Tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử trong chương trình lịch sử lớp 8 để giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh

Đó là trăn trở củanhững người trong ngành giáo dục nói chung và đối với những thầy cô giáo nhưchúng tôi nói riêng, nhằm góp phần tạo ra nhiều phương pháp giảng dạy mới và đemniềm đam mê

I PHẦN MỞ ĐẦU

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NÔNG CỐNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TẠO BIỂU TƯỢNG VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ TRONG

CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 8

ĐỂ GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG, TÌNH CẢM CHO HỌC SINH.

Người thực hiện: Phan Thị Kiều Linh Chức vụ: Giáo viên.

Đơn vị công tác: Trường THCS Hoàng Gang SKKN môn: Lịch Sử

NÔNG CỐNG, NĂM 2018

I MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài

Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường trung học là nhằm góp phần vào việc đàotạo con người Việt Nam phát triển toàn diện Trong quá trình hội nhập, môn Lịch sử,đặc biệt là lịch sử dân tộc rất cần được coi trọng để giúp thế hệ trẻ hình thành nhâncách, bản lĩnh con người và giữ gìn bản sắc dân tộc Nhưng thực trạng việc dạy vàhọc lịch sử ở trường phổ thông hiện nay đặt ra vấn đề cần suy nghĩ Số lượng họcsinh say mê yêu thích môn Lịch sử là rất ít Có nhiều phụ huynh và học sinh coi mônLịch sử là môn học “phụ” Nhận thức của các em về lịch sử là sai lệch, các em khôngnhớ hoặc nhớ không chính xác thời gian, đặc điểm, tính chất của các sự kiện và hiệntượng lịch sử Kiến thức của học sinh về môn lịch sử quá kém, dư luận xã hội đangrất quan tâm vấn đề này

Hiện nay môn Lịch sử không được mọi người trong xã hội nhìn nhận đúng vị trícủa nó Vấn đề này cần phải có sự chung tay góp sức của nhiều người, nhiều ngànhđặc biệt là ngành giáo dục Phần lớn các học sinh không đam mê học sử một phần là

do phương pháp giảng dạy của giáo viên không thu hút, hấp dẫn đối với các em Đểcác em quan tâm nhiều hơn thì người giáo viên cần linh hoạt trong cách giảng dạy,tìm ra nhiều phương pháp dạy mới không nên gập khuôn trong một cách dạy nào hết.Làm sao để đổi mới? Phương pháp nào đạt hiệu quả cao nhất? Đó là trăn trở củanhững người trong ngành giáo dục nói chung và đối với những thầy cô giáo nhưchúng tôi nói riêng, nhằm góp phần tạo ra nhiều phương pháp giảng dạy mới và đemniềm đam mê lịch sử đến các thế hệ học sinh

Tất cả các nước hiện nay, đặc biệt là các nước phát triển đều phải tiến hành đổimới giáo dục, coi đổi mới giáo dục là một trong những chiến lược để phát triển đấtnước của mình Trong quá trình giao lưu và hội nhập quốc tế, vấn đề giữ gìn và pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành một yêu cầu cấp thiết Môn Lịch sử không chỉcho học sinh thấy được quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc, mà còn giáodục lòng yêu nước, biết ơn tiền nhân, giáo dục hoài bão và ý chí xây dựng đất nướccho thể hệ trẻ Làm thế nào để biến tư tưởng đổi mới đó thành thực tiễn dạy họcnhằm nâng cao chât lượng bộ môn ở trường phổ thông

Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu tâm huyết, đã đưa ra nhiều nguyênnhân khiến tình trạng chất lượng dạy- học môn lịch sử chưa đạt hiệu quả cao Mộttrong những nguyên nhân đó là giáo viên chưa để ý đến tầm quan trọng của việc khắchọa biểu tượng nhân vật lịch sử trong bài giảng nhằm gây hứng thú cho học sinh để

hình thành thái độ, tư tưởng, tình cảm của các em thông qua các nhân vật lịch sử.

Nên giáo viên chưa dành một dung lượng thời gian cần thiết để khắc họa nhân vậtlịch sử trong bài giảng

Vậy khắc họa nhân vật lịch sử là gì? Theo cách hiểu của những nhà nghiên cứu

lịch sử thì khắc họa biểu tượng nhân vật lịch sử là “Biểu tượng về những hình ảnh nhân vật lịch sử, nó vừa mang sắc thái riêng của nhân vật vừa chứa đựng bản chất của giai cấp, tập đoàn xã hội mà nhân vật đó đại diện được phản ánh trong đầu học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất”

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Lịch sử tôi rất trăn trở về vấn đề này Vì

vậy, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài : “ Tạo biểu tượng về nhân vật Lịch sử trong chương trình lịch sử lớp 8 để giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh ” nhằm góp

phần thêm về việc n©ng cao chất lượng giáo dục môn Lịch sử trong nhà trường phổthông, tìm ra hướng đi và vị trí xứng đáng dành cho môn Sử ở các trường phổ thônghiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Phát huy tính tích cực, chủ động, óc quan sát và tạo hứng thú học tập Lịch sử cho

học sinh thông qua việc khắc họa sâu sắc biểu tượng nhân vật Lịch sử

Thông qua việc tìm hiểu tình hình học tập môn Lịch sử hiện nay giáo viên có thểđưa ra một số giải pháp nhằm tạo hứng thú cho học sinh trong khi học tập Lịch sử

Đề ra phương pháp tối ưu trong việc tạo biểu tượng nhân vật Lịch sử khi họcphần Lịch sử Việt Nam từ 1858 – 1918

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu về việc tạo biểu tượng các nhân vật Lịch sử Việt Nam

thời kì từ năm 1858 đến năm 1918 cho học sinh lớp 8

b Phạm vi nghiên cứu

+ Không gian: Việc nghiên cứu thực nghiệm được triển khai tại lớp 8 của trườngTHCS Hoàng Giang

+ Nội dung: Có nhiều cách để tạo biểu tượng nhân vật lịch sử như:

♦ Sử dụng các tác phẩm văn học, thơ ca

♦ Kể những câu chuyện về các nhân vật

♦ Sử dụng kênh hình có trong SGK của lớp 8

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài này dựa vào chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểmđường lối của Đảng làm nền tảng phương pháp luận cho nghiên cứu Trình bày sựkiện trung thực, xem xét sự vận động của chúng trong mối liên hệ với nhau

Thực hiện đề tài này tôi chú trọng những phương pháp sau: thu thập tài liệu,khái quát hóa những tài liệu từ sách, báo, tạp chí… Và tổng hợp tài liệu lại cho hoànchỉnh Khi đã tiến hành xong các bước trên tôi bắt đầu phân tích, so sánh và đối chiếucác tài liệu với nhau

II NỘI DUNG 1.Cơ sở lí luận

Dạy học nói chung, dạy học lịch sử ở trường phổ thông nói riêng là một quá trình

Đó là một quá trình nhận thức đặc thù song không nằm ngoài quy luật nhận thứcchung của loài người

Lịch sử là những gì đã diễn ra, tồn tại khách quan ngoài ý muốn của con người.Nói đến lịch sử xã hội loài người là nói đến lịch sử của tất cả các quốc gia, dân tộc,cộng đồng người hoà vào sự phát triển ấy Môn lịch sử ở trường phổ thông nhằmcung cấp khối lượng kiến thức cơ bản cho học sinh về tiến trình lịch sử dân tộc vàlịch sử thế giới Những kiến thức ấy sẽ giúp các em hình thành thế giới quan, nhânsinh quan khoa học khi bước vào cuộc sống

Theo giáo sư Phan Ngọc Liên, “cũng như các môn học khác, việc học tập lịch sửcũng đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo” Chính vì vậy quan niệm chorằng lịch sử chẳng qua chỉ là môn học thuộc lòng không có tác dụng phát triển tư duyhọc sinh là hoàn toàn sai lầm Nó góp phần thực hiện nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡngphát triển thông qua nội dung và đặc trưng bộ môn Trên cơ sở tiếp xúc tài liệu, qualời giảng cũng như đồ dùng trực quan học sinh thu nhận được lượng thông tin cầnthiết cũng như đánh giá khoa học về nhân vật lịch sử, hiện tuợng hay quá trình lịch

sử, từ đó vận dụng vào thực tế Vậy nên bộ môn lịch sử trong trường phổ thông cũngđòi hỏi quá trình nhận thức của học sinh ở ba cấp độ: biết, hiểu và vận dụng

Lịch sử là bộ môn hấp dẫn song cũng rất khó Giáo viên ngoài kiến thức sâurộng, nhiệt tình sư phạm cần phải huy động, lựa chọn cũng như xử lý về mặt phươngpháp nhằm mang lại hiệu quả cao nhất của giờ học Tạo biểu tượng nhân vật trongdạy học các khoá trình lịch sử là một biện pháp hữu hiệu nhằm nâng cao hiệu quảbài học, góp phần thực hiện việc áp dụng quan điểm mới vào bộ môn

2 Thực trạng vấn đề

Ngày nay, các nhà sử học nói chung và các nhà giáo dục lịch sử nói riêng đềunhận thấy rằng tuy cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật như một “cơn lốc” lay độngnhiều lĩnh vực của đời sống nhưng vị trí, ý nghĩa của bộ môn lịch sử ở trường phổthông không những vẫn giữ nguyên mà còn tăng lên trong việc đào tạo thế hệ trẻ chophù hợp với yêu cầu của cuộc sống

Qua thực tế khảo sát ở một số trường, chúng tôi có thế đưa ra kết luận rằng:

Chất lượng chưa cao trong giảng dạy lịch sử hiện nay có nhiều nguyên nhân,trong đó sự bất cập, lạc hậu về phương pháp dạy học lịch sử là một nguyên nhân chủyếu Những bất cập, lạc hậu ấy thể hiện cụ thể:

Trước hết, phải thừa nhận rằng, học môn Lịch sử khó và không hấp dẫn Ðã làlịch sử, nhất thiết phải gắn với sự kiện, nhân vật và hiểu lịch sử nhất định phải nắm

vững những sự kiện, nhân vật cơ bản, quan trọng trong suốt quá trình hàng nghìnnăm đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc ta

Thứ hai, chương trình do Bộ Giáo dục và Ðào tạo quy định là yêu cầu học sinhphải nắm được hầu như tất cả các nội dung về lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới,trong khi đó, số tiết quy định quá ít, chỉ một tiết học trong một tuần

Thứ ba, do yêu cầu của chương trình, nội dung trong sách giáo khoa quá nặng, ômđồm, thiếu tính chọn lọc, thậm chí một số nội dung thiếu tính liên kết và lô-gích Nộidung trong sách giáo khoa như một "đĩa nén", đầy ắp thông tin mà học sinh khôngthể nhớ hết được, dẫn đến tình trạng "học trước quên sau"

Thứ tư, xã hội ta hiện nay chưa coi trọng môn Lịch sử và ngành lịch sử Môn Lịch

sử thường được xếp vào môn học phụ trong nhà trường Không những vậy, cơ hộitìm việc làm cho những cử nhân Lịch sử là không nhiều, nếu có thì thu nhập rất thấp Đối với giáo viên phần lớn giảng dạy theo kiểu trình bày từng mục sách giáokhoa, đặt vài câu hỏi (thường chỉ nhắc lại nhũng kiến thức đã học hoặc vừa học) chohọc sinh trả lời rồi ghi vài ý lên bảng để học sinh chép vào vở Suốt giờ học, học sinhchỉ làm mỗi việc là ghi những kiến thức có sẵn trong bảng về nhà học thuộc lòng.Thế nên với cách giảng trên sẽ không đem lại hứng thú và không khí học tập lịch sửtheo đúng bản chất của nó

Mặt khác, về phương pháp dạy học của giáo viên còn nhiều yếu kém vì giáoviên vẫn sử dụng phương pháp của hàng chục năm trước, thậm chí của hàng thế kỷtrước Trong dạy học, việc chuẩn bị bài học, giáo án là công việc quan trọng có ýnghĩa lớn đối với hiệu quả bài học Thế nên cần phải có một giáo án chuẩn bị côngphu, chu đáo, kỹ càng, thấm nhuần tinh thần đổi mới dạy học

Thế nên đối với học sinh tư tưởng xem nhẹ môn lịch sử khá nhiều Các em học

sử chỉ đơn giản vì nó là môn học chính khoá, liên quan đến điểm trung bình và xétduyệt thành tích học tập Thành thử hứng thú học tập bộ môn lịch sử của học sinhtrường phổ thông là rất hiếm, các em chỉ biết mường tượng về lịch sử nên dẫn đếntình trạng giờ học lịch sử là giờ học đơn điệu Đứng trước tình trạng báo động vềgiảm sút chất lượng dạy học của bộ môn lịch sử, những năm gần đây các cơ quanngôn luận đã lên tiếng về tình trạng này

Từ những kết luận và qua khảo sát thực tế chúng ta cần xem xét lại tình hìnhdạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay Từ đó đưa ra biện pháp giảng dạy lịch

sử tích cực nhất để khắc phục những khuyết điểm của việc dạy và học lịch sử Đặcbiệt phải kết hợp học với hành, phương châm giảng dạy và học tập khoa học nhất.Thực hiện được điều đó hiệu quả bài học lịch sử sẽ được nâng cao, từ đó hiểu đượcquá khứ, biết hiện tại và dự đoán tương lai

3 Giải pháp và tổ chức thực hiện

3.1 Ý nghĩa của việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử trong giáo dục học sinh

3.1.1 Việc khắc họa biểu tượng nhân vật lịch sử sẽ tạo ra sự kích thích và gây hứng thú học tập cho học sinh

Vậy hứng thú học tập học sinh là gì? Theo I.Fkharla Noops ( nhà tâm lí giáo dục)

“Hứng thú đó là nhu cầu nhuốm màu xúc cảm, xúc cảm đi trước gây động cơ và làmcho hoạt động của con người có tính hấp dẫn.” Một bài giảng lịch sử mà nghèo nàn,

tẻ nhạt thì chắc chắn sẽ làm cho học sinh mệt mỏi, chán học Chính vì vậy, việc khắchọa biểu tượng nhân vật lịch sử có tác dụng rất lớn trong việc kích thích hứng thúhọc tập của học sinh Bởi vì trong khi lĩnh hội kiến thức khoa học hoàn thành nhiệm

vụ nhận thức thì đồng thời học sinh cũng phát triển năng lực nhận thức kích thíchphát triển tư duy của mình Hơn nữa mỗi nhân vật lịch sử đều có cá tính, đặc điểmriêng nên không tạo sự nhàm chán cho học sinh

Ví dụ: khi khắc họa về hình ảnh cụ Phan Châu Trinh, có thể cho học sinh hiểu

rằng, với hoạt động đấu tranh cứu nước rất sôi nổi song cụ đã thất bại, rơi vào cảnh “ hoa như sắp tàn, hiềm vì quốc phá gia vong, dù hơi tàn cũng phải gào cho hả dạ, may ra có tỉnh giấc hôn mê” Hoặc biểu tượng về cụ Phan Bội Châu, với những hoạt động yêu nước sôi nổi, kết thúc cuộc đời với cảnh “ thân cá chậu chim lồng”,bị giam

lỏng ở Bến Ngự (Huế)

Qua đó, học sinh sẽ hình dung được phong trào yêu nước chống Pháp vào cuối

thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX “dường như trong đêm tối không có đường ra”

3.1.2 Việc khắc họa biểu tượng nhân vật lịch sử góp phần hình thành nhân cách cho học sinh

Việc khắc họa biểu tượng nhân vật lịch sử cho các em có nhiều ưu thế trong việcgiáo dục tư tưởng tình cảm vì nó không những tác động lên trí tuệ mà còn tác độngvào cả tâm hồn tình cảm của các em

Thông qua những hành động của các anh hùng những người đấu tranh quên mình

vì chính nghĩa, vì hạnh phúc và hòa bình, điều này tạo ra sự kính phục, lòng tự hàođối với các vĩ nhân và trong một hoàn cảnh nhất định nó còn thổi bùng ngọn lửa cáchmạng của tuổi trẻ

Ngược lại với những nhân vật lịch sử có những hành động đi ngược lại với quyềnlợi của dân tộc, là nguyên nhân gây ra chiến tranh và tội lỗi, điều này sẽ tạo ra sựphản ứng từ các em, các em sẽ căm ghét trước những hành động hung bạo tàn ác…

Về ý nghĩa này giáo viên cần đưa ra những việc làm cụ thể của nhân vật, để học sinh

cảm nhận, bày tỏ thái độ đối với nhân vật lịch sử.

Khi dạy bài 25 “ Kháng chiến lan rộng ra toàn quốc” Giáo viên khắc họa về

nhân vật Nguyễn Tri Phương Ông là người thông minh có trí và được thăng tớichức quan võ đầu triều Ông được cử làm kinh lược sứ ở Bắc Kỳ, đối phó với Pháp

khi Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ nhất, ông đã chiến đấu dũng cảm hy sinh để bảo

vệ thành Bị thương rồi bị bắt Nguyễn Tri Phương kiên quyết giật băng, vứt thuốc vàtuyệt thực tới chết Một giáo sĩ người Pháp phải thừa nhận Nguyễn Tri Phương làcon người xuất sắc nhiều mặt: yêu nước nồng nàn, là một chiến binh dũng cảm

Qua việc khắc họa biểu tượng nhân vật Nguyễn Tri Phương, học sinh nhận thứcđược rằng: không phải bất kỳ vị quan triều Nguyễn nào cũng tỏ ra nhu nhược, thamsống sợ chết, mà qua đó giúp học sinh lòng khâm phục và biết cảm thông trước vận

sử tiêu biểu cho thời đại Những hoạt động của họ tạo nên bức tranh toàn diện củalịch sử

Ở đây chúng ta không phải đề cao cá nhân lịch sử mà quên đi vai trò của quầnchúng nhân dân, chính nhân dân là người làm nên lịch sử Đồng thời thông qua đócũng giúp các em hiểu rằng : Nếu cá nhân lịch sử nào có những hoạt động hợp vớiquy luật phát triển của thời đại nó sẽ có tác dụng thúc đẩy sự phát triển của xã hội và

có thể trở thành anh hùng, vĩ nhân Ngược lại nếu cá nhân đó đi ngược lại với quyluật của lịch sử thì có thể bước đầu có một số kết quả nhất định nhưng cuối cùngcũng bị lịch sử đào thải và họ có thể trở thành tội đồ

Tuy nhiên lịch sử cũng không phủ nhận đã có nhiều nhân vật có đóng góp to lớntạo nên bước ngoặt trọng đại của mỗi quốc gia, dân tộc, thậm chí có tầm ảnh hưởngtới cục diện thế giới

3.2 Yêu cầu đối với việc khắc họa biểu tượng nhân vật lịch sử

Đây là một yêu cầu rất quan trọng khi tìm hiểu về nhân vật lịch sử Trước tiên tưliệu chúng ta tiếp cận phải có tính tin cậy cao, đầy đủ và cùng một tính chất, chúng takhông được“ tô hồng”hay“bôi đen” nhân vật lịch sử Khi nhận định về nhân vật lịch

sử cần có tính khách quan, công bằng để cho học sinh có cách nhìn đúng đắn.Tàiliệu, sự kiện chính xác yêu cầu người giáo viên phải biết vận dụng những thành tựumới nhất của khoa học lịch sử, được nhiều người công nhận

Tính đầy đủ ở đây là chọn lựa một số sự kiện điển hình nhất vừa sức tiếp thu củahọc sinh làm nổi bật được bản chất của nhân vật

Truyền thống quê hương gia đình dòng họ là quan trọng nhưng không phải là bấtbiến, càng không thể phủ nhận ý trí vươn lên của những người từ tầng lớp cần lao

3.3 Các hình thức tạo biểu tượng nhân vật lịch sử.

3.3.1 Sử dụng tiểu sử của nhân vật.

Mỗi bài học lịch sử đều cần phải khắc họa cho học sinh những nhân vật lịch sử cụthể, kể cả nhân vật chính diện lẫn nhân vật phản diện, lịch sử là do con người tạo ra

Vì vậy, không thể có được lịch sử mà thiếu yếu tố con người

Đối với những bài mà kiến thức cơ bản gắn bó chặt chẽ với một nhân vật lịch sửthì phải khắc họa cho học sinh những nét tiểu sử quan trọng của nhân vật đó, giúphọc sinh hiểu rõ hơn nội dung của bài

Ví dụ khi dạy bài “ Cuộc kháng chiến từ năm 1858 đến năm 1873” ở mục II

giáo viên cần khắc họa cho các em thấy được hình ảnh của một Bình Tây đại nguyênsoái (Trương Định) thông qua tiểu sử

Trương Định (1820 - 1864) sinh tại làng Tư Cung, xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh,tỉnh Quãng Ngãi Năm 1844,Trương Định theo cha vào Nam rồi ông cưới vợ ở GòCông Năm 1850, ông chiêu mộ dân nghèo, khai hoang, lập ấp ở vùng Gia Thuận.Năm 1859, quân Pháp đánh thành Gia Định, ông đánh trả và từng thắng nhiều trận ởCây Mai, Thị Nghè Đầu năm 1861, Pháp tấn công Gia Định lần thứ hai, TrươngĐịnh đem nghĩa quân tới giúp Nguyễn Tri Phương phòng giữ đại đồn Kì Hòa

Tháng 6/1862, triều đình Huế thăng chức cho Trương Định lên làm lãnh binh điềuông ra vùng Phú Yên nhưng Trương Định đã khẳng khái từ quan để ở lại Gò Công

mà đánh Pháp và ông được nhân dân tôn là Bình Tây đại nguyên soái Đây chính làmốc thời gian đã đánh dấu sự chuyển biến trong cuộc đời của Trương Định, từ nayông sẽ gắn liền với danh xưng Bình Tây đại nguyên soái, đồng thời sẽ trở thành kẻđối lập với triều đình và đem lại nỗi khiếp sợ cho quân Pháp tronh những trận đánhbất ngờ với lối đánh du kích

Tháng 12/1863, nhờ có viện binh, Pháp bao vây Gò Công nhưng Trương Địnhvẫn ẩn nấp trong vùng Gò Công mà đánh trả Ngày 19/8/1864, Huỳnh Công Tấnphản bội, đã dẫn đường cho quân Pháp bất ngờ bao vây đại bản doanh ở Gò Công

“Đám lá tối trời” thất thủ, Trương Định tự sát tại ao Dinh để bảo toàn khí tiết vàosáng ngày 20/8/1864

Với hành động rút gươm tự sát sẽ giúp cho các em có thái độ khâm phục vàngưỡng mộ ông Thà ông tự sát chứ quyết không để mình rơi vào tay giặc, hành độngnày sẽ cho các em thấy được lòng căm thù giặc của những người yêu nước lúc bấygiờ sâu sắc như thế nào Ông là một trong số ít người đã dám kháng lệnh của triềuđình để ở lại cùng nhân dân đấu tranh chống thực dân Pháp Việc tạo biểu tượng nàynhằm giúp cho các em hiểu thêm về một vị tướng đã chấp nhận từ chối tất cả bổnglộc của vua ban, ở lại nhận chức “Bình Tây đại nguyên soái” do nhân dân sắc phong

mà khí thế vẫn rất hiên ngang

Hay khi dạy bài 30 “ Phong trào yêu nước chống Pháp từ đầu thế kỉ XX đến năm1918” khi dạy phần 1 Phong trào Đông du (1905- 1909) thì ta cần nói cho các

em hiểu về Phan Bội Châu như: Ông là một người tiêu biểu cho tầng lớp sĩ phu yêunước Việt Nam đầu thế kỉ XX Phan Bội Châu (1867 – 1940) tên thật là Phan VănSan, hiệu là Sào Nam, tự là Hải Thụ, sinh ra ở làng Đan Nhiễm, xã Nam Hòa, huyệnNam Đàn, tỉnh Nghệ An

Năm 17 tuổi ông soạn Bình Tây Thu Bắc Từ năm 1887 đến năm 1897 lo đọcsách Tân Thư, tìm kiếm hướng đi mới Ông đã tiếp nhận và đi theo con đường cáchmạng dân chủ tư sản

Từ năm 1897 đến năm 1908 chủ trương xây dựng nền quân chủ lập hiến Viết tácphẩm “Lưu Cầu Huyết Lệ Tân Thư” năm 1903, lập Duy Tân hội năm 1904 Tổ chứcphong trào Đông Du Từ năm 1909 đến năm 1912 hướng đến nền dân chủ cộng hòa

Từ năm 1913 đến năm 1925 khủng hoảng và tiếp tục tìm kiếm hướng đi mới Ông

bị bắt và ngồi tù ở Quảng Đông từ năm1913 đến năm1917 Sau đó tìm hiểu về cáchmạng tháng 10 Nga

Ngày 30/6/1925 ông bị mật thám bắt tại Hàng Châu và dẫn giải về Hà Nội xử ánchung thân khổ sai Nhưng trước sức ép của nhiều tầng lớp nhân dân Việt Nam, bản

án được đổi lại thành án quản thúc tại gia

Từ năm 1926 ông bị đưa về sống ở Bến Ngự - Huế cho đến khi mất vào ngày29/12/1940

Tuy nhiên, có trường hợp không cần thiết trình bày toàn bộ tiểu sử của nhân vật

mà chỉ cần nêu đặc trưng, tính cách của nhân vật đó

Ví dụ như khi dạy bài 26 “ Phong trào kháng chiến chống Pháp trong những năm cuối thế kỉ XIX” khi dạy mục 2 phong trào Cần Vương bùng nổ, chỉ cần nói sơ

qua về vua Hàm Nghi là được Ta chỉ cần nói tuy ông lên làm vua khi tuổi còn nhỏnhưng tinh thần chống giặc của ông rất mạnh Vì không chịu sự khống chế của Phápnên ông đã ra ngoài thảo chiếu Cần Vương

3.3.2 Sử dụng tranh ảnh.

Trong dạy môn lịch sử tranh, ảnh có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong việc khôiphục và hiểu đúng, hiểu sâu sắc quá khứ Đây là một loại tài liệu cơ bản, trung thực, chính xác về quá khứ Vì vậy, việc sử dụng tranh, ảnh phải thông qua việc lựa chọn một cách khoa học, mang tính khoa học

Khi dạy bài 26 “ Phong trào kháng chiến chống Pháp trong những năm cuối thế kỉ XIX” ở mục 3 “ Khởi nghĩa Hương Khê” giáo viên cho học sinh quan sát

chân dung Phan Đình Phùng

Nhìn vào hình ta thấy Phan Đình Phùng trong trang phục áo dài, đầu quấn khăn

Từ gương mặt và cặp mắt của ông ta thấy được đây là một con người có tính tình

thẳng thắn, cương trực nhưng trong sâu thẳm của đôi mắt vẫn ẩn chứa một sự nhânhậu của một con người có tấm lòng biết yêu thương

Phan Đình Phùng người làng Đông Thái Thuở nhỏ tuy học không thôngminh nhưng nhờ có tính kiên trì, thấy anh em mình ai cũng học giỏi thì lấy làm phẫnuất vô cùng, quyết chí học hành để theo kịp anh em Thành ra ròng rã suốt 4, 5 nămtrời trong tay không rời quyển sách, ngọn đèn để lập công danh sự nghiệp Ông đãthi đậu tiến sĩ và đã từng ra làm quan Nhưng vì tính tình cương trực và khẳng kháicho nên ông bị Tôn Thất Thuyết đuổi về làng

Khi vua Hàm Nghi xuất bôn, kêu gọi toàn dân kháng chiến, ông đã đứng lên mộquân khởi nghĩa, trở thành người lãnh đạo tối cao cuộc khởi nghĩa Hương Khê, kéodài hơn 10 năm trời ở Nghệ - Tĩnh

Đối với nghĩa quân, ông rất thương yêu Lúc rảnh rỗi ông thường cùng nghĩaquân ngồi trên bãi cỏ nói chuyện vui Trong những ngày gian nan Ông bị đau ốm,nghĩa quân phải cáng ông đi chạy giặc, ông thương anh em khóc không nên lời…Đối với quân giặc, ông cũng có lòng nhân đạo Mỗi khi ngụy binh chết, giặc khônglấy xác đi, Phan Đình Phùng bảo nghĩa quân đem chôn cất tử tế

Dựa vào địa thế rừng núi hiểm yếu ở hai huyện Hương Sơn và Hương Khê, PhanĐình Phùng cùng với Cao Thắng đã lãnh đạo nghĩa quân bền bỉ chiến đấu, lấy ítđánh nhiều, lấy yếu chống mạnh, làm cho quân Pháp nhiều phen thua đậm và tổnthất nặng nề

Giặc Pháp tìm mọi cách bao vây để đè bẹp cuộc khởi nghĩa Cuối năm 1895,chúng huy động tới 3000 lính khố xanh đến bao vây khu căn cứ Giữa lúc nghĩa quânđang gặp vô vàn khó khăn thì Phan Đình Phùng bị bệnh nặng và mất trên căn cứ Thông qua bức chân dung của Phan Đình Phùng sẽ giúp cho các em hình thành

tư tưởng kính trọng đối với các vị anh hung dân tộc Đồng thời còn giúp các em hìnhdung ra hình ảnh của một chí sĩ yêu nước, một con người với nhiều tài cũng như cácđức tính tốt đẹp

Hoặc khi dạy bài “ Khởi nghĩa Yên Thế” (1884 – 1913) giáo viên sử dụng chân

dung Hoàng Hoa Thám Qua việc phân tích bức tranh sẽ làm nổi bật lên những néttính cách trong con người ông Không chỉ có thế mà tôi còn giúp cho các em khắchọa được chân dung của Hoàng Hoa Thám trong lòng không chỉ về ngoại hình, cách

ăn mặc, tính tình mà cả những nhận định của người Pháp dành cho ông về tài năngchiến trận

Nhìn trong ảnh, chúng ta thấy đây là một con người vạm vỡ, tóc ngắn, mắt một

mí Quan sát ảnh ta có thể thấy ông là người sống kín đáo, giản dị, thuần phác vàkhó cởi mở hết lòng với ai nhưng trong đó vẫn toát lên một sự can đảm với lòng kiêntrì Nhân dân coi ông như một nhân vật thần kì Ngay cả kẻ thù cũng ca ngợi rằng:

“Đề Thám rất can đảm, ưa hành động, bản năng chiến trận của ông thật là kì diệu”,

và phải thừa nhận: “Ông ta có những tài năng lớn của một chiến binh, sẽ là hèn hạnếu không công nhận điều đó”.

Hoàng Hoa Thám người làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên Ông sinhkhoảng năm 1846 trong gia đình nhà nho nghèo họ Trương Khi phong trào khángchiến của nhân dân Yên Thế bùng nổ, ông đã tham gia nghĩa quân của Lương VănNắm Khi Đề Thám chết được nghĩa quân mến phục và tin tưởng, ông đứng ra lãnhđạo phong trào Dựa vào núi rừng hiểm trở, vận dụng linh hoạt chiến thuật du kích,chỉ với trên dưới 100 nghĩa quân chiến đấu tung hoành với thực dân Pháp Trongsuốt 30 năm, gây cho chúng nhiều phen khốn đốn và bị tổn thất nặng nề

Thông qua bức hình và những miêu tả sẽ giúp các em khắc sâu thêm tinh thầnyêu nước cũng như lòng kính trọng đối với những người đã ngã xuống vì đất nước Giúp các em thấy được tài năng chiến trận của ông đến cả người Pháp cũng phảikhen ngợi Đây là một việc hiếm vì ít khi nào mà họ lại chịu ca ngợi người đối đầuvới họ cả Đồng thời tạo nên một hình ảnh sống động của một “thủ lĩnh áo nâu” dướimắt của các em Bên cạnh đó còn giáo dục cho các em lòng yêu nước, sự kiên trì vàlòng bao dung đối với những việc xảy ra xung quanh chúng ta Dạy học không chỉtruyền thụ cho các em kiến thức mà chúng ta những giáo viên dạy sử còn phải biếtkết hợp với giáo dục tư tưởng, giúp các em rèn luyện những đức tính để trở thànhmột công dân có ích cho xã hội

3.3.3 Sử dụng văn học, thơ ca.

Người xưa thường nói: “ Văn, sử bất phân” là nhấn mạnh tới mối quan hệ máuthịt giữa các lĩnh vực nhận thức này Dẫu rằng đặc trưng của văn học là hư cấu,nhưng vẫn có thể nhận ra sự thực lịch sử đằng sau những tác phẩm văn học

Điều này đòi hỏi người giáo viên luôn biết tìm tòi, khám phá để có kiến thức về xãhội, đặc biệt những bài văn thơ liên quan đến bài học lịch sử nói chung và nhân vậtlịch sử nói riêng Hơn nữa giáo viên cũng cần biết sử dụng kiến thức đúng lúc, đúngchỗ, biết vận dụng và kết hợp một cách nhuần nhuyễn, tạo cho học sinh có cái nhìntổng quát nhiều chiều trên phương diện lịch sử Một điều tôi nhận thấy rằng: thườngcác nhân vật lịch sử lại chính là đề tài cảm hứng để các nhà văn, nhà thơ sáng tác

Ví dụ khi giảng về “ Khởi nghĩa Hương Khê” giáo viên sẽ dùng bài thơ “Lâm

chung thời tác” để khắc học cho các em thấy được tấm lòng của Phan Đình Phùnggiành cho dân, cho nước cùng với một quyết tâm chống giặc mạnh mẽ, không ngạigian khổ, hi sinh

Bài thơ được viết trong hoàn cảnh sau một thời gian chiến đấu với giặc Pháp, dothiếu thốn về thuốc men nên bệnh của Phan Đình Phùng ngày cảng trở nặng Biếtmình không qua khỏi ông đã căn dặn gắng chờ đợi thời cơ mà đánh giặc Sau đó ôngviết bài thơ “Lâm chung thời tác”, chừng ba khắc sau thì ông mất

LÂM CHUNG THỜI TÁC

Nhung trường phụng mệnh thập canh đông

Võ lượt do nhiên vị tấn công

Cùng hộ ngao thiên nan trạch nhạn

Phỉ đồ biến địa thượng đồn phong

Cửu trùng xa giá quan sơn ngoại

Tứ hải nhân dân thủy hỏa trung

Trách vọng dũ lang ưu dũ trọng

Tướng môn thâm tự quý anh hùng

Dịch nghĩa

THƠ LÀM PHÚT LÂM CHUNG

Mười năm vâng chiếu cầm quân

Quân cơ võ lượt đâu phần tấu công?

Dân như nhạn đói kêu sương

Quân thù như kiến như ông tụ về

Vua còn lội suối trèo khe

Dân làng chốn chốn đầy khê lửa nồng

Ngày đêm canh cánh bên lòng

Tướng môn luống thẹn, anh hùng thuở xưa

Bài thơ “Lâm Chung Thời Tác”, đã cho thấy tấm lòng luôn hướng về đất nướccủa ông, không bao giờ tắt Dù đã gây cho địch nhiều tổn thất nhưng ông không hềkiêu ngạo Dù hơi sắp tàn nhưng lòng yêu nước thương dân vẫn không hề suy giảm.Bài thơ tuy ngắn nhưng đã nói lên được tâm tư của một người có tấm lòng yêu nướcnhưng lại không đủ sức để bảo vệ yên bình cho đất nước, đem lại cuộc sống ấm nocho nhân dân

Đọc bài thơ cho các em nghe để các em hiểu được người xưa không chỉ biết đánhtrận mà còn có tâm hồn thơ ca rất phong phú, họ luôn mượn lời thơ, ý nhạc để nói lêntâm sự của mình và Phan Đình Phùng cũng không ngoại lệ trước lúc nhắm mắt ôngcũng đã trút cạn bầu tâm sự của mình vào bài thơ “Lâm chung thời tác”

Qua những bài thơ như vậy các em sẽ hiểu được rằng học sử và hiểu được sửkhông quá khó và cũng không phải nhớ theo kiểu học vẹt Cần phải tự mình tìm hiểu

và trao dồi thêm rất nhiều, lịch sử không chỉ có những ngày, tháng, năm mà còn có

sự bay bổng trong thơ Khi hiểu được vấn đề này thì tự động các em sẽ yêu thích lịch

sử, muốn tìm hiểu những điều thú vị ẩn chứa trong những trang sử vốn được các emcho là khô khan, khó hiểu, khó học Làm được như vậy thì môn sử sẽ không còn lànổi ám ảnh đối với các em mà nó sẽ trở thành niềm đam mê, đam mê khám phá vàhọc những cái hay của nó