Để làm được kiểu bài này đòi hỏi học sinh ngoài có những kĩ năng trên, còn phải cónăng lực cảm nhận, nhận xét đánh giá về thơ, vừa phải có kiến thức về bài thơ, đoạnthơ ấy về tác giả, ho
Trang 1MỤC LỤC Trang
1 MỞ ĐẦU 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 1
1.3 Đối tượng nghiên cứu: 1
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3
2.1 Cơ sở lí luận: 3
2.2 Thực trạng của vấn đề: 3
2.2.1 Thực trạng chung: 3
2.2.2 Về phía giáo viên: 4
2.2.3 Về phía học sinh: 4
2.3 Các giải pháp và biện pháp tổ chức thực hiện: 5
2.3.1 Tích hợp với giờ dạy văn bản: 5
2.3.2 Củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết bài nghị luận về một đoạn thơ 5
2.3.3: Cung cấp kiến thức các yếu tố nội dung và hình thức nghệ thuật cần 9
2.3.4 Các dạng bài nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ: 12
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm: 19
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 20
3.1 Kết luận: 20
3.2 Kiến nghị: 20
3.2.1 Đối với tổ chuyên môn 20
3.2.2 Đối với nhà trường 20
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Trong nhà trường bộ môn Ngữ văn nói chung, văn nghị luận nói riêng chiếm
một vị trí rất quan trọng, giúp học sinh hình thành và phát triển tư duy, khả năng lậpluận Vì vậy trong chương trình THCS văn nghị luận được bố trí dạy ngay từ lớp 7tiếp tục rèn luyện và nâng cao ở lớp 8 và lớp 9 Tuy nhiên, việc tạo lập được mộtvăn bản nghị luận là vô cùng khó đối với học sinh THCS, bởi văn nghị luận khôngchỉ đòi hỏi phải có kiến thức chính xác sâu rộng phong phú, những suy nghĩ quanđiểm đúng dắn về đời sống xã hội mà còn đòi hỏi cả sự tư duy lô gíc chặt chẽ vớinhững cách lập luận sâu sắc thấu tình, đạt lí thì bài văn mới có thể hấp dẫn, thuyếtphục người đọc, người nghe Đặc biệt để làm được bài nghị luận về một đoạn thơ,
bài thơ lại càng khó hơn, vì đây là kiểu bài thuộc nhóm nghị luận văn chương Để
làm được kiểu bài này đòi hỏi học sinh ngoài có những kĩ năng trên, còn phải cónăng lực cảm nhận, nhận xét đánh giá về thơ, vừa phải có kiến thức về bài thơ, đoạnthơ ấy (về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, giá trị nội dung, nghệ thuật….)
Trong nhiều năm qua, bản thân tôi luôn được phân công giảng dạy môn Ngữvăn lớp 9, tôi luôn có ý thức trong công tác giảng dạy, đặc biệt chú trọng rèn luyệncho học sinh kĩ năng làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ vì đây là dạng bàikhó luôn có trong các đề thi lớp 9 mà hầu hết học sinh lại không làm được Hoặcnếu học sinh có làm được thì chất lượng và hiệu quả của một bài văn Nghị luận làchưa cao
Xuất phát từ tầm quan trọng và thực trạng của việc làm bài văn nghị luận vềmột đoạn thơ, bài thơ trong nhà trường THCS hiện nay, tôi quyết định chọn đề tài
“Rèn luyện kĩ năng làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ cho học sinh lớp 9 Trường THCS Nga An”
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Sở dĩ, tôi chọn đề tài này với mong muốn đáp ứng nhu cầu thực tiễn củangười học và nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn, nhất là nghị luận về vănchương nói chung và nghị luận về tác phẩm thơ nói riêng Đồng thời nhằm trao đổivới đồng nghiệp một vài kinh nghiệm Qua đó giúp cho học sinh lớp 9 nắm vữnghơn phương pháp làm kiểu bài này và nâng cao hơn nữa chất lượng bài thi, bài kiểmtra và kết quả học tập cho học sinh lớp 9
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
- Nghiên cứu đối tượng học sinh trung học lớp 9A,B thông qua các tiết dạychương trình chính khóa, chương trình bổ trợ,
- Nghiên cứu cách thức đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cựccủa đồng nghiệp
- Nghiên cứu đề tài qua việc các em ôn tập, thực hành tạo lập văn bản nghịluận văn chương và nhất là thơ
- Kết quả làm bài văn nghị luận về tác phẩm thơ
Trang 31.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Nghiên cứu lý thuyết
Trang 42 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
2.1 Cơ sở lí luận:
Chúng ta đã biết rằng tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật mà ngườinghệ sĩ mất bao công sức, bao trải nghiệm để sáng tạo nên Thơ chỉ thật sự có giá trịkhi mang ý nghĩa đời sống, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm tư, tình cảm nhận thức củacon người
Đứng trước một tác phẩm văn học, một đoạn thơ hay một bài thơ người đọcsuy nghĩ và bộc lộ tình cảm, cách hiểu, cách đánh giá về tác phẩm ấy chính là quátrình nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là kiểu bài thuộc nhóm nghị luận vănchương Mục đích của kiểu bài này là qua việc tìm hiểu các tín hiệu nghệ thuật (nhưhình ảnh, ngôn ngữ, nhịp điệu…) nhận xét, đánh giá được giá trị nội dung và nghệthuật của bài thơ, đoạn thơ ấy
Tìm hiểu, phân tích thơ là một việc khó, đánh giá thơ lại càng khó và phứctạp hơn, bởi lẽ thơ là sản phẩm của cảm xúc, trí tưởng tượng mang dấu ấn cá nhân.Quá trình tiếp nhận thơ ca cũng đồng thời là quá trình tiếp nhận mang tính chất chủquan sâu sắc Bài nghị luận vì thế mà cần có sự kết hợp giữa việc trình bày hiểu biết
về những “dấu ấn cá nhân” của tác giả,đồng thời phải nói lên được những cảmnhận, đánh giá chủ quan của bản thân người viết
Kiến thức được thể hiện trong một bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ làkiến thức tổng hợp, kết hợp của nhiều hiểu biết về đặc trưng thể loại, về tác giả, vềhoàn cảnh sáng tác…Vì vậy việc rèn luyện giúp cho học sinh có kĩ năng làm tốt bàinghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là một việc làm rất cần thiết
2.2 Thực trạng của vấn đề:
2.2.1 Thực trạng chung:
Thực trạng học và làm văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ của học sinhhiện nay đang là vấn đề đáng lo ngại Theo thống kê kết quả thi học kì và thi vàoTHPT của học sinh lớp 9 Trường THCS Nga An nói riêng, nhiều trường tronghuyện Nga Sơn nói chung mấy năm gần đây thì bài thi môn văn của học sinh điểmcao rất ít, phần lớn là điểm trung bình và dưới trung bình nhất là những năm đề ralàm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ, trong đó có nhiều bài văn của học sinhkhiến người chấm dở khóc dở cười bởi những sai sót quá cơ bản của học sinh.Ngoài các lỗi về chính tả, dùng từ, diễn đạt…nhiều em còn sai kiến thức cơ bản dosuy diễn theo cảm tính, rất ít học sinh biết rung động trước những tác phẩm vănhọc, đặc biệt là thơ Do vậy khi làm bài học sinh thường suy luận chủ quan hoặc táihiện một cách máy móc, rập khuôn những gì giáo viên giảng, hoặc là diễn nôm bàithơ mà chưa biết phân tích Bình luận sâu sắc các tín hiệu nghệ thuật thậm chí cóchỗ ‘râu ông nọ cắm cằm bà kia” nhầm nội dung tác phẩm này với tác phẩm khác,tác giả này với tác giả khác Bố cục bài làm chưa rõ ràng, mạch lạc Ở một số bài
Trang 5yếu còn gạch đầu dòng ở mỗi ý…Sở dĩ chất lượng bài làm văn nghị luận về mộtđoạn thơ, bài thơ của học sinh thấp như vậy là do nhiều nguyên nhân.
2.2.2 Về phía giáo viên:
Mặc dù những năm gần đây hầu hết giáo viên đã có ý thức đổi mới phươngpháp dạy học, nhưng việc thực hiện chỉ mới mang tính chất hình thức chứ chưa đemlại hiệu quả như mong muốn Ngay trong những giờ dạy các văn bản thơ - bướcchuẩn bị quan trọng đầu tiên để các em làm tốt bài văn nghị luận nhiều giáo viênvẫn cứ quen thói cũ dạy theo kiểu truyền thụ kiến thức một chiều : giáo viên giảnggiải, học sinh lắng nghe ghi chép nên giờ học tác phẩm văn chương chưa thu hútđược sự chú ý của học sinh, nhiều em tỏ ra bàng quan, thờ ơ Mặt khác trong giờhướng dẫn rèn luyện cách làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ hầu hết giáoviên chỉ hướng dẫn học sinh một cách chung chung theo 2 tiết trong sách giáo khoanên học sinh không có kĩ năng vận dụng kiến thức vào để làm bài
2.2.3 Về phía học sinh:
Phần lớn học sinh hiện nay không ham muốn học tập môn Ngữ văn, nhất làngại làm những bài văn Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, thì mộtphần cũng do làm văn quá khó, lại mất nhiều thời gian “Công thức” làm văn chocác em lại không được hình thành cụ thể Các em không phân biệt rõ các thao tácnghị luận chính mà mình sử dụng Càng ngày, kĩ năng tạo lập văn bản của học sinhcàng kém hơn, và rất hiếm có những bài văn nghị luận có được sức hấp dẫn, thuyếtphục bởi cách lập luận rõ ràng, chính xác, đầy đủ và chặt chẽ từng luận điểm luậncứ…Bài viết của các em khi thì sai về yêu cầu thao tác nghị luận, khi lại không sát,không đúng với nội dung nghị luận của đề bài Ví dụ, đề bài yêu cầu cảm nhận các
em lại làm như một bài phân tích, thiếu cảm xúc, thái độ tình cảm; đề bài yêu cầunghị luận về một nội dung của tác phẩm các em lại nghị luận về toàn bộ tác phẩmđó; các em không không phân biệt được viết như thế nào là bài bình giảng, viết nhưthế nào là bài phân tích một đoạn thơ bài thơ; hoặc khi nghị luận kết hợp giải quyếtmột ý kiến nào đó liên quan tới tác phẩm, các em lại quên mất việc giải quyết ý kiến
đó (quên giải thích ý kiến, quên xoáy vào tác phẩm để làm rõ ý kiến) mà cứ sa vàonghị luận toàn bộ tác phẩm…
Vào đầu năm học, tôi khảo sát kĩ năng nghị luận thơ của học sinh qua bài tậpnhỏ:
- Viết đoạn văn nêu cảm nhận của em về một đoạn thơ đã học…?
- Vẻ đẹp nội dung và nghệ thuật qua một bài thơ đã học?
- Kết quả khảo sát chất lượng trước khi thực hiện đề tài như sau:
Trang 6Kết quả trên cho thấy nguyên nhân mấu chốt học sinh không biết làm bàinghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là do các em không có kiến thức về bài thơ, đoạnthơ đó hoặc thiếu kĩ năng làm kiểu bài văn nghị luận này Vậy nên, việc nâng cao
mở rộng, luyện tập thêm cho học sinh kĩ năng làm bài văn nghị luận về một đoạnthơ, bài thơ là rất cần thiết
2.3 Các giải pháp và biện pháp tổ chức thực hiện:
Để học sinh có kĩ năng làm được bài văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ Tôi thực hiện theo các giải pháp và cách thức tổ chức sau:
2.3.1 Tích hợp với giờ dạy văn bản:
Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ hội tụ cả hai yếu tố: năng lực cảm thụvăn chương và phương pháp làm bài nghị luận Lời văn của bài phải chặt chẽ, thểhiện chính kiến của người viết (yếu tố nghị luận) lại vừa gợi cảm sinh động thể hiện
sự rung động với tác phẩm (yếu tố văn chương) Đây là điểm khác biệt với các dạngvăn nghị luận khác Thực tế không phải học sinh nào cũng có khả năng cảm thụngay từ khi tiếp xúc với tác phẩm Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học,học sinh làm trung tâm của quá trình tiếp nhận nhưng không thể coi nhẹ vai trò chỉđạo, hướng dẫn của thầy, đặc biệt là sự dẫn dắt để học sinh phát hiện và khắc sâunhững điểm sáng và chi tiết nghệ thuật trong bài thơ, và đó cũng là việc làm thườngxuyên của tôi trong mỗi giờ dạy văn bản thơ Ví dụ khi dạy văn bản thơ bước đầubao giờ tôi cũng cho học sinh phát biểu, trình bày nêu cách hiểu và cảm nhận về tácphẩm sau khi đã soạn bài ở nhà Đây là bước chuẩn bị quan trọng để các em làm tốtkiểu bài này
2.3.2 Củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ:
- Khái niệm:
Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ là trình bày những nhận xét, đánh giá củamình về nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ ấy
- Yêu cầu đối với bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ:
Thơ là nghệ thuật của ngôn từ Tư tưởng, tình cảm và nghệ thuật của thơđược thể hiện qua ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu, vần, nhịp, cách sử dụng dấu câu
Vì vậy yêu cầu:
+ Nôi dung: bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ cần nêu lên được các nhậnxét, đánh giá và sự cảm thụ riêng của người viết Những nhận xét, đánh giá ấy phảigắn với sự phân tích, bình giá ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu, nội dung cảm xúc củatác phẩm
+ Lời văn: phải gợi cảm, thể hiện những rung động chân thành của ngườiviết
+ Bố cục: Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ cần có bố cục rõ ràng, mạchlạc
Trang 7- Các bước làm bài văn nghị luận về bài thơ, đoạn thơ:
Bước 1: Tìm hiểu đề, tìm ý:
-Tìm hiểu đề: Đây là bước đầu tiên và rất quan trọng nhưng lâu nay nhiều khihọc sinh thường bỏ qua dẫn đến tình trạng làm lệch hướng, lạc thể loại của đề bàiyêu cầu (lạc đề) Vậy chúng ta phải làm thế nào?
+ Giáo viên yêu cầu học sinh phải đọc kĩ đề bài, tìm và gạch chân những từngữ quan trọng để xem xét, xác định chính xác thể loại nghị luận cần hướng tới?
+ Xác định thể loại, kiểu bài nghị luận? (chú ý từ: suy nghĩ, phân tích, cảmnhận để thực hiện đúng phương pháp làm bài)
Hiện nay nhiều em học sinh lớp 9 đang băn khoăn lo lắng: “Nhiều lúc emkhông biết cái mình đang viết là phân tích hay cảm nhận.” Và nếu thầy cô ra hai đề
“Em hãy phân tích đoạn thơ trên” hoặc cảm nhận của em về đoạn thơ trên” thì em
sẽ làm hoàn toàn giống nhau…Đó là những lời bộc bạch chân thành dễ hiểu Bởi vìphân tích và cảm nhận là những thao tác cơ bản của kiểu bài nghị luận văn chương
Mà trong chương trình Ngữ văn 9 tập 2 có 6 tiết cung cấp kiến thức về nghị luậnvăn chương (Nghị luận về thơ và nghị luận về truyện) nhưng lại không có một tiếthọc nào dạy về cách làm bài cụ thể ở hai dạng phân tích và cảm nhận Trong lúc đó,
đề môn ngữ văn thi vào THPT thì ngày càng tăng cường kiểm tra sự vận dụng sángtạo kiến thức đã học với hai yêu cầu cụ thể là phân tích và cảm nhận Theo tôi, đểhọc sinh tháo gỡ được băn khoăn, viết đúng hai dạng đề này cần phải giúp các emphân biệt sự khác nhau giữa phân tích và cảm nhận Tuy nhiên sự phân biệt này chỉmang tính chất tương đối
“Phân tích”, theo từ điển đã định nghĩa: “là cơ sở để tổng hợp, tổng hợp là
mục tiêu của phân tích” Phân tích và tổng hợp gắn bó chặt chẽ với nhau Vậy khilàm bài phân tích đòi hỏi học sinh phải xem xét một cách toàn diện, khách quan từhình thức đến nội dung Ngòi bút của các em phải sắc bén để chia cắt đối tượng.Nếu là thơ thì phải tìm hiểu ngôn từ, hình ảnh giọng điệu….Nếu là chuyện thì tìmhiểu nhân vật, nghệ thuật kể, ý nghĩa cốt truyện…khi gặp các dạng đề này nên phântích dẫn chứng trước để rút ra nhận xét, đánh giá sau
Còn cảm nhận là trình bày những suy nghĩ, cảm xúc, những nhận xét, đánh
giá của mình về cái hay, cái đẹp của tác phẩm Cảm nhận xoáy vào những ấn tượngchủ quan của người viết về những điểm sáng thẩm mĩ trong văn bản văn chương Vìvậy yêu cầu người viết phải biết lắng nghe, chắt lọc những xúc cảm, những rungđộng của chính mình xem yếu tố nào gây thành ấn tượng đậm nhất, nắm lấy nó rồiviết ra Ấn tượng của các em về tác phẩm càng sâu đậm, ám ảnh bao nhiêu thì bàiviết cảm nhận càng xúc động, sâu sắc bấy nhiêu
Có thể nói “cảm nhận” nghiêng về “cảm” còn phân tích nghiêng về “hiểu”.Nếu như phân tích thì tác động vào nhận thức, trí tuệ thì cảm nhận tác động vàocảm xúc, tâm hồn
Trang 8Tuy nhiên nếu phân tích mà không có cảm nhận thì bài viết sẽ rất khô khan.Chúng ta nên lồng cảm nhận vào phần tổng hợp của bài phân tích, tức là phần cuốiđoạn hoặc cuối bài Ngược lại cảm nhận mà không có phân tích thì cảm nhận ấythiếu cơ sở thuyết phục Trong cảm nhận phải có phân tích để đào sâu, làm điểmtựa, làm đòn bẩy cho cảm xúc thăng hoa cất cánh Hay nói cách khác, mọi rungđộng, cảm xúc của người viết bắt nguồn từ sự phân tích bình giá ngôn từ, hình ảnh,giọng điệu…nhân vật, cốt chuyện hay chủ đề của tác phẩm Sau đây xin dẫn ra một
ví dụ cụ thể để các em cùng xem xét:
Ví dụ: Cho đoạn thơ: Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi
(Sang thu, Hữu Thỉnh, Ngữ văn 9, tập hai)
Đề 1: Phân tích đoạn thơ trên
Bài làm: …“Sang thu”, cảnh vật thời tiết thay đổi Tất cả còn những dấu hiệu mùa
hạ nhưng đang giảm dần mức độ, cường độ, từ gay gắt chuyển hóa thành dịu êm.Phép tiểu đối giữa nắng và mưa, vẫn còn và đã vơi thể hiện sự phân hóa mongmanh giữa hai mùa Bởi vì làm sao có thể đong đếm đầy vơi những dấu hiệu củathiên nhiên lúc giao mùa Khi đất trời sang thu, những hàng cây lâu năm không cònbất ngờ trước những tiếng sấm chuyển mùa nữa “Sấm” và “hàng cây đứng tuổi” làhình ảnh ẩn dụ Sấm chỉ những vang động, những sóng gió cuộc đời Còn “hàng câyđứng tuổi” chỉ những người từng trải, thường điềm tĩnh chín chắn thêm trước nhữngvang động sóng gió cuộc đời
Từ những thay đổi của mùa thu đời người, để rồi ta thấu hiểu rằng “Hãy biếtchấp nhận bình tĩnh sống với lòng tin Hãy mở rộng lòng mình để yêu thiên nhiên,đất nước, con người”
Đề 2: Trình bày cảm nhận của em về đoạn thơ trên
Bài làm: …“Vẫn là nắng, mưa, sấm chớp, bão giông nhưu mùa hạ, nhưng mức độ
đã khác rồi Để ý sẽ thấy cái gì cũng bắt đầu đi vào chừng mực, vào thế ổn định Vàcái “đứng tuổi” của cây là cái chốt cửa để mở sang một thế giới khác: thế giới sangthu của hồn người Vẻ chín chắn điềm tĩnh của cây trước sấm sét bão giông haychính là sự từng trải chín chắn của con người sau những dâu bể cuộc đời?
Ở cái tuổi ấy, con người một mặt sâu sắc thêm, mặt khác lại khẩn trương gấpgáp hơn vì quỹ thời gian không còn nhiều nữa.Thì ra, trước mắt việc đi mãi, ngoảnhđầu thu đến rồi Bốn mùa luân chuyển vô hình, lặng lẽ; bỗng chợt thu Đời ngườivất vả, tất bật, bộn rộn, lo toan, bỗng chốc thấy mái tóc pha sương: sững sờ mìnhcũng đã sang thu
Nhan đề “Sang thu” vừa bao trùm lại vừa thấm vào cảnh vật: hương quả sangthu, ngọn gió, màn sương sang thu…Nhưng trong từng cảnh sang thu của thiênnhiên đất trời tạo vật là lồng lộng hồn người sang thu…
Trang 9- Tìm ý:
Nghị luận về đoạn thơ, bài thơ phải tìm hiểu nhà thơ, cuộc đời sự nghiệp,phong cách sáng tác, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, đặc biệt phải bám sát bố cụccủa bài để tìm luận điểm
Bước 2: Lập dàn bài.
Đây là bước mà học sinh coi là khó nhất khi làm bài Và các em cũng hay bỏqua để thực hiện bước viết bài Tại sao vậy? Vấn đề này cũng dễ lí giải: thứ nhất,các em có một tâm lí sợ mất nhiều thời gian khi làm bài Thứ hai, không có thóiquen, chưa tập thành nếp lập dàn bài trước khi viết bài hoàn chỉnh Thứ ba, khôngthuộc bài cũ cho nên cũng không thể lập được dàn bài Thứ tư, do thói quen chủquan của một số em Như vậy, dẫn đến hậu quả hệ thống luận điểm sắp xếp khôngtheo trật tự lô gic, các ý lộn xộn, hoặc bỏ ý, bỏ luận điểm trong bài bài viết Vậy,bước này, giáo viên cần phải làm gì để giúp các em tránh khỏi những tồn tại trên?
+ Xác định về thời gian làm bài cho một đề cụ thể Đây là khâu chuẩn bị làmbài mà giáo viên nên rèn cho học sinh thói quen tốt để các em khỏi lúng túng trongviệc phân bố thời gian sao cho hợp lí khi làm bài, tránh tình trạng thiếu giờ hoặcthừa giờ
+ Yêu cầu các em xác định bố cục bài văn nghị luận về đoạn thơ, bài thơ.Tìm ý cho mỗi phần của bố cục chính là chuẩn bị các yếu tố, điều kiện cần thiết choviệc xây dựng bài văn Nếu các em tìm được các luận điểm chính xác, điểm sángtrong bài thơ sẽ là điều kiện phân tích, bình luận trong bài văn đúng và hay tạo nêncách viết riêng cho mình
Bố cục chung của bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ:
Mở bài: Giới thiệu đoạn thơ, bài thơ và bước đầu nêu nhận xét, đánh giá củamình
Thân bài: Lần lượt trình bày những suy nghĩ, nhận xét, đánh giá về nội dung
và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ
Kết bài: Khái quát chung về giá trị và ý nghĩa của đoạn thơ, bài thơ
Bước 3: Viết bài.
- Khi thực hiện bước này, nhất thiết người viết phải bám sát vào dàn bài đãlập để triển khai hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng
-Về hình thức bài văn: bố cục của bài viết, các đoạn trong bài phải được trìnhbày theo trình tự lô gic, có sự liên kết chặt chẽ cả nội dung lẫn hình thức, các câutrong đoạn phải thống nhất với nội dung của đoạn Các đoạn trong bài được trìnhbày theo các cách lập luận (diễn dịch, quy nạp, tổng phân hợp, song hành…)
-Về nội dung của bài văn: tùy từng yêu cầu của đề bài và phần dàn ý đã lập
mà chúng ta triển khai các luận điểm rõ ràng Tránh tình trạng diễn nôm bài thơ
Bước 4: Đọc và sửa lỗi.
Trang 10Đây là bước cuối cùng khi hoàn thiện bài văn nghị luận về đoạn thơ, bài thơ.Người viết phải có thói quen rà soát lại bài làm của mình để sửa lỗi về nội dung lẫnhình thức.
- Về nội dung, người viết phải soát lại hệ thống luận điểm, luận cứ
- Về hình thức, người viết phải soát lại bố cục, các đoạn văn, các câu văndiễn đạt, lỗi chính tả thường mắc phải
2.3.3: Cung cấp kiến thức các yếu tố nội dung và hình thức nghệ thuật cần chú
ý khi nghị luận về thơ:
Giáo viên chỉ ra cho học sinh nắm được các yếu tố nội dung và hình thứcnghệ thuật mà nhà thơ thường dùng để biểu hiện tình cảm, tư tưởng qua: Ngôn ngữ,hình ảnh, giọng điệu, biện pháp tu từ, thể thơ, nhan đề…Và những điều lưu ý khiphân tích các yếu tố ấy Kiến thức lí luận chung này rất quan trọng giúp học sinhlàm quen và dần khắc sâu kĩ năng phân tích thơ
a Ngôn ngữ Thơ
- Kiến thức lí luận: Ngôn ngữ thơ cô đọng, lời ít ý nhiều mang dấu ấn riêng
của mỗi người nghệ sĩ Ngôn ngữ thơ phải chính xác, giàu hình tượng và biểu cảmtạo nên tính họa, tính nhạc trong thơ Đây là yếu tố cơ bản và quan trọng nhất củahình thức chất liệu ngôn từ Bởi vì mọi nội dung cần thể hiện của tác phẩm văn họckhông có cách nào khác là nhờ vào hệ thống này “Văn học là nghệ thuật ngôn từ”
do tầm quan trọng ấy mà người ta xem nhà văn, nhà thơ là người lao động chữnghĩa P.Reveredy nói: “Chỉ một từ thôi cũng đủ tiêu diệt bài thơ hay nhất” Khôngcần lý giải dài dòng vẫn thấy vai trò quan trọng của từ ngữ thơ Đó là những từ
“sáng”, từ “đắt”, từ làm nên giá trị nội dung thơ
- Tổ chức thực hiện: Giáo viên cần chỉ ra cho hoc sinh chú ý không thoát li
từ ngữ, phát hiện và phân tích từ ngữ thơ bằng cách đặt ra các câu hỏi: Tại sao tácgiả không dùng từ này mà lại là từ khác?
Ví dụ: Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió xe
- “Phả”: động từ có nghĩa là tỏa vào trộn lẫn Người ta có thể dùng các từ:lan, tan, bay, tỏa …thay cho từ “phả” nhưng cả bấy nhiêu từ không có cái nghĩa độtngột bất ngờ Từ “phả” cho thấy mùi hương ổi ở độ đậm đặc nhất, thơm nồngquyến rũ hòa trong gió heo may lan tỏa khắp không gian tạo nên mùi hương ngọtmát của những trái ổi chín vàng rộ, gợi ta liên tưởng đến những khu vườn xum xuêtrái ngọt ở nông thôn Bắc Bộ
- Đặt ra câu hỏi: Tại sao từ này lại lặp lại nhiều lần có tác dụng gì? Có baonhiêu từ đồng nghĩa với từ ấy? Có thể thay thế từ này với các từ khác không?
- Trong câu thơ ấy, đoạn thơ ấy những từ ngữ nào cần chú ý phân tích? Ở đâycũng cần nhắc nhở các em không phải từ nào, câu nào cũng đáng phân tích cũng cógiá trị như nhau, chính vì vậy biết phát hiện phân tích cũng là năng lực trình độ
Trang 11Trong thực tế không ít em đi phân tích hết các câu, từ nào cũng khen hay dẫn đếncách suy diễn tán tụng thái quá.
Thần thái của thơ có khi được tập trung trong một từ, một cụm từ, hay mộtcâu thơ Giáo viên khi hướng dẫn phân tích cần gợi mở cho học sinh tìm, phát hiện
các “nhãn tự”, các từ “sáng”, từ “đắt” và cảm nhận chính xác nghĩa biểu đạt nội
dung của các từ ngữ ấy
Ví dụ: Ghế trên ngồi tót sỗ sàng
(Mã Giám Sinh mua Kiều –Truyện Kiều, Nguyễn Du)
Chỉ bằng từ “tót” Nguyễn Du đã giết chết Mã Giám Sinh, vạch trần bộ mặtgiả dối, bản chất lưu manh, vô học của con buôn họ Mã
Hay câu thơ: “Võng mắc chông chênh đường xe chạy
Lại đi lại đi trời xanh thêm”
(Bài thơ tiểu đội xe không kính)
- “chông chênh” là từ láy giàu giá trị gợi tả, gợi cảm Từ “chông chênh” gợi
tư thế không bằng phẳng, không chắc chắn, gợi sự nguy hiểm của người lính trênđường lái xe ra tuyền tuyến Đây là nét vẽ hiện thực được Phạm Tiến Duật tái hiệnlại cuộc đời gian khổ của người lính lái xe Trường Sơn Trong hoàn cảnh chiến đấucam go họ phải ăn - những bữa ăn vội vàng, xoàng xĩnh, phải ngủ - những giấc ngủtranh thủ, ngắn ngủi trên xe hay dọc đường đi giữa làn mưa bom bão đạn quânthù… Song từ: “chông chênh”còn gợi tả phong thái ung dung của người lính Bomđạn của quân thù không thể hủy diệt sự sống ngược lại sự sống không chỉ tồn tại màcòn tồn tại bất diệt trong một tư thế kiêu hãnh, hiên ngang, tư thế của người chiếnthắng của chính nghĩa…
Như vậy, từ ngữ thơ mang thần thái của thi phẩm và tài năng thơ của ngườisáng tác
b Hình ảnh thơ:
- Kiến thức lí luận: Hình ảnh thơ không phải là tổng số của nhiều hình ảnh
mà chính sự chọn lọc những hình ảnh có giá trị biểu cảm, giàu sức gợi có tính hàmxúc, thể hiện tư tưởng, tinh thần, cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ
- Tổ chức thực hiện: khi giảng văn, giáo viên gợi cho học sinh nhận ra đâu
là hình ảnh cần phân tích, cảm nhận
Ví dụ: Viết về mùa xuân, Nguyễn Du đã miêu tả hình ảnh nào? Cảm nhận của em
về bức tranh mùa xuân qua các hình ảnh ấy?
Cỏ non xanh tận chân trời
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)
Viết về mùa xuân chỉ bằng hai câu thơ tuyệt bút, Nguyễn Du đã phác họa bứctranh xuân tươi tắn, tràn ngập ánh sáng, màu sắc Hình ảnh đặc trưng của mùaxuân: thảm cỏ non xanh vô tận chân trời là gam nền cho bức tranh xuân Trên nềnmàu xanh non ấy, điểm xuyết vài bông hoa lê trắng, màu sắc hài hòa tới mức tuyệt