Thực tế ở một số trường tiểu học vùng nông thôn nói chung và ở trường tiểu học Đông Quang nói riêng vẫn còn không ít giáo viên và học sinh chưa nhận thức hết tầm quan trọng của phân môn
Trang 1I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài.
Môn Tiếng Việt ở trường phổ thông nói chung, ở trường tiểu học nói riêng có một vị trí vô cùng quan trọng Môn học này là cơ sở, là nền tảng giúp học sinh học tốt các môn học khác Tiếng Việt vừa là một khoa học, vừa là công
cụ, phương tiện giúp HS lĩnh hội tri thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và phát triển
tư duy Việc dạy học môn Tiếng Việt ở nhà trường tiểu học với tư cách là dạy tiếng mẹ đẻ luôn là vấn đề được quan tâm chú ý Mỗi phân môn, mỗi tiết học, mỗi nội dung dạy học đều hướng tới mục đích phát triển của lời nói Như vậy phân môn Tập làm văn nói riêng và môn Tiếng Việt nói chung có vai trò quan
trọng trong việc dạy học sinh hình thành văn bản nói và viết
Ở Tiểu học, phân môn Tập làm văn trong đó văn miêu tả chiếm khá nhiều thời lượng trong các thể loại Tập làm văn (ở lớp 4 dạy 30 tiết, lớp 5 dạy 26 tiết) Văn miêu tả được chia thành các kiểu bài khác nhau, căn cứ vào đối tượng miêu
tả Các kiểu bài miêu tả ở lớp 4,5 bao gồm: tả đồ vật, tả cây cối, tả cảnh, tả người Tất cả các chủ đề đều rất gần gũi nhưng khó so với các em vì khả năng trình bày, diễn đạt vấn đề thông qua nói và viết đối với các em là rất khó khăn, lúng túng Các em e ngại, sợ phải trình bày, diễn giải một vấn đề nào đó mà thầy cô và bạn
bè yêu cầu Nhiều em rất sợ khi nhắc đến học Tập làm văn Bản thân các em cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc cảm nhận cái hay, cái đẹp trong các bài
văn, bài thơ được học
Thực tế ở một số trường tiểu học vùng nông thôn nói chung và ở trường tiểu học Đông Quang nói riêng vẫn còn không ít giáo viên và học sinh chưa nhận thức hết tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn, nhất là văn miêu tả Chính vì vậy chất lượng các giờ Tập làm văn và các bài viết văn miêu tả của học sinh còn nhiều hạn chế Nhiều giáo viên chỉ dừng lại ở việc hướng dẫn các em hoàn thành những nội dung yêu cầu của bài tập dựa vào gợi ý sách giáo khoa và sách giáo viên Một số chưa thực sự quan tâm và phát huy hết năng lực của học sinh, cũng như giúp đỡ các em rèn giũa câu văn, ý văn Còn học sinh các em chỉ dừng lại ở mức độ trả lời, liệt kê chi tiết các bộ phận của sự vật hoặc các hình ảnh theo gợi ý của thầy cô một cách máy móc, khuôn mẫu Mặt khác đa số học sinh lớp 4,5 vốn
từ ngữ của các em còn rất nghèo nàn Việc diễn đạt câu văn, ý văn còn nhiều hạn chế Khi làm các bài văn miêu tả vì đa phần các em viết theo lối liệt kê nên câu văn hết sức khô khan Thậm chí có những em khi làm văn miêu tả không biết phải bắt đầu từ đâu, không biết phải tả gì, tả như thế nào Vì vậy chất lượng bài làm của các em học sinh thấp, nhiều bài viết hình ảnh miêu tả hết sức ngô nghê
Là một Hiệu trưởng nhà trường, tôi luôn trăn trở với câu hỏi : Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả ở lớp 4,5 Chính vì vậy tôi chọn đề
Trang 2tài “Một số biện pháp chỉ đạo nhằm nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu
tả lớp 4,5 ở trường Tiểu học Đông Quang”
2 Mục đích nghiên cứu.
Đề tài góp phần nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 4,5 ở trường Tiểu học Đông Quang
3 Đối tượng nghiên cứu.
Đề tài hướng vào nghiên cứu các vấn đề có nội dung nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 4,5 ở trường Tiểu học Đông Quang, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa
4 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế
- Phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp
- Phương pháp kiểm tra, đánh giá
- Phương pháp xử lí số liệu
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
Miêu tả là lấy nét vẽ hay câu văn để biểu hiện hình ảnh của sự vật giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mĩ, giúp người đọc hình dung một cách cụ thể hình ảnh của sự vật thông qua những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc thể hiện cảm xúc thẩm mĩ của người viết
Với học sinh Tiểu học, nhất là học sinh lớp 4,5 việc hình thành và phát triển
kĩ năng nghe, nói, đọc, viết là vô cùng quan trọng, được thể hiện ở tất cả các môn học và nổi bật nhất là môn Tiếng Việt Do đó, việc dạy Tập làm văn ở Tiểu học góp phần rèn luyện cho học sinh năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện cho các em giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày và học tốt các môn học khác Chính những văn bản viết các em có được từ môn Tập làm văn đã thể hiện những hiểu biết thực tế, những kĩ năng sử dụng Tiếng Việt mà các em được học ở môn Tiếng Việt nói chung, phân môn Tập làm văn nói riêng và các môn học khác
Mục tiêu của việc dạy Tập làm văn ở lớp 4,5 là cung cấp cho học sinh biết lập dàn ý cho bài văn, viết được bài văn theo dàn ý đã lập có đủ ba phần Lời văn trôi chảy, câu văn bước đầu có cảm xúc, biết nói, biết viết câu có sử dụng các biện pháp nghệ thuật, biết kiểm tra, rà soát lại bài viết về nội dung, cách diễn đạt, trình bày
Các hoạt động dạy học phân môn Tập làm văn rất gần gũi với cuộc sống thực, do đó các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết được vận dụng, rèn luyện và nâng cao các tri thức Tiếng Việt được kiểm nghiệm trong thực tiễn giúp học sinh hiểu rõ hơn, sâu hơn, góp phần khơi dậy, nuôi dưỡng hứng thú học tập môn Tiếng Việt cho các em
Trang 32 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC DẠY VĂN MIÊU TẢ LỚP 4,5.
Thực trạng chỉ đạo dạy học văn miêu tả lớp 4,5 ở trường Tiểu học Đông Quang
Đa số giáo viên điều tận tâm trong công tác giảng dạy, chăm lo đến việc học tập của học sinh nhưng vẫn còn một số hạn chế: Đó là còn một bộ phận giáo viên coi nhẹ tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn Qua thực tế chỉ đạo chuyên môn ở trường, tôi nhận thấy phần lớn các đồng chí giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn nói chung và văn miêu tả lớp 4,5 nói riêng Giáo viên đã có những hình thức tổ chức dạy học gây hứng thú và cuốn hút học sinh Tất cả các tiết tập làm văn đều được dạy đúng qui trình, đúng mục tiêu bài dạy Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn có những giáo viên chưa nhận thức được hết tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn Các tiết dạy chưa được đào sâu suy nghĩ để tìm ra phương pháp giảng dạy phù hợp Đặc biệt tiết trả bài không được chú trọng mà chỉ làm qua loa Vì vậy các em không biết được mình viết được chỗ nào, lỗi chỗ nào, mắc lỗi gì để rút kinh nghiệm Chính cách dạy này đã làm hạn chế khả năng viết văn miêu tả của học sinh
Việc đầu tư nghiên cứu phương pháp dạy học phân môn này chưa được chú trọng Một bộ phận nhỏ giáo viên trong trường chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học, còn sử dụng phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với phân môn làm cho một số HS nhàm chán không tích cực trong giờ học Giáo viên chưa thực sự khai thác hết thế mạnh của các phương pháp dạy học tích cực
và những kĩ thuật dạy học mới vào bài dạy trong từng bài học, chưa chú ý đến việc thể hiện sự kết nối tương tác mang tính cá nhân cao giữa thày và trò, chưa tạo điều kiện cho HS có thể hợp tác học tập với nhau
Giáo viên khi dạy văn miêu tả vẫn còn nặng về hướng dẫn chung chung rồi
học sinh tự làm bài Cho học sinh sử dụng văn mẫu nhưng không định hướng, hướng dẫn học sinh cách sử dụng sao cho hiệu quả Một số giáo viên chưa chú trọng tới tiết trả bài cho học sinh
Năm học 2016- 2017, tôi đã dự 12 tiết tập làm văn có kèm theo một số tiết khảo sát chất lượng Tôi nhận thấy việc dạy và học phân môn Tập làm văn còn có những vấn đề sau: Các tiết học thường kéo dài quá thời gian qui định Nhiều học sinh còn mơ hồ về văn miêu tả Bên cạnh đó kĩ năng làm văn của các em còn hạn chế như: chưa biết quan sát, miêu tả còn chung chung chưa thể hiện được đặc điểm nổi bật của từng chủ đề mình định tả Chưa biết sử dụng những từ ngữ gợi
tả và các thủ pháp nghệ thuật trong bài văn, chưa biết thể hiện cảm xúc của mình khi miêu tả Vốn từ ngữ để diễn đạt của các em còn nghèo
Kiến thức thực tế của các em còn thiếu, không chịu quan sát thế giới xung quanh như ruộng đồng, cây cỏ, đồ vật, con vật và các hoạt động diễn ra hàng ngày
Trang 4Các em thiếu tập trung trong giờ học, ngại học hoặc không coi trọng, không thích học văn Nhiều em phụ thuộc vào văn mẫu do thường xuyên sao chép văn mẫu Các em không quan tâm tới đọc sách truyện hoặc chỉ đọc truyện tranh Đô
-rê - mon, Cô - nan… Một số HS lười học, chán học không tập trung trong giờ học Sự tương tác trong học tập giữa trò với thầy, giữa trò với trò còn chưa tốt
Tôi đã tiến hành cho khảo sát vào giữa kì 1:
Khối lớp Số HS Điểm 9-10 Điểm 7-8 Điểm 5-6 Điểm dưới 5 Ghi chú
3 CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN
Đứng trước thực trạng trên bản thân tôi đưa ra một số biện pháp chỉ đạo nhằm nâng cao chất lượng dạy và học miêu tả ở lớp 4,5 sau:
3.1 Giáo viên phải nắm vững nội dung, chương trình và phương pháp dạy Tập làm văn:
Dạy như thế nào để học sinh học giỏi Tập làm văn, viết được những bài văn miêu tả sinh động? Điều cơ bản là người dạy phải nắm vững nội dung chương trình, đồng thời biết chọn và vận dụng phương pháp phù hợp để truyền thụ kiến thức cho học sinh Biết được học sinh cần gì, chưa biết những gì để xác định đúng mục tiêu bài dạy, xác lập được mối quan hệ giữa kiến thức bài dạy với kiến thức cũ và kiến thức sẽ cung cấp tiếp theo Cụ thể, giáo viên cần nắm vững những vấn đề sau :
a Nội dung chương trình Tập làm văn lớp 4,5: Cả năm mỗi lớp có 62 tiết
trong đó Tập làm văn miêu tả lớp 4 là 30 tiết, lớp 5 là 26 tiết tả cảnh và tả người,
17 tiết ôn tập văn miêu tả (chiếm hơn 50% số tiết) với mục tiêu là trang bị kiến thức và rèn luyện kĩ năng làm văn, góp phần cùng với các môn học khác làm giàu vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho học sinh
b Biện pháp dạy học từng kiểu bài: Hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu
và làm bài tập thực hành theo các biện pháp sau:
- Giúp học sinh nắm vững yêu cầu bài tập
- Tổ chức cho học sinh thực hiện bài tập
c Trình tự dạy Tập làm văn:
Trong phần dạy bài mới, giáo viên phải nắm vững trình tự dạy đối với hai
loại bài Tập làm văn: loại bài dạy lý thuyết và loại bài dạy thực hành Khi dạy
từng loại bài, giáo viên cần chú ý đến các đối tượng học sinh của lớp: có nội dung cho học sinh HTT, HT và CHT
Trang 53.2 Giáo viên rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh
Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người để
giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy (Tiếng Việt 4 tập 1,
trang 140), tức là lấy câu văn để biểu hiện các đặc tính, chân tướng sự vật, giúp người đọc như được nhìn tận mắt, sờ tận tay vào sự vật miêu tả Vì vậy, qua dự giờ, Hội giảng tôi luôn chú trọng chỉ đạo cho giáo viên khi dạy văn miêu tả, giáo viên cần chú ý hướng dẫn học sinh quan sát và miêu tả theo các trình tự hợp lý :
a Tả theo trình tự không gian:
Quan sát toàn bộ trước rồi đến quan sát từng bộ phận, tả từ xa đến gần, từ ngoài vào trong, từ trái qua phải, (hoặc ngược lại) Ở lớp 4, lớp 5 trình tự này được vận dụng khi miêu tả loài vật, đồ vật, cảnh vật,
Ví dụ 1:
Tả từ xa đến gần “ Nhìn từ xa, khung cảnh trường hiện ra như một khu vườn
cổ tích đầy màu sắc, chứa bao điều lí thú kì diệu Cánh cổng trường như một người lính canh gác khoác trên mình chiếc áo màu đen, trên ngực đeo tấm bảng:
“ Trường Tiểu học Đông Quang” như muốn khoe với mọi người tớ là ai Qua cổng trường bước vào khoảng sân rộng bằng bê tông Những thảm cỏ xen lẫn những con đường bê tông thẳng tắp trông thật mát mắt Sừng sững giữa sân trường là cột cờ cao vời vợi, lá cờ đỏ sao vàng tung bay như muốn nhắc nhở các
em bao điều” ( Bài viết tả ngôi trường của em Nguyễn Thị Vân - Lớp 4B)
Ví dụ 2:
Tả từ ngoài vào trong “ Bản đồ có dạng hình chữ nhật, khung của nó được làm bằng nhựa Bốn rìa ngoài được các nhà thiết kế làm thành những thanh nhựa màu đen chắc chắn Giữa các thanh nhựa đó có kẻ những đường nền thẳng băng màu trắng và xanh trông rất đẹp Bản đồ được đặt chễm chệ trên tường nhờ mấy chiếc đinh được bẻ cong lại để giữ bản đồ đứng trên tường mà không bị ngã Ở giữa khing người ta lồng vào đó tấm giấy có vẽ bản đồ thu nhỏ rồi dán keo để nó dính chặt Dưới bản đồ có phần chú thích giúp các em hiểu về đất nước Việt Nam” ( Bài viết tả một đồ dùng học tập trong lớp của em Phạm Mai Anh- Lớp 4B)
b Tả theo trình tự thời gian:
Cái gì xảy ra trước (có trước) thì miêu tả trước Cái gì xảy ra sau (có sau) thì miêu tả sau Trình tự này thường được vận dụng khi làm Tập làm văn miêu tả cảnh vật hay tả cảnh sinh hoạt của người
Ví dụ:
“Mưa tạnh dần, tạnh dần, tạnh dần rồi tạnh hẳn Những đám mây đen biến mất thay vào đó là những đám mây trắng dần hiện ra Ông mặt trời xuất hiện chiếu xuống mặt đất những tia sáng ấm áp, sưởi ấm muôn loài” ( Bài viết tả cơn mưa của em Lê Ngọc Như Quỳnh- Lớp 5B)
Trang 6c Tả theo trình tự tâm lí:
Khi quan sát cần thấy những đặc điểm riêng, nổi bật nhất, thu hút và gây cảm xúc mạnh nhất đến bản thân thì quan sát trước, tả trước, các bộ phận khác tả sau Khi miêu tả đồ vật, loài vật, tả người nên vận dụng trình tự này nhưng chỉ nên tả những điểm đặc trưng nhất, không cần phải tả đầy đủ chi tiết như nhau của đối tượng
Ví dụ: “ Mái tóc mẹ dài, lúc nào cũng được búi cao Mái tóc ấy xơ xác vì phải
làm việc vất vả Gương mặt mẹ bầu bầu phúc hậu Trên khuôn mặt ấy, dấu ấn thời gian bắt đầu hằn lên những nếp nhăn nho nhỏ Nhưng có lẽ thời gian không thể xóa nhòa những nét dịu dàng, phúc hậu nơi người mẹ của tôi Đôi mắt mẹ đẹp lắm! Đôi mắt ấy còn biết nói đấy các bạn ạ Những khi mẹ buồn, đôi mắt chùng xuống Tôi thương mẹ lắm.” ( Bài viết tả người mẹ của em Lê Minh Hằng- Lớp 5A)
Học sinh đã quan sát và tập trung tả mái tóc, khuôn mặt rồi đến đôi mắt
Ngoài các trình tự miêu tả trên, giáo viên cần hướng dẫn và rèn luyện cho
học sinh kĩ năng sử dụng các giác quan (thính giác, thị giác, xúc giác, vị giác, )
để quan sát, cảm nhận sự vật, hiện tượng miêu tả
Ví dụ 3: Phân tích bài “Mưa rào” (Tiếng Việt 5- Tập 1- Trang 33) ta thấy tác giả
đã quan sát bằng các giác quan như sau:
Thị giác: Thấy những đám mây biến đổi trước cơn mưa, thấy mưa rơi
Xúc giác: Gió bỗng thấy mát lạnh, nhuốm hơi nước
Khứu giác: Biết được mùi nồng ngai ngái, xa lạ man mác của những trận mưa đầu mùa
Thính giác: Nghe thấy tiếng gió thổi, tiếng mưa rơi, tiếng sấm, tiếng hót của chào mào
Hướng dẫn học sinh quan sát tìm ý trước khi làm bài tập làm văn là một việc làm cần thiết và quan trọng Điều kiện cơ bản và cũng là phương pháp cơ bản để làm tốt bài văn miêu tả là phải biết quan sát và chọn lọc những chi tiết quan sát được Mọi kết quả quan sát được thể hiện trong bài miêu tả Nếu quan sát tinh vi, thấu đáo bài viết sẽ đặc sắc, hấp dẫn Quan sát hời hợt, phiến diện bài viết sẽ khô khan, nông cạn
Do vậy, giáo viên phải tạo điều kiện cho các em đến tận nơi quan sát đối tượng được miêu tả, coi việc tổ chức cho các em quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả là một công việc thuộc nguyên tắc dạy học làm văn miêu tả Giáo viên phải dạy tốt tiết quan sát tìm ý Trong tiết học đó, học sinh phải tập quan sát bằng nhiều giác quan khác nhau Tuy vậy, giáo viên cũng cần hướng dẫn các em quan sát, phát huy động vốn sống, khả năng tưởng tượng và cảm xúc rồi ghi chép lại Muốn vậy, giáo viên phải nghiên cứu trước chương trình để có kế hoạch như hướng dẫn học sinh quan sát trực tiếp đối tượng cần miêu tả Việc quan sát cũng có khi tiến hành trên lớp, cũng có khi tiến hành ngoài lớp (trước khi đến lớp) Để quan sát có chất lượng, giáo
Trang 7viên cần hướng dẫn các em quan sát theo trình tự nhất định (từ chung tới riêng, từ trong ra ngoài, từ xa tới gần hay ngược lại) và quan sát bằng nhiều giác quan rồi ghi chép lại những chi tiết đặc sắc, nổi bật theo phần gợi ý của sách giáo khoa, nhờ đó
mà bài văn của các em tả đúng trọng tâm, sinh động, mới mẻ hơn
Ví dụ : Khi dạy đến bài: Luyện tập quan sát cây cối (Bài tập 2- SGK)
Đề bài : Quan sát một cây mà em thích trong khu vực trường em (hoặc nơi
em ở) và ghi lại những gì em quan sát được.
Trước khi dạy bài này, giáo viên cần dặn học sinh chuẩn bị quan sát trước một cây cụ thể em thích trong khu vực trường hoặc nơi các em ở (Ví dụ: cây ăn quả, cây bóng mát, cây cảnh…) Nếu có điều kiện, trước giờ học, giáo viên tổ chức cho cả lớp cùng quan sát một số cây cụ thể ở khu vực trường học
Muốn vậy, giáo viên cần hướng dẫn học sinh quan sát kĩ cây chọn tả bằng nhiều giác quan theo một trình tự hợp lí Mỗi học sinh chọn cây mình sẽ tả là cây
gì ? Cây đang trong thời kì nào? Xung quanh cây là cây gì hay có những cảnh vật nào làm tôn lên vẻ đẹp của cây? Học sinh ghi chép lại những gì quan sát được vào vở nháp và sắp xếp những điều quan sát được theo một trình tự hợp lí để được một dàn ý chi tiết và trình bày trước lớp Sau đó, học sinh dựa vào dàn ý chi tiết để viết
bài văn miêu tả gồm 3 phần
* Dưới đây là ví dụ về dàn ý chi tiết yêu cầu mỗi học sinh cần đạt được
Mở bài:
- Cây bàng ở sân trường em rất to, là món quà hội phụ huynh trồng tặng nhân ngày thành lập trường
Thân bài:
- Hình dáng: Cây cao đến tầng hai, như một chiếc dù khổng lồ
+ Rễ cây: nhô lên khỏi mặt đất như những con rắn đang bò
+ Thân cây: tròn, màu nâu xỉn, sù xì như da cóc
+ Tán lá: xanh um, mát rượi, che kín một khoảng sân trường Mỗi khi có làn gió nhẹ thổi qua, chúng rung rinh như chào đón
+ Những chùm hoa li ti màu trắng xen lẫn giữa đám lá xanh
+ Những chú chim sâu lích rích trong vòm lá
+ Những quả bàng chín vàng lấp ló trong kẽ lá…
- Giờ ra chơi chúng em rất thích ngồi dưới gốc cây đọc báo, tán chuyện và chơi những trò chơi thú vị…
Kết bài:
- Em rất thích ngồi dưới gốc bàng ngắm nhìn trời xanh qua kẽ lá hay lắng nghe lũ chim trêu ghẹo nhau Cây bàng gắn liền với tuổi học trò của chúng em nên…
Trang 8Như vậy, sau khi hướng dẫn học sinh quan sát kĩ đối tượng cần miêu tả, giáo viên cần yêu cầu học sinh ghi chép lại những đặc điểm nổi bật, trọng tâm Từ đó, hướng dẫn học sinh lựa chọn tìm ý, sắp xếp, bố cục xây dựng thành một dàn bài chi tiết Từ dàn bài chi tiết, học sinh sử dụng ngôn ngữ, phát triển ý để xây dựng thành từng đoạn văn và cả bài văn hoàn chỉnh
Tóm lại: Quan sát, tìm ý, xây dựng đoạn là việc làm hết sức cần thiết cho việc dạy thể loại văn miêu tả Nếu thực hiện tốt khâu này thì học sinh viết bài văn
sẽ tốt hơn Do vậy, giáo viên cần hướng dẫn học sinh biết cách quan sát đối tượng theo trình tự hợp lí với những đặc điểm nổi bật trọng tâm cũng như khuyến khích học sinh linh hoạt, sáng tạo để có cách diễn đạt phù hợp với đối tượng.
3.3 Giáo viên hướng dẫn học sinh xác định yêu cầu trọng tâm đề bài:
Bài văn của học sinh được viết theo một đề bài cụ thể, cho nên yêu cầu hàng đầu là các em phải viết đúng đề bài Một đề bài đưa ra cho học sinh viết thường
ẩn chứa đến 3 yêu cầu: yêu cầu về thể loại (kiểu bài), yêu cầu về nội dung, yêu cầu về trọng tâm
Ví dụ: Đề bài ở tuần 4 lớp 5:
“ Tả cảnh một buổi sáng (hoặc trưa, chiều) trong một vườn cây (hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy)
Khi xác định yêu cầu trọng tâm của đề bài, giáo viên phải làm sao giúp học sinh hiểu được rằng việc viết đúng yêu cầu của đề bài là yếu tố quyết định nội dung bài viết:
Với đề bài trên, ẩn chứa 3 yêu cầu sau:
a Yêu cầu về thể loại của đề là: Miêu tả (thể hiện ở từ “Tả”)
b Yêu cầu về nội dung là: Buổi sáng (hoặc trưa, chiều) thể hiện ở cụm từ
“cảnh một buổi sáng (hoặc trưa, chiều)”
c Yêu cầu về trọng tâm là: Ở trong một vườn cây (hay trong công viên….) Trong thực tế, không phải đề bài nào cũng xác định đủ 3 yêu cầu Như đề bài “Tả một cơn mưa” chỉ có yêu cầu về thể loại và nội dung Với đề bài này, giáo viên cần giúp học sinh tự xác định thêm yêu cầu về trọng tâm của bài viết Chẳng hạn “Tả một cơn mưa khi em đang trên đường đi học”
Như vậy: Việc xác định đúng trọng tâm của đề sẽ giúp cho bài viết được thu hẹp nên các em có được ý cụ thể, chính xác, tránh việc viết tràn lan, chung chung, đại khái, sơ sài
3.4 Giáo viên hướng dẫn học sinh diễn đạt có nghệ thuật
3.4.1 Hướng dẫn học sinh tập diễn đạt bằng câu văn có hình ảnh
Đối với phần này, diễn đạt câu văn có hình ảnh rất phù hợp với thể loại văn miêu tả Trước hết, giáo viên hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu một số đoạn văn mẫu hoặc những đoạn viết hay của học sinh để nhận xét về cách miêu tả, cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật.Từ đó, sẽ dễ dàng cho việc hướng dẫn các em
Trang 9diễn đạt bằng câu văn có hình ảnh và sử dụng một số biện pháp tu từ đã học như:
so sánh, nhân hoá trong bài làm
Giáo viên yêu cầu học sinh nêu nhận xét của mình về những câu văn trên như bạn đã sử dụng biện pháp nghệ thuật gì? Các biện pháp đó có tác dụng gì? Học sinh so sánh những câu văn trên với những câu văn khác không sử dụng các biện pháp nghệ thuật xem cách miêu tả nào hay hơn, sinh động và hấp dẫn hơn?
Để học sinh diễn đạt được bài văn của mình một cách sinh động, có nghệ thuật, các em thường được trau dồi qua tiết: Luyện tập xây dựng đoạn văn, luyện tập xây dựng mở bài, kết bài trong bài văn miêu tả Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây cối Lập dàn ý cho bài văn miêu tả Luyện tập tả ngoại hình, tả hoạt động trong bài văn tả người…Qua những tiết Tập làm văn này, học sinh được thể hiện cách diễn đạt của mình và học tập bạn, học sinh được luyện tập cách viết mở bài, kết bài và luyện tập xây dựng đoạn văn Qua đó, học sinh tập vận dụng một
số biện pháp nghệ thuật đã học vào việc diễn tả nội dung
Ví dụ, khi viết văn, học sinh vận dụng sáng tạo những từ láy, từ chỉ màu sắc,
âm thanh, từ biểu cảm, biện pháp so sánh, nhân hoá Những từ ngữ này là thế mạnh đặc trưng của Tiếng Việt, là phương tiện miêu tả rất hiệu quả Giáo viên cần khai thác giá trị của lớp ngôn từ nghệ thuật này để hướng dẫn học sinh sử dụng cái hay, cái đẹp, cái bóng bẩy, giàu tính gợi tả và hình ảnh gợi cảm của
tiếng Việt Trong bài văn của các em ta đã gặp cách dùng từ như: ngọn cây cao vút, bông hồng mỉm cười, hay những câu văn học sinh sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi tả về hoa phượng “Khi chưa muốn khoe vẻ đẹp của mình, hoa e lệ
ẩn mình trong lớp đài hoa xanh mỡ màng” Hay có những câu học sinh tả hoa mai vàng: “Mỗi cơn gió thoảng qua, những cánh hoa rơi như những con bướm vàng lượn bay trước khi rơi xuống đất”.
Như vậy, việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong miêu tả rất quan trọng Sử dụng so sánh tu từ sẽ giúp các em thể hiện kín đáo mà sâu sắc tình cảm, cảm xúc, thái độ, và sự đánh giá về đối tượng; làm cho đối tượng trở nên đẹp đẽ, sinh động, cụ thể, hấp dẫn, lôi cuốn sự chú ý và dễ gợi liên tưởng bất ngờ độc đáo cho người đọc, người nghe Cũng như so sánh, nhân hoá được sử dụng trong miêu tả rất hữu hiệu vì nó là con đường ngắn nhất đưa sự trừu tượng, khô khan đến với nhận thức của con người
Như vậy: Ở mỗi tiết Tập làm văn miêu tả, giáo viên phải tuỳ thuộc vào yêu cầu bài tập để đưa ra những câu hỏi và bài tập phù hợp, gợi mở để học sinh dễ dàng sử dụng các biện pháp nghệ thuật đã học, giúp cho cách diễn đạt của các
em sinh động hơn.
3.4.2 Luyện cho học sinh xây dựng mở bài, kết bài
Giáo viên cần cho học sinh hiểu rõ: Nếu viết mở bài hay, bài văn sẽ cuốn hút người nghe, người đọc Kết bài hay, hấp dẫn sẽ để lại trong lòng người đọc ấn
Trang 10tượng nhớ mãi, khó quên Do vậy, phần mở bài và kết bài trong bài văn là rất quan trọng
Phần mở bài:
Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh viết phần mở bài theo cách trực tiếp hoặc gián tiếp Có thể mở bài bằng một câu hoặc bằng một đoạn văn nhưng không được phép tách rời nội dung đã xây dựng được Dù mở bài bằng cách nào thì cũng phải đạt được yêu cầu là giới thiệu được đối tượng định tả Tuỳ nghệ thuật vào bài của từng em, giáo viên không nên gò bó, áp đặt Học sinh mở bài bằng những cách khác nhau nhưng vẫn đảm bảo nội dung một cách tự nhiên với
sự nhận thức và tình cảm của chính mình
Để học sinh hiểu và viết tốt phần mở bài thì giáo viên cần hướng dẫn học sinh hiểu rõ sự khác nhau giữa hai cách mở bài này Cụ thể: Mở bài trực tiếp là giới thiệu, đi thẳng ngay vào vấn đề, đối tượng mình cần tả Còn mở bài gián tiếp
là nói hoặc giới thiệu về chuyện khác có liên quan rồi mới dẫn vào giới thiệu đối tượng cần tả
Ví dụ 1: Khi học sinh tả cây trong vườn mà em yêu thích, học sinh có thể
mở bài theo những cách sau: “ Bên cạnh bờ ao nhà em, một hàng xoan đang mùa hoa nở, soi vẻ đẹp rực rỡ của mình trên mặt nước” (Mở bài trực tiếp)
Hoặc: “ Mười năm trước đây, ông em đã trồng một hàng xoan bên bờ ao Giờ
là tháng ba, những cây xoan ấy đã lớn và đang khoe những chùm hoa đẹp nhất của mình.” (Mở bài gián tiếp)
Qua hai cách mở bài trên, giáo viên cần cho học sinh nhận xét cách mở bài nào hay hơn, sâu hơn Từ đó, giáo viên khuyến khích học sinh viết mở bài theo cách gián tiếp để phần mở bài hay hơn, sâu hơn, hấp dẫn người đọc (Giáo viên cần lưu ý khi dạy học sinh khá, giỏi)
- Phần kết bài:
Giống như mở bài, kết bài có thể bằng nhiều cách, có thể kết bài mở rộng hoặc kết bài không mở rộng Giáo viên hướng cho học sinh nên chọn cách nào phù hợp với mở bài và thân bài thì bài văn mới đúng trọng tâm, mới hay
Để học sinh hiểu và viết tốt hơn hai cách kết bài này, giáo viên cũng cần làm
rõ cho học sinh hiểu thế nào là kết bài mở rộng hoặc kết bài không mở rộng? Kết bài mở rộng: Nêu ý nghĩa kết hợp đưa ra lời bình luận cũng như tình cảm của người viết đối với đối tượng đang tả Kết bài không mở rộng: Có thể nêu ích lợi hoặc tình cảm của người tả đối với đối tượng tả, không bình luận gì thêm
Ví dụ: học sinh viết phần kết bài cho bài văn tả cây bóng mát ở sân trường như
sau: “ Em rất thích cây phượng ở sân trường Dù đi đâu xa em vẫn nhớ về nó.”
(Kết bài không mở rộng)
Hoặc “ Rồi cũng sẽ đến ngày chúng em phải xa mái trường tiểu học thân yêu,
xa cây phượng già với bao kỷ niệm buồn vui của tuổi học trò Em sẽ không bao