khai các hoạt động kiểm soát dựa trên các chính sách đã được thiết lập và triển khai thành các thủ tục”

2.5.4 Thông tin và truyền thông

Thông tin và truyền thông đóng vai trò thực sự quan trọng trong việc xây dựng

và nâng cao năng lực kiểm soát trong tổ chức thông qua việc tạo ra các báo cáo cung cấp thông tin về hoạt động, tình hình tài chính và sự tuân thủ cho các đối tượng có nhu cầu sử dụng ở cả bên trong và bên ngoài đơn vị

 Thông tin

Thông tin được cung cấp thông qua hệ thống thông tin và cần thiết cho mọi cấp

độ trong đơn vị Nhà quản lý cần thu thập thông tin liên quan có chất lượng từ bên trong và bên ngoài để thực hiện trách nhiệm KSNB và hỗ trợ cho các thành phần khác của KSNB đạt được mục tiêu đề ra

Để đảm bảo thông tin của đơn vị đạt yêu cầu, cần phải đáp ứng các đặc điểm sau:

- Tính chính xác: điều này rất có ý nghĩa vì làm căn cứ đưa ra các quyết định

- Tính kịp thời: thông tin được truyền đạt đến người có nhu cầu sử dụng đúng lúc

họ cần (đúng thời điểm), nếu không sẽ mất đi giá trị của nó

- Tính đầy đủ và hệ thống: thông tin phải phản ánh đầy đủ, bao quát mọi khía cạnh của tình huống, giúp người sử dụng có cái nhìn toàn diện về vấn đề

- Tính thích hợp và dễ hiểu: thông tin cần truyền đạt đến người cần nhận tin phù hợp với khả năng tiếp thu và dễ hiểu với họ

- Tính an toàn: thông tin cần được bảo vệ tốt và chỉ những người có đủ quyền hạn mới được phép tiếp cận

 Truyền thông

Theo tác giả Dinapoli (2007) cho rằng: “Truyền thông là việc trao đổi và truyền đạt các thông tin cần thiết tới các bên có liên quan cả bên trong lẫn bên ngoài doanh

nghiệp Bản thân mỗi hệ thống thông tin đều có chức năng truyền thông, bởi có như vậy thì những thông tin đã được thu thập và xử lý mới có thể đến được với các đối tượng có nhu cầu để giúp họ thực hiện được trách nhiệm của mình”

Việc truyền đạt thông tin, chúng ta cần quan tâm:

- Tổ chức các kênh thông tin hữu hiệu trong đơn vị giúp từng cá nhân trong tổ chức đều hiểu rõ nội dung công việc mình thực hiện, nắm được đầy đủ các thông báo

2.5.5 Giám sát

Giám sát là quá trình người quản lý đánh giá chất lượng của HTKSNB Qua đó nhằm xác định KSNB có đang vận hành đúng với thiết kế, cần chỉnh sửa hay bổ sung

gì thêm để phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đơn vị

Việc giám sát được thực hiện thường xuyên, định kỳ hoặc kết hợp cả hai

- Giám sát thường xuyên: được thiết lập cho những hoạt động thông thường và lặp lại của tổ chức Giám sát thường xuyên được thực hiện trên tất cả các yếu tố của KSNB và liên quan đến việc nhận diện và ngăn chặn kịp thời những biến động bất thường

- Giám sát định kỳ: được tiến hành thông qua các chương trình đánh giá nội bộ định kỳ của các kiểm toán viên nội bộ hay kiểm toán định kỳ do kiểm toán viên độc lập thực hiện

Những yếu kém của HTKSNB phải được báo cáo cho lãnh đạo cấp trên

2 nguyên tắc được báo cáo COSO 2013 đưa ra liên quan đến hoạt động giám sát, gồm có: “(1) Đơn vị phải lựa chọn, triển khai và thực hiện việc đánh giá liên tục

và/hoặc định kỳ nhằm đảm bảo rằng các bộ phận cấu thành của KSNB là hiện hữu và đang vận hành đúng; (2) Phải đánh giá và thông báo những khiếm khuyết của KSNB kịp thời cho các đối tượng có trách nhiệm như nhà quản lý và Hội đồng quản trị để có biện pháp khắc phục”

2.5.6 Thể chế chính trị

Khái niệm thể chế chính trị được trình bày trong nghiên cứu của khá nhiều tác giả Theo tác giả Nguyễn Như Ý cho rằng: “Thể chế đồng nghĩa với thiết chế và được giải thích là những quy định, luật lệ của một chế độ xã hội” Tác giả Đặng Đình Tân

và cộng sự (2000): “thể chế chính trị một mặt là những quy định, quy chế, chuẩn mực, quy phạm, nguyên tắc luật lệ,… nhằm điều chỉnh và xác lập các quan hệ chính trị Mặc khác nó là những dạng thức trúc tổ chức, các bộ phận chức năng cấu thành của một chủ thể chính trị, hay hệ thống chính trị” Thuật ngữ này còn được hiểu: “là hệ thống các định chế, các giá trị, chuẩn mực hợp thành những nguyên tắc tổ chức và phương thức vận hành một chế độ chính trị, là hình thức thể hiện của các thành phố chính trị thuộc thượng tầng kiến trúc, là cơ sở chính trị - xã hội quy định tính chất, nội dung của chế độ xã hội nhằm bảo vệ quyền lực và lợi ích của giai cấp cầm quyền” (Dương Xuân Ngọc và Lưu Văn An, 2003)

Tác giả Hồ Tuấn Vũ (2016), những nội dung chủ yếu của thể chế chính trị gồm: “Thứ nhất, thể chế chính trị là hệ thống các định chế, các giá trị tạo thành những nguyên tắc tổ chức và phương thức vận hành của một chế độ chính trị, của hệ thống chính trị Thể chế chính trị bao gồm: thể chế nhà nước, thể chế đảng chính trị, thể chế các tổ chức chính trị - xã hội Thể chế nhà nước là chế định pháp luật có tính cưỡng chế bắt buộc mọi người, mọi tổ chức phải tôn trọng và chấp hành Thể chế các đảng chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội là những điều lệ, nghị định, quy định nguyên tắc tổ chức và phương thức hoạt động của những tổ chức đó

Thứ hai, thể chế chính trị một mặt nó là cách thức biểu hiện các yếu tố của hệ thống chính trị của kiến trúc thượng tầng, một mặt nó là cơ sở chính trị - xã hội quy định bản chất và nội dung của chế độ xã hội

Thứ ba, hiệu lực, thể chế nhà nước có vai trò quan trọng trong thể chế chính trị Vai trò của từng thể chế chính trị và cơ chế vận hành quyết định đến vai trò của thể chế chính trị”

Thể chế chính trị chi phối khá mạnh mẽ đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, được xem là “tiền đề” quan trọng trong hoạt động sản xuất kinh doanh Nó có thể tạo cơ hội thuận lợi nhưng cũng có khi đe dọa, gây ra sự cản trở đến sự phát triển của doanh nghiệp nói chung và tính hữu hiệu của HTKSNB nói riêng thông qua hệ thống các công cụ luật pháp, vĩ mô…

2.6 Trách nhiệm của các đối tượng có liên quan đến hệ thống kiểm soát nội bộ 2.6.1 Nhà quản lý

Trên cơ sở các mục tiêu đơn vị được thiết lập, nhà quản lý cần xây dựng cho đơn vị mình một HTKSNB phù hợp, đảm bảo tiết kiệm chi phí nhưng mang lại hiệu quả tối ưu Và việc thiết lập ngay từ đầu một HTKSNB hoàn thiện là rất khó thực hiện Trước hết nhà quản lý cần quan tâm đến bộ máy tổ chức, xác định rõ ràng chức năng nhiệm vụ từng bộ phận, xây dựng môi trường văn hóa với các giá trị đạo đức cần được tôn trọng Trong quá trình hoạt động có hàng loạt vấn đề đi kèm với nhiều rủi ro Hơn

ai hết, nhà quản lý cần thể hiện sự nhạy bén trong việc nhận diện và thiết lập cơ chế kiểm soát thích hợp để hạn chế tới mức tối đa rủi ro cho đơn vị trên cơ sở nguồn lực hiện có Để đạt được mục tiêu chung, trước hết nhà quản lý cần gương mẫu trong việc nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của đơn vị, bên cạnh đó rất cần đến sự hợp sức của cả tổ chức Do vậy, việc nhà quản lý định hướng để toàn thể các cá nhân đều ý thức vai trò, nhiệm vụ của mình, có sự kết nối và truyền đạt thông tin hiệu quả đóng vai trò rất quan trọng

2.6.2 Kiểm toán viên nội bộ

Để HTKSNB được duy trì sự hữu hiệu đòi hỏi cần đến một công cụ khá đắc lực – kiểm toán nội bộ Ngày nay, kiểm toán nội bộ không chỉ giới hạn trong phạm vi rà soát các thông tin kế toán tài chính mà còn được mở rộng ở công tác kiểm tra, đánh giá, tư vấn đến các nhà lãnh đạo trong đơn vị về tính tuân thủ và hiệu quả trong mọi hoạt động Thông qua các chương trình kiểm toán nội bộ được tiến hành ở từng bộ phận trong đơn vị, các kiểm toán viên nội bộ sẽ tiếp cận và nắm bắt rõ hơn về thực tế

tình hình công tác kiểm soát hiện tại Qua đó, có thể thấy được tầm quan trọng của bộ phận này trong việc phát hiện, đánh giá các hoạt động kiểm soát và đồng thời cho ra các ý kiến góp phần hạn chế những yếu kém tồn đọng, quản trị rủi ro tốt hơn và nâng cao hiệu quả kinh doanh

Để phát huy hết vai trò của kiểm toán nội bộ đòi hỏi người kiểm toán viên nội

bộ cần có tinh thần trách nhiệm cao, độc lập, nhạy bén trong quá trình quan sát, tư duy logic, lập luận chặt chẽ, phân tích thận trọng, tuân thủ đầy đủ các giai đoạn của quy trình kiểm toán và vận dụng phương pháp thích hợp để công việc được thực hiện tốt

2.6.3 Nhân viên

Tùy vào từng nhiệm vụ, chức năng, vị trí đảm nhận mà mỗi nhân viên sẽ có mức độ đóng góp riêng vào các hoạt động kiểm soát của đơn vị Chính vì là người trực tiếp thực hiện các nghiệp vụ nên họ hiểu khá rõ những vấn đề rắc rối đang phát sinh, những rủi ro dễ mắc phải ở từng khâu hay hoạt động nào, từ đó hỗ trợ nhiều trong quá trình đánh giá rủi ro hay giám sát Các đề xuất cải tiến từ nhân viên nếu có cũng sẽ khá chi tiết ở từng nghiệp vụ và mang tính thực tiễn cao

Bên cạnh các đối tượng bên trong kể trên, một số đối tượng bên ngoài doanh nghiệp cũng có những ảnh hưởng nhất định đến HTKSNB của đơn vị

- Các kiểm toán viên bên ngoài: thông qua việc tiến hành các cuộc kiểm toán, những yếu kém tồn tại trong HTKSNB mà doanh nghiệp đang gặp phải sẽ được phát hiện và cung cấp cho nhà quản lý Đây sẽ là căn cứ giúp các nhà quản lý nhận biết tình hình, từ đó đưa ra các giải pháp điều chỉnh phù hợp

- Đơn vị lập pháp: Họ ban hành những quy định, luật lệ giúp doanh nghiệp biết

và tuân thủ theo đúng pháp luật và quy định đã đề ra

- Một số đối tượng khác, như: Các nhà kinh tế phân tích tài chính, giới truyền thông,…

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Trong chương 2, tác giả đã hệ thống lại toàn bộ khái niệm về KSNB theo các quan điểm khác nhau của các tác giả trên thế giới qua từng thời kỳ Ngoài ra, tác giả còn trình bày sáu yếu tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB bao gồm: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát và thể chế chính trị Bên cạnh đó, chương này còn trình bày về các mục tiêu của KSNB, khái niệm về KSNB hữu hiệu và các lý thuyết có liên quan Ngoài ra, chương

2 còn nêu ra trách nhiệm của các đối tượng có liên quan đến HTKNB để từ đó cho thấy mức độ hữu hiệu của HTKSNB phụ thuộc nhiều vào sự tham gia và đóng góp của

cả các đối tượng bên trong lẫn bên ngoài đơn vị

CHƯƠNG 3 – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu

3.1.1 Khung nghiên cứu

Hình 3.1: Sơ đồ khung nghiên cứu của đề tài 3.1.2 Quy trình nghiên cứu

Quy trình nghiên cứu của đề tài được thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Tổng kết các nghiên cứu trước có liên quan đến HTKSNB và sự hữu

hiệu của HTKSNB Trên cơ sở tổng kết các công trình nghiên cứu đó, tác giả đã xác định được khe hổng nghiên cứu, từ đó làm cơ sở để xác định vấn đề cần nghiên cứu

Tìm hiểu cơ sở lý thuyết & tổng kết các nghiên cứu trước nhằm xác định mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Thảo luận – Giải pháp

Xây dựng mô hình và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu định tính: Thảo luận, tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng

đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM

Nghiên cứu định lượng: Đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các

DNNVV tại TP.HCM

Xây dựng và kiểm định mô hình hồi quy, Kiểm định mức độ

phù hợp về ý kiến của các đối tượng khảo sát