NIỀM TIN, VĂN HÓA VÀ SỨC KHỎE (nhân học y tế)

Nhân học y tế nghiên cứu, tìm hiểu về các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào? Văn hóa ảnh hưởng niềm tin, niềm tin ảnh hưởng đến hành vi, hành vi lại ảnh hưởng đến sức khỏe. Vậy các thành phần văn hóa là gì? Văn hóa ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào? Niềm tin ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào? Mối quan hệ giữa niềm tin, văn hóa, sức khỏe là gì?

Niềm tin, văn hóa và sức khỏe

PHẠM PHƯƠNG THẢO

Nhân học y tế

Công việc của nhà nhân chủng học thực hiện phối hợp với các chuyên gia y tế

Quan điểm của bệnh nhân ngược với quan điểm của

thầy thuốc về bệnh, chất lượng chăm sóc

Các yếu tố văn hóa, xã hội xác định sự tuân thủ điều trị

Nhà nhân học y tế quan tâm nghiên cứu và tìm kiếm cách thức để đối phó với các vấn đề sau đây:

Tại sao một số nhóm người là bị ảnh hưởng bởi một số bệnh nào đó nhiều hơn so với những nhóm người khác

Tại sao hiệu quả điều trị thay đổi từ nhóm này sang

nhóm khác

Biến đổi văn hóa trong quan niệm về sức khỏe và bệnh tật

Ảnh hưởng văn hóa đến sức khỏe và bệnh tật

Chính trị và xã hội ảnh hưởng đến bệnh tật và sức khỏe

Nhà nhân học y tế quan tâm nghiên cứu và tìm kiếm cách thức đối phó với các vấn đề :

Đặc biệt nghiên cứu về y học dân tộc

Nghiên cứu các niềm tin liên quan sức khỏe

Kiến thức và thực hành của các nhóm văn hóa

Một số niềm tin văn hóa về sức khỏe và bệnh tật phổ biến

Các ràng buộc, cản trở liên quan văn hóa

Câu hỏi

▪ Các yếu tố quyết định văn hóa trong môi trường bạnlàm việc là gì? Hãy nghĩ về một ví dụ về một người đã

bị bệnh

▪ Làm thế nào những yếu tố quyết định văn hóa ảnh

hưởng tới hành vi tìm kiếm sức khỏe?

Các quyền con người, hoặc luật pháp truyền thống

Tiểu văn hóa/văn hóa nhóm?

Văn hóa là gì?

❖ Văn hoá bao hàm các yếu tố về nhận thức, niềm tin, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp và các phong tục tập quán và những kỹ năng, thói quen khác do con người học được với tư cách là thành viên xã hội

(Edward B Tylor, 1881)

7

Tại sao cần nghiên cứu về văn hóa?

◼ Văn hóa có quan hệ như thế nào tới sức khỏe?

◼ Ở Việt Nam, có những đặc trưng văn hóa gì ảnh hưởng đến sức khỏe và chăm sóc sức khỏe?

9

Tìm hiểu các yếu tố văn hoá khi nghiên cứu

về sức khoẻ và bệnh tật?

➢ Sức khoẻ là hiện tượng xã hội, có nguyên nhân xã hội xuất phát từ lối sống, cách sinh hoạt, suy nghĩ, tình cảm của mỗi cá nhân trong xã hội

➢ Nhận thức, thái độ, hành vi của cá nhân luôn có những tác động nhất định đến sức khoẻ của cá nhân đó

10

Tìm hiểu các yếu tố văn hoá khi nghiên cứu về

11

➢ Nghiên cứu tác động của văn hoá bản địa tới quan niệm

về sức khoẻ & chăm sóc sức khỏe

➢ Nghiên cứu tác động của lối sống tiêu dùng và lối sống thị trường tới sức khoẻ

12 Tìm hiểu các yếu tố văn hoá khi nghiên cứu về

sức khoẻ và bệnh tật?

➢ Nghiên cứu quan niệm và thói quen của các thành viên trong xã hội về sức khoẻ & chăm sóc sức khỏe.

➢ Nghiên cứu tác động của thông tin trên các phương tiện truyền thông đại chúng đến sức khỏe & hành vi chăm sóc sức khỏe

13 Tìm hiểu các yếu tố văn hoá khi nghiên cứu về

sức khoẻ và bệnh tật?

Ảnh hưởng văn hóa-xã hội lên sức khỏe

Những biểu hiện của văn hóa trong chăm sóc

sức khỏe

Hệ thống niềm tin sức khỏe

 Xác định và phân loại sức khỏe và bệnh tật

 Cung cấp các mô hình giải thích bệnh tật

 Dựa trên các lý thuyết về mối quan hệ giữa nguyên nhân và bản chất của bệnh và điều trị

 Xác định "phạm vi" hành nghề cụ thể cho thầy thuốc

 Xác định nhu cầu được nhận thức và các đòi hỏi

Những biểu hiện của văn hóa trong chăm sóc sức khỏe

Hành vi tìm kiếm sức khỏe và nhu cầu sức khỏe bị ảnh

hưởng bởi

hơn: giới tính, tầng lớp xã hội, khu vực, gia đình

nhân (tự thuật)

Trải nghiệm ĐAU

Một người nói về sự đau, bằng từ ngữ gì?

Diễn tả Đau bằng ngôn ngữ không lời bị ảnh hưởng rấtnhiều bởi sự giáo dục và dạy dỗ

Đau khổ và chữa lành

Không gian, thời gian, sự căng thẳng, sự chịu đựng

Bối cảnh xã hội và văn hóa: than phiền hoặc không than phiền

Ảnh hưởng của sự sợ hãi, lo lắng lên sự đau đớn

(endorphins)

Một số hướng nghiên cứu cơ bản

➢ Nghiên cứu tác động của văn hoá bản địa tới quan niệm về sức khoẻ & chăm sóc sức khỏe

➢ Nghiên cứu tác động của lối sống tiêu dùng

và lối sống thị trường tới sức khoẻ

18

Một số hướng nghiên cứu cơ bản

➢ Nghiên cứu quan niệm và thói quen của các thành viên trong xã hội về sức khoẻ & chăm sóc sức khỏe

➢ Nghiên cứu tác động của thông tin trên các phương tiện truyền thông đại chúng đến sức khỏe & hành vi chăm sóc sức khỏe

19

CÁC QUAN ĐIỂM VỀ VĂN HÓA

Chủng tộc trung tâm (Ethnocentrism)

Nền văn hóa của mình là trung tâm, cao hơn, văn minh

hơn những nền văn hóa khác

Tương đối Văn hóa (Cultural Relativism)

Tất cả các nền văn hóa đều có giá trị tương đối, thích hợpvới hoàn cảnh tự nhiên, xã hội này nhưng không chắc thíchhợp với hoàn cảnh tự nhiên, xã hội khác

Không có nền văn hóa nào là cao hơn nền văn hóa nào

một cách tuyệt đối

NHẬN THỨC VĂN HÓA VỀ BỆNH TẬT

✓ Những nhận thức và niềm tin

✓ Đa dạng và thay đổi theo:

Không gian (vùng, dân tộc ), thời gian (xưa, nay), Từng cá nhân

Cơ chế bệnh

Cách phòng ngừa

Chữa trị và phục hồi

CÁC TIỂU HỆ CHĂM SÓC SỨC KHỎE KHÁC

CÁC TIỂU HỆ CHĂM SÓC SỨC KHỎE KHÁC NHAU

Y học phương tây (western medicine)

1 Tính chính xác

2 Hệ thống các phương pháp điều trị

3 Phục hồi có hiệu quả (ví dụ bệnh cấp tính)

4 Giải phẫu thuật

5 Phương pháp điều trị hiện đại khác

6 Thiên về phân tích

7 Giải quyết bệnh như là một tình trạng bệnh lý của cá thể

8 Không xem xét trong mối quan hệ

Cách thức tiếp cận rộng

Nhắm vào nhiều người

Sức khỏe cộng đồng hay còn gọi là Sức khỏe công cộngtheo hướng mới (New Public Health)

Dịch vụ:

Phù hợp với đặc điểm

Nhu cầu của từng cộng đồng người cụ thể

Tham gia mạnh mẽ của chính người dân từ cộng đồng

về tất cả các khâu từ lập kế hoạch, thực hiện cho đếnlượng giá các dịch vụ

 Có thể tận dụng tài nguyên địa phương

 Không làm được: phẫu thuật, phương tiện điều trị hiện đại khác (xạ trị ).

Y HỌC CỔ TRUYỀN

Tất cả những người hành nghề chăm sóc sức khỏe không

Thường là truyền nghề có tính chất gia đình

 Tập hợp các kinh nghiệm điều trị dân gian không quá phức tạp

và không đòi hỏi phải lý luận được thực hiện

Khuynh hướng hiện nay:

- Kết hợp cả 3 hệ chăm sóc sức khỏe trên thành một

hệ hài hòa, bổ sung cho nhau

- Thể hiện rõ nhất là trong cách tiếp cận Chăm sóc Sứckhỏe Ban đầu (Primary Health Care)

- Trong đó có lưu ý kết hợp y học hiện đại và cổ

truyền

TỰ CHĂM SÓC (SELF-CARE)

✓ Tự làm

✓ Tự tìm thuốc uống (thuốc nam hoặc thuốc tây)

✓ Tự chăm sóc còn có nghĩa là người trong cùng gia đình hoặc hàng xóm, là những người không chuyên nhưng có những hiểu biết, kinh nghiệm nhất định giúp chăm sóc sức khỏe cho những người khác

✓ Kỹ thuật học thích hợp

✓ Trong dự phòng và phục hồi

Tiếp cận tự chăm sóc là tiếp cận nhằm giải quyết vấn đề sức khỏe cho mọi người đồng thời cũng là biểu hiện của sự tôn trọng quyền của mỗi con người

THAM GIA CỘNG ĐỒNG (COMMUNITY PARTICIPATION)

đồng

Chăm sóc sức khỏe

Dự phòng (Prevention)

Phục hồi (Rehalibitation)

Nâng cao sức khỏe (Health promotion)

Nhân học y tế – Đại Cương 2012 – Lê Minh Thuận

The Explanatory Model Kleinman (EM)

 Cái gì gây ra các vấn đề sức khỏe?

 Thời gian và khởi phát triệu chứng

 Bệnh tật gây ra cái gì?

 Bệnh tật hoạt động như thế nào (Sinh lý bệnh)

 Bệnh tật nghiêm trọng như thế nào? bạn nghĩ rằng

bạn sẽ bị nó bao lâu?

 Các phương pháp điều trị thích hợp

Illness và disease

Sức khỏe là trạng thái thoải mái hoàn toàn về thể chất, tinh thần và xã hội

Kinh nghiệm chủ quan so với chẩn đoán khách quan

(các triệu chứng đau so với dán nhãn bệnh)

Quá trình xã hội, liên quan đến những người xung

quanh người bệnh

Các vấn đề quan trọng

Bác sĩ có thể gặp khó khăn để hiểu các giải thích siêu nhiên về bệnh

Cảm giác tội lỗi, xấu hổ và hối hận có thể đặc trưng cho

quan điểm bệnh

Điều gì đến từ xa thì mạnh mẽ hơn

Kỳ thị được nhận thức và thật sự xãy ra trong cộng đồng

Rào cản văn hóa khác

Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tìm kiếm

việc chăm sóc sức khỏe

Sự có sẵn về chăm sóc sức khỏe (khả năng tiếp cận, khả năng chi trả, trách nhiệm, sự chấp nhận)

Bệnh nhân nhận thức vấn đề và nhu cầu như thế nào

Môi trường xã hội

Bệnh nhân có đủ khả năng không

Sự chậm trễ

Sự thất bại hay thành công của phương pháp điều trị (uy tín, tin cậy, đáp ứng nhu cầu)

Các yếu tố quyết định sức khỏe của WHO

Thực hành y tế cá nhân và kỹ năng đối phó

Phát triển sức khỏe trẻ em Sinh học và di truyền

Dịch vụ y tế Giới tính

Văn hóa Định hướng tình dục

Thu nhập và địa vị xã hội

Kasl và Cobb (1966): ba loại hành vi liên

quan đến sức khoẻ

 Hành vi sức khoẻ (health behavior): hành vi nhằm ngăn ngừa bệnh

(ví dụ, ăn một chế độ ăn có lợi cho sức khoẻ)

 Hành vi bệnh (illness behaviour): hành vi nhằm tìm kiếm sự cứu chữa

Matarazzo phân biệt

 Hành vi có tác động tiêu cực (các mầm bệnh hành

vi, như là hút thuốc, ăn thực phẩm nhiều mỡ, uống nhiều rượu)

 Hành vi có tác động tích cực (các kháng nguyên

hành vi, như là đánh răng, đeo dây an toàn, tìm

thông tin sức khoẻ, kiểm tra sức khoẻ đều đặn, ngủ

đủ giờ mỗi tối).

Laventhal và cộng sự (1985) mô tả các yếu tố ảnh hưởng các hành vi sức khoẻ được dự đoán

Các yếu tố xã hội, qui tắc xã hội

Gien, có thể liên quan đến sử dụng rượu

Các yếu tố xúc cảm, như là lo lắng, stress, căng thẳng và sợhãi

Các triệu chứng về nhận thức, như là đau, thở hổn hển vàmệt mỏi

Các niềm tin của bệnh nhân

Các niềm tin của thầy thuốc

Nơi kiểm soát sức khoẻ (health locus of control)

Cá nhân đánh giá sức khoẻ của họ:

Họ có thể kiểm soát được (ví dụ, ‘tôi chịu trách nhiệm trựctiếp đối với sức khoẻ của tôi’)

Họ tin rằng họ không thể kiểm soát được sức khỏe và phụthuộc số mệnh (ví dụ, ‘tôi khoẻ hay không là vấn đề của sựmay mắn’)

Họ coi sức khoẻ của họ như dưới sự kiểm soát của nhữngcái khác đầy sức mạnh (ví dụ,’ tôi chỉ có thể làm điều bác

sĩ bảo tôi phải làm)

Mô hình niềm tin sức khỏe

Phát triển lúc đầu bởi Rosenstock

Sau bởi Becker và các đồng nghiệp

Niềm tin sức khoẻ

Các hành vi sức khoẻ có thể được tiên đoán được bằng cácniềm tin sức khoẻ

Như là sự qui kết về nguyên nhân của sức khoẻ và hành vi

Nhận thức về nguy cơ và mô hình các giai đoạn thay đổi

hành vi

Tiên đoán các hành vi sức khoẻ đều nhấn mạnh đến các

niềm tin

Các thành phần của mô hình niềm tin sức khỏe

 Là kết quả của một tập hợp các niềm tin hạt nhân (trung tâm, nòng cốt)

 Các niềm tin cốt lõi đầu tiên là nhận thức của cá nhân về:

Sự nhạy cảm đối với bệnh (ví dụ ‘các cơ hội của tôi bị ung thư phổi thì

cao’)

Sự nghiêm trọng của bệnh (ví dụ ‘ung thư phổi là một bệnh nghiêm

trọng’)

Các chi phí liên quan việc thực hiện hành vi (ví dụ ‘ngưng hút thuốc sẽ

làm cho tôi cáu kỉnh’)

Các lợi ích có liên quan trong việc thực hiện hành vi (‘ngưng hút thuốc sẽ tiết kiệm tiền cho tôi ’)

Các dấu hiệu gợi ý để hành động, mà nó có thể ở bên trong (ví dụ triệu chứng thở hổn hển), hoặc ở bên ngoài (thông tin trong các tờ rơi giáo dục sức khỏe).

Lí thuyết động cơ bảo vệ

Rogers (1975, 1983, 1985)

Mở rộng mô hình hành vi sức khỏe đến các yếu tố thêm vào baogồm

ung thư ruột cao’)

cải tiến sức khỏe của tôi’)

đổi việc ăn kiêng của tôi’)