LỜI MỞ ĐẦUBiên tập viên báo chí là những người thực hiện công việc phân tích, đánh giá, sửa chữa và hoàn thiện tác phẩm báo chí để đưa in (hoặc phát) đáp ứng một nhiệm vụ nhất định. Thực tế, có thể coi công việc này như là “hàng phòng thủ” cuối cùng để ngăn chặn việc đưa tin không chính xác, khó hiểu và những rắc rối. Bởi vậy, công việc của biên tập viên là hết sức quan trọng. Hiện nay, đa phần các biên tập viên báo chí đều có vốn hiểu biết sâu rộng, cộng với sự nhạy cảm về thời cuộc, có trách nhiệm trong tòa soạn, độc giả. Họ là “bà đỡ” để cho những tác phẩm báo chí trở nên có sức nặng hơn trước khi đến tay bạn đọc. Công việc của biên tập viên trong thời đại bùng nổ các phương tiện thông tin hiện nay đòi hỏi ở họ kỹ năng nghề nghiệp cũng như tinh thần trách nhiệm ngày càng cao. Biên tập viên còn phải biết “phân thân” ở nhiều vị thế khác nhau. Họ không những chế biến, “nấu giỏi” các món của tòa soạn đòi hỏi, mà còn phải nhạy cảm với “khẩu vị” trong mỗi “thực đơn” mà bạn đọc công chúng đặt hàng, để có thể kịp thời đáp ứng nhu cầu của họ, thực hiện tốt chức năng và nhiệm vụ của báo chí. Bên cạnh đó, vẫn còn tồn tại nhiều biên tập viên thiếu kỹ năng nghề nghiệp, thiếu phẩm chất đạo đức dẫn đến cẩu thả trong xử lý tác phẩm báo chí. Nhiều bài báo đưa tin bịa đặt, sai sự thật hoặc những bài báo phản ánh không đúng đường lối, quan điểm, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, gây tác động tiêu cực tới dư luận xã hội đều đáng bị lên án mà lỗi một phần ở chính người biên tập viên.Chính vì vậy em xin được lựa chọn tìm hiểu về đề tài “Phẩm chất và năng lực của biên tập viên báo chí và liên hệ thực tiễn hiện nay”. Bài làm dựa trên những kiến thức em thu được từ môn Biên tập văn bản báo chí, những tài liệu, giáo trình cùng với vốn kiến thức của bản thân, bởi vậy không tránh khỏi thiếu sót mong nhận được sự góp ý, phê bình của các thầy, cô giáo.
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Biên tập viên báo chí là những người thực hiện công việc phân tích, đánh giá, sửa chữa và hoàn thiện tác phẩm báo chí để đưa in (hoặc phát) đáp ứng một nhiệm vụ nhất định Thực tế, có thể coi công việc này như là “hàng phòng thủ” cuối cùng để ngăn chặn việc đưa tin không chính xác, khó hiểu và những rắc rối Bởi vậy, công việc của biên tập viên là hết sức quan trọng
Hiện nay, đa phần các biên tập viên báo chí đều có vốn hiểu biết sâu rộng, cộng với sự nhạy cảm về thời cuộc, có trách nhiệm trong tòa soạn, độc giả
Họ là “bà đỡ” để cho những tác phẩm báo chí trở nên có sức nặng hơn trước khi đến tay bạn đọc Công việc của biên tập viên trong thời đại bùng nổ các phương tiện thông tin hiện nay đòi hỏi ở họ kỹ năng nghề nghiệp cũng như tinh thần trách nhiệm ngày càng cao Biên tập viên còn phải biết “phân thân” ở nhiều vị thế khác nhau Họ không những chế biến, “nấu giỏi” các món của tòa soạn đòi hỏi, mà còn phải nhạy cảm với “khẩu vị” trong mỗi “thực đơn” mà bạn đọc công chúng đặt hàng, để có thể kịp thời đáp ứng nhu cầu của họ, thực hiện tốt chức năng và nhiệm vụ của báo chí Bên cạnh đó, vẫn còn tồn tại nhiều biên tập viên thiếu kỹ năng nghề nghiệp, thiếu phẩm chất đạo đức dẫn đến cẩu thả trong xử lý tác phẩm báo chí Nhiều bài báo đưa tin bịa đặt, sai sự thật hoặc những bài báo phản ánh không đúng đường lối, quan điểm, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, gây tác động tiêu cực tới dư luận xã hội đều đáng bị lên án mà lỗi một phần ở chính người biên tập viên
Chính vì vậy em xin được lựa chọn tìm hiểu về đề tài “Phẩm chất và năng lực của biên tập viên báo chí và liên hệ thực tiễn hiện nay” Bài làm dựa
trên những kiến thức em thu được từ môn Biên tập văn bản báo chí, những tài liệu, giáo trình cùng với vốn kiến thức của bản thân, bởi vậy không tránh khỏi thiếu sót mong nhận được sự góp ý, phê bình của các thầy, cô giáo
Trang 2I/ BIÊN TẬP VIÊN BÁO CHÍ
1 Khái niệm biên tập viên báo chí
Biên tập viên báo chí là những nhà báo làm nhiệm vụ biên tập ,nâng cao chất lượng, đảm bảo tính tư tưởng, nghệ thuật, khoa học của các bản thảo, tin, bài của phóng viên và cộng tác viên
Biên tập viên khai thác, tổ chức các nguồn tư liệu, tài liệu, tin, bài, đề tài…theo định hướng, kế hoạch của đơn vị; nhận xét, biên tập nâng cao chất lượng và chịu trách nhiệm về nội dung bản thảo; thuyết minh về chủ đề tư tưởng, chỉ dẫn các yêu cầu trình bày kỹ thuật, mỹ thuật, theo dõi quá trình dàn dựng, sản xuất; tham gia tổng kết chuyên môn nghiệp vụ
Công việc của biên tập viên thường tĩnh hơn phóng viên Họ dành nhiều thời gian ở tòa soạn hơn Tuy nhiên, xu hướng khá phổ biến hiện nay là biên tập viên cũng trực tiếp đi viết bài, lấy tin Ở một số tờ báo, không có sự phân biệt rõ ràng giữa công việc của biên tập viên và phóng viên
Dù tên gọi là gì đi nữa, biên tập viên (copy editing) thường được định nghĩa hạn hẹp trong các việc sửa lỗi ngữ pháp, chính tả, cắt chỗ này một tí, thêm vào chỗ kia một tí, hoặc viết lại một số đoạn nào đó cho rõ ràng, với tinh thần trách nhiệm cao
2 Biên tập viên làm việc ở đâu?
Biên tập viên thường làm việc trực tiếp ở các tòa soạn, các đài truyền hình, các kênh phát thanh và các nhà xuất bản Họ là người đứng sau tất cả mọi tác phẩm và không được ký tên dưới tác phẩm, mặc dù bỏ sức “giacông” chúng, trừ các tác phẩm báo chí truyền hình Với đặc thù của nghề, biên tập viên thường có môi trường tác nghiệp hẹp và tĩnh hơn phóng viên
3 Cơ hội phát triển của nghề biên tập?
Biên tập là một nghề Nhưng, thông thường, lãnh đạo các tờ báo chọn ra một số phóng viên hành nghề lâu năm, viết lách tốt và đề nghị họ trở thành biên tập viên Thư ký tòa soạn sẽ chỉ dẫn thêm cho họ một số qui định về biên tập
Trang 3Vậy là xong Rồi nghề dạy nghề; hầu như không có ai được đào tạo bài bản về nghề
này
Đã có một thời, biên tập viên – chủ yếu ở các báo nước ngoài – được xem như nhà báo thứ cấp, những phóng viên thất bại hoặc lụt nghề hoặc phải lui về phía sau do tuổi tác Hiện nay, một số phóng viên vẫn nhìn các biên tập viên như thế Tuy vậy, những năm gần đây, nghề này đã bắt đầu được kính trọng vì vai trò của báo chí đã thay đổi
Bước vào thế kỷ 21, các báo phải tìm cách giải thích tin tức nhiều hơn trước vì tin nóng, tin nhanh đã bị Internet, đài phát thanh, truyền hình giành mất rồi Các báo cần ra sức săn tìm thông tin để có thể tường thuật những gì ở đằng sau các sự kiện, làm cho sự kiện nổi bật lên hơn Các nỗ lực này đã đưa việc viết hay, viết giỏi lên thành ưu tiên hàng đầu trong một số tờ báo
Nói chung, ngày nay, không một nhà lãnh đạo cơ quan truyền thông nào
mà lại không thừa nhận giá trị của các biên tập viên giỏi Các báo Việt Nam trả lương cho người biên tập cao hơn cho phóng viên cùng trình độ; có thể gần gấp đôi Khi viết giỏi, viết hay được coi trọng, thì biên tập viên giỏi cũng được săn đón hơn Nhưng có khi tuyển không ra Tạp chí Nhịp Cầu ra 15 ngày một số (trước đâyra hàng tháng), thuộc Hội Liên lạc với Người Việt Nam ở nước ngoài, chẳng hạn, đã đăng báo tuyển thư ký tòa soạn – một loại biên tập viên – từ hai,
ba năm nay, nhưng vẫn chưa tìm
Ở Mỹ, biên tập viên báo trên mạng có thu nhập rất khá Theo tài liệu Interactive Publishing Surveys, công bố tháng giêng năm 1998, biên tập viên trực tuyến có kinh nghiệm hưởng lương từ 45.000 đô la Mỹ đến 75.000 đô la
Mỹ mỗi năm
Trang 4II/ THỰC TRẠNG VỀ PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA BIÊN TẬP VIÊN BÁO CHÍ
1, Phẩm chất của biên tập viên báo chí
Biên tập viên báo chí là một nhà báo, bởi vậy họ phải có phẩm chất và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo
Bên cạnh đó, khác với các nhà báo thông thường, người biên tập viên cần có những yếu tố như:
Có thế giới quan khoa học
Có ý thức tổ chức kỷ luật cao, lối sống trong sáng, giản dị, chính trực, công tâm
Có lòng say mê nghề nghiệp
Tuy nhiên, đó mới chỉ là yếu tố cần thiết để trở thành một biên tập viên báo chí Muốn trở thành một biên tập giỏi cần thêm những tố chất sau:
Tự tin.
Biên tập viên tin vào trí thông minh, trình độ hiểu biết và khả năng viết lách của mình Họ nắm vững bút pháp của tờ báo cũng như khả năng sản xuất và đường lối của tờ báo Họ hiểu và sử dụng tốt hệ thống mạng tin học nội bộ cho công việc của mình
Khách quan.
Biên tập viên không chủ quan Họ cũng không thể ưu ái phóng viên này hơn phóng viên kia trong công việc
Cẩn thận.
Biên tập viên phải chú ý tới bạn đọc và tính cách của tờ báo Việc trình bày, chọn bài, ảnh và tít phải hòa hợp với nhau để củng cố hình ảnh của tờ báo
Thông minh.
Biên tập viên phải có kiến thức nền rộng để biết bài viết sai hay viết đúng
Trang 5
Luôn đặt câu hỏi.
Biên tập viên phải thắc mắc đủ thứ Họ biết nếu mình nghi ngờ thì bạn đọc cũng
sẽ như vậy
Ngoại giao.
Biên tập là nghề luôn đụng chạm Người làm nghề này phải tìm cách giảm thiểu
sự căng thẳng không thể tránh được giữa người biên tập và người viết
Khả năng viết lách.
Biên tập viên phải viết báo giỏi hơn phóng viên
Óc khôi hài.
Người biên tập phải biết cười trước những sự vô lý trong nghề nghiệp như bài viết tồi mà vẫn phải sửa để đăng báo
2, Năng lực của biên tập viên báo chí:
Một biên tập viên báo chí cần hội tụ đủ những năng lực sau:
Hiểu đối tượng: Tác giả, tác phẩm và bạn đọc
Tri thức và tầm hiểu biết rộng, kinh nghiệm thực tiễn phong phú
Đánh giá và xử lý tác phẩm chính xác
Năng lực ngôn ngữ và logic
Năng lực tổ chức và giao tiếp
Tuy nhiên, các loại hình báo chí khác nhau có những yêu cầu khác nhau về năng lực của người biên tập
Ví dụ ở loại hình báo chí truyền hình, những điều kiện cần có của một biên tập viên truyền hình như sau:
Ngoại hình và giọng nói
Một BTV truyền hình luôn phải có một vẻ bề ngoài dễ nhìn, một giọng nói chuẩn và có cảm xúc Có như vậy thì bạn mới có thể đem lại hiệu quả truyền đạt thông tin cao nhất Hai yếu tố thuộc về tố chất vốn có này càng được coi trọng ở các đài truyền hình lớn như Đài truyền hình Việt Nam, Đài truyền hình Kỹ thuật
Trang 6số, Đài truyền hình Hà Nội, Đài truyền hình TP.Hồ Chí Minh…
Khả năng tự học hỏi, trau dồi kiến thức, kỹ năng thường xuyên.
Kiến thức thì rất rộng lớn mà sức của con người có hạn Mặc dù không thể đảm bảo việc có thể hiểu biết tất cả, nhưng phải có được một sự hiểu biết bao quát, cơ quản trên nhiều lĩnh vực
Kỹ năng giao tiếp, kỹ năng khai thác thông tin
Bằng hai kỹ năng này mới có thể thu thập được những thông tin quý báu từ hiện trường Bên cạnh đó, cần phải thật giỏi ngoại ngữ mà đặc biệt là tiếng Anh
để có thể phỏng vấn được người nước ngoài hay đi nước ngoài lấy tin tức và ngoài ra cần sử dụng được thành thạo các thiết bị (micro, máy ghi âm, máy vi tính…), phần mềm chuyên dụng để hoàn thành được một tin hay một phóng sự truyền hình
Có đủ phẩm chất và năng lực của người biên tập tức là đã đáp ứng được những nguyên tắc của công việc biên tập
Trích đoạn sau đây dịch từ "Cẩm nang của các BTV và các tác giả"
(Gyurcsák János, Nhà xuất bản Osiris, Budapest 1996 - Trang 258-259), một cuốn sách gối đầu giường của nhiều thế hệ BTV và tác giả Hungari, cho thấy một quan điểm khoa học và hợp lý về những nguyên tắc biên tập
Biên tập bản thảo là hoạt động phức hợp nhất, và cũng có lẽ là hoạt động đòi hỏi trách nhiệm cao nhất của quá trình xuất bản!
Một trong những nghịch lý của công việc biên tập là vấn đề trách nhiệm
Về mặt luật pháp, biên tập viên (BTV) không chịu trách nhiệm về nội dung của sản phẩm in Trách nhiệm ở đây, trước hết thuộc về tác giả, và ở một mức độ nhỏ hơn, nhiều khi chỉ mang tính gián tiếp, thuộc về nhà xuất bản Tuy nhiên, chính sự khác biệt giữa một BTV trung bình và một BTV giỏi là ở chỗ BTV giỏi nhất định cần phải có sự can thiệp về nội dung bản thảo và như thế, vẫn có trách nhiệm ở một dạng nào đó khi tác phẩm được in
Cố nhiên, BTV không bao giờ được thực hiện những thay đổi, những bổ
Trang 7sung về nội dung và những chỉnh sửa nếu không được sự biết đến của tác giả Nhưng, một BTV, nếu muốn quan tâm đến những vấn đề nội dung, đòi hỏi phải
có sự hiểu biết trong lĩnh vực mà tác giả đả động tới, cho dù có thể không ở mức như tác giả Có điều, một BTV giỏi không chỉ suy nghĩ được trong bản thảo, mà còn phải suy nghĩ được trong tác phẩm in, nghĩa là sau khi đọc bản thảo, trái với
đa số các tác giả, BTV phải có được hình dung về tác phẩm in hoàn chỉnh Thông thường, các tác giả cũng nhận thức được điều này nên họ luôn gắn
bó với một vài BTV có tên tuổi Cố nhiên, uy tín của BTV - ở mọi nơi trên thế giới - kém xa uy tín của tác giả Và, cũng không thể trả lời được câu hỏi tại sao một BTV xuất sắc lại "cam phận" BTV, mà không trở thành tác giả
BTV có vai trò môi giới giữa tác giả và độc giả, bởi lẽ đồng thời họ phải suy nghĩ được bằng cái đầu của tác giả và độc giả, nghĩa là, họ cần phải hiểu tác giả thực chất muốn nói gì, mặt khác, cần giúp đỡ người đọc hiểu được điều mà tác giả muốn nói Trên tư cách người đầu tiên đọc bản thảo, BTV truyền tải cho tác giả những nguyện vọng của các độc giả trong tương lai, vì thế, quan hệ mật thiết giữa tác giả và BTV trong quá trình xuất bản là không thể thiếu được Công việc biên tập khó ở chỗ BTV như kẻ khiêu vũ mà bị trói tay: chỉ có thể xuất phát từ dụng ý của tác giả, sự chỉnh sửa và thay đổi không thể vượt quá một giới hạn nhất định BTV cần phải để ý tới chủ tâm của tác giả khi triển khai kết cấu của tác phẩm in, các đơn vị cấu trúc phải phục vụ điều này Những giới hạn có thể đến đâu? - không có lời giải đáp xác quyết cho câu hỏi này
Trên cơ sở những điều đã nói ở trên, BTV phải để ý đến những yếu tố sau:
- Cấu trúc, trật tự sáng sủa của bản thảo;
- Ngôn từ cô đọng và phong cách thích hợp của tác phẩm (thuật ngữ, các chữ viết tắt, chính tả, thư mục );
- Thống nhất các đơn vị cấu trúc (hệ tựa đề, mục lục ) và loại trừ sự trùng lặp;
- Gạt bỏ những lỗi logic còn sót lại trong cách diễn đạt;
- Gạt bỏ những bất hợp lý và lỗi về ngôn từ và phong cách (đặc biệt, trong các tác phẩm nhiều người viết)
Trang 8- Sự chính xác và đúng đắn của những dẫn chứng, ghi chép;
- Kiểm tra các tên tuổi và tựa đề trong tác phẩm và trong thư mục;
- Kiểm tra sự hiện diện chính xác của các minh họa và những phần phụ (phụ lục, chú giải các tên họ, danh sách các thuật ngữ chuyên môn, bảng chỉ dẫn các đề mục và tên họ )
BTV không thể bắt ép tác giả phải theo quan điểm của mình Bởi lẽ, vẫn
có thể là tác giả có lý Và rốt cục, tác phẩm vẫn là của tác giả, lời cuối cùng luôn phải thuộc về tác giả!
3 Thực trạng về phẩm chất và năng lực của biên tập viên hiện nay:
Hiện nay, bên cạnh những biên tập viên yêu nghề, có phẩm chất tốt và giỏi về năng lực vẫn còn tồn tại rất nhiều những biên tập viên thiếu trách nhiệm, thiếu chuyên môn nghiệp vụ, vô ý hoặc cố tình cho đăng những tác phẩm báo chí có nội dung sai sự thật, trái với đường lối chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước
Theo thông tin từ Bộ TT&TT, 9 tháng vừa qua, đã có 10 cơ quan báo chí
bị xử phạt vì thông tin sai sự thật với tổng số tiền xử phạt đối với 10 báo này (cả báo in và báo điện tử) là 450 triệu đồng
10 cơ quan báo chí bị xử phạt vì hành vi thông tin sai sự thật, trong đó có
3 báo in gồm: Báo Giáo dục & Thời đại, Kinh doanh & Pháp luật và báo Người cao tuổi Sai phạm của các cơ quan này chủ yếu được phát hiện qua khiếu nại của tổ chức, cá nhân đối với thông tin mà các báo đã đăng Sau khi xác minh, các báo thừa nhận có sai phạm và phải thực hiện cải chính theo quy định
Phạt 7 báo điện tử thông tin sai sự thật gồm: VnExpress, Người đưa tin, Báo điện tử Pháp luật & Xã hội, Báo điện tử Tiền phong, Báo điện tử Đất Việt, báo điện tử Kiến thức và báo điện tử Trí thức trẻ
Trang 9Ngoài hình thức phạt tiền, Bộ Thông tin và Truyền thông đã tiến hành đình bản tạm thời với Báo điện tử Trí thức trẻ Quyết định đình chỉ tạm thời hoạt động trong thời gian 3 tháng, kể từ ngày 15/8/2014
Đồng thời Bộ TT&TT cũng yêu cầu kỷ luật cán bộ, phóng viên, biên tập viên, do các sai phạm về nội dung thông tin, một số cơ quan báo chí đã có hình
thức xử lý kỷ luật nghiêm khắc đối với cán bộ, phóng viên, biên tập viên
Như Báo Tiền phong đã cho một trường hợp thôi giữ chức phụ trách chuyên trang điện tử Tấm gương; Cho một trường hợp thôi giữ chức thư ký tòa soạn chuyên trang Tấm gương; Chấm dứt hợp đồng và thỏa thuận lao động, ngừng hợp tác với biên tập viên và cộng tác viên
Báo điện tử Trí thức trẻ đã khiển trách trong toàn cơ quan đối với Tổng biên tập và Phó Tổng biên tập; cắt thi đua, thưởng đối với 2 đồng chí này trong thời gian 6 tháng Báo Trí thức Trẻ đã cho thôi việc đối với 2 trường hợp là biên tập viên trực tiếp biên tập bài viết và trưởng ban Gia đình - Tâm sự
Về hình thức xử phạt thu thẻ Nhà báo, có 3 trường hợp bị thu hồi Thẻ do
có sai phạm trong hoạt động báo chí và 75 trường hợp thu hồi do cơ quan báo chí bị thu hồi Giấy phép hoạt động báo chí
Trong các trường hợp vi phạm trên, đặc biệt nghiêm trọng là trường hợp
vi phạm của Báo Người cao tuổi, cơ quan này đã bị phạt gần 700 triệu đồng
Trang 10
Ngày 13/2, Văn phòng Chính phủ đã phát đi công văn thông báo ý kiến của
Thủ tướng liên quan đến việc thanh tra báo Người cao tuổi Công văn nêu: "Việc thanh tra đột xuất tại báo Người cao tuổi do Bộ Thông tin và Truyền thông quyết định, thực hiện theo chức năng, thẩm quyền Thủ tướng không chỉ đạo việc thanh tra này" Thủ tướng yêu cầu Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam làm việc với Bộ Thông tin và các cơ quan
chức năng để xử lý vấn đề liên quan việc thanh tra
nói trên
Theo Bộ Thông tin, Ban thường vụ Hội
Người cao tuổi Việt Nam đã gửi công văn thông
báo tạm dừng điều hành Báo Người cao tuổi với
ông Kim Quốc Hoa từ ngày 12/2 và giao cho ông
Nguyễn Duy Quyền, Phó TBT báo phụ trách, điều
hành báo
Cùng ngày, Thanh tra Bộ ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính Báo Người cao tuổi tổng số tiền gần 700 triệu đồng, do đã thực hiện các hành vi
vi phạm hành chính như: hoạt động báo điện tử nhưng không có giấy phép;