Tùy vào từng bộ môn và kinh nghiệm của bản thân mà mỗi giáo viên cần tìmtòi, áp dụng phương pháp mới vào giảng dạy nhằm giúp học sinh hứng thú và chủđộng hơn trong học tập, ôn luyện kiến
Trang 1M c l c ục lục ục lục
1 MỞ ĐẦU2
1.1 Lí do chọn đề tài 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 3
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 4 2.1 Cơ sở lí luận của của sáng kiến 4
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5
2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện 6
2.3.1 Các giải pháp 6
2.3.2 Biện pháp tổ chức thực hiện: 9
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 16
3 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 19 3 1 Kết luận 19
3.2 Kiến nghị và đề xuất 19
TÀI LIỆU THAM KHẢO 21 DANH MỤC 22
Trang 21 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Nhìn vào đề thi THPT Quốc gia năm 2017, các bạn học sinh lớp 12 có thểnhận thấy đề thi ôm trọn kiến thức lớp 12, vì vậy, việc học tủ, học lệch hay vô tình
bỏ qua một phần kiến thức nào cũng có thể phải tiếc nuối khi ra khỏi phòng thi Đểtránh tình trạng học tủ, học lệch, bắt đầu từ năm 2018, đề thi THPT Quốc gia sẽbao gồm cả kiến thức lớp 11 và lớp 12, cho nên, các thí sinh cần phải xây dựng chomình một nền tảng kiến thức thật vững chắc ngay từ bây giờ thì mới có thể làmđược bài thi một cách tốt nhất được
Tùy vào từng bộ môn và kinh nghiệm của bản thân mà mỗi giáo viên cần tìmtòi, áp dụng phương pháp mới vào giảng dạy nhằm giúp học sinh hứng thú và chủđộng hơn trong học tập, ôn luyện kiến thức Những phương pháp mới không nhữnggiúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức mà quan trọng hơn là giúp các em tự học đểnắm vững kiến thức, tái hiện kiến thức và hoàn thành tốt bài thi
Môn Địa Lí là môn học có khối lượng kiến thức cần học sinh ghi nhớ rấtnhiều, cần có kĩ năng khai thác cả kênh hình và kênh chữ Chương trình Địa Lí lớp
11 đòi hỏi học sinh phải nắm vững kiến thức địa lí kinh tế - xã hội thế giới cũngnhư khu vực và quốc gia, nhất là khi từ năm 2017 môn Địa Lí được chuyển sanghình thức thi trắc nghiệm khách quan, vì vậy đòi hỏi học sinh phải nắm trắc kiếnthức, tránh sự nhầm lẫn giữa quốc gia này với quốc gia khác Vậy làm thế nào đểhọc sinh hệ thống kiến thức, nắm vững kiến thức một cách khoa học, logic, tránh sựnhầm lẫn? Là một giáo viên đã cùng nhiều thế hệ học sinh trải những kì thi Tốtnghiệp, tôi luôn trăn trở làm thế nào để giúp học sinh hệ thống kiến thức và ôn tậpmột cách tốt nhất? Đặc biệt là với đối tượng học sinh trường có đầu vào thấp nhưtrường THPT 4 Thọ Xuân, để giúp học sinh hiểu bài, nhớ lâu, vận dụng tốt kiếnthức tôi thường xuyên vận dụng sơ đồ tư duy trong quá trình dạy hoc
Chính vì những lý do trên, đề tài: “Sử dụng sơ đồ tư duy để ôn tập kiến thức
Địa Lí 11 nhằm giúp học sinh đạt kết quả cao trong kì thi THPT Quốc Gia 2018”sẽ
góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên, giúp họcsinh có khả năng nhận thức kiến thức và tự hoàn thiện kiến thức để đạt được nhữngkết quả tốt nhất trong kì thi sắp tới
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài này tôi nghiên cứu ở một số bài học địa lí 11 chương trình sách giáokhoa ban cơ bản và giới hạn trong việc tạo kĩ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ chohọc sinh lớp 12 để ôn tập kiến thức chuẩn bị cho kì thi THPT QG
Trang 31.4 Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu nội dung này, tôi sử dụng một số phương pháp sau đây:
- Phương pháp thử nghiệm
- Phương pháp quan sát: qua các tiết dự giờ thao giảng
- Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp khảo sát, thống kê
Trang 42 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của của sáng kiến
Năm học 2017-2018 là năm tiếp tục đổi mới về phương pháp giảng dạy vàhọc tập của giáo viên và học sinh Năm nay, nội dung kiến thức rộng hơn, sâu hơn,mang tính chất bao quát, do đó đòi hỏi giáo viên và học sinh cần có phương phápphù hợp để đạt kết quả cao trong kỳ thi năm 2018 sắp tới Theo cấu trúc đề thamkhảo mà Bộ giáo dục vừa công bố vào hồi cuối tháng 1/2018 thì chương trình Địa lí
11 chiếm tới 15 – 20% cấu trúc đề thi, bao gồm cả phần lý thuyết, kỹ năng biểu đồ,bảng số liệu
Trong khi đó nội dung kiến thức của chương trình Địa lí lớp 11 tương đốirộng và được chia thành hai phần cơ bản:
- Phần A Khái quát nền kinh tế - xã hội thế giới
- Phần B Địa lí khu vực và quốc gia
Trong mỗi phần, nhất là phần B được học về đặc điểm tự nhiên, dân cư, kinh
tế của từng quốc gia và khu vực Vậy, làm thế nào để học sinh có thể nắm chắckiến thức, không nhầm lẫn nội dung kiến thức của quốc gia này với quốc gia khác,khu vực này với khu vực khác để đạt được kết quả cao nhất trong kì thi sắp tới
Để học sinh có thể khái quát được kiến thức một cách dễ dàng, tránh nhầmlẫn thi sơ đồ tư duy là một trong những lựa chọn hiệu quả nhất trong các tiết ôn tập.Bởi:
Sơ đồ tư duy (SĐTD) còn được gọi là bản đồ tư duy, hay lược đồ tư duy(Mind Map), là một hình thức “ghi chép” đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc,chữ viết với sự tư duy tích cực, nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng ý tưởng, tóm tắtnhững ý chính của một nội dung, hệ thống hóa kiến thức của một chủ đề, các cáchgiải một dạng bài tập Có nhiều cách để lập SĐTD, như dùng bút chì, bút màu, giấybìa, phấn màu, bảng đen… (cách truyền thống), hoặc ứng dụng công nghệ thông tin
để thiết kế (Microsoft Powerpoint…)
Không những vậy SĐTD còn là một sơ đồ mở, không yêu cầu về tỉ lệ, chitiết khắt khe như bản đồ địa lí hay bản đồ lịch sử Vì vậy, người sử dụng có thểthêm hoặc bớt đi các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau thông qua màu sắc,hình ảnh, cụm từ diễn đạt (tùy theo tư duy mỗi người) Cùng một chủ đề, nhưngmỗi người có thể “thể hiện” sơ đồ tư duy theo cách riêng Do đó, sử dụng SĐTD sẽphát huy được tối đa năng lực sáng tạo của người dạy và người học
Trong cuốn sách “Bản Đồ Tư Duy - Đổi Mới Dạy Học ” của tác giả HoàngĐức Huy đã chỉ ra rằng: bản đồ tư duy sẽ đem đến cho học sinh những lợi ích cụthể trong quá trình học tập là nắm được những nội dung cơ bản của bài học, hệthống nội dung kiến thức và biểu thị bằng sơ đồ, ghi nhớ nội dung học tập một cáchsâu sắc và bền vững
Adam Khoo trong “Tôi tài giỏi, bạn cũng thế!” cũng đã đề cập tới SĐTD –công cụ ghi chú tối ưu; bởi, SĐTD giúp học sinh tiết kiệm được thời gian vì nó chỉtận dụng những từ khóa; SĐTD giúp học sinh hình dung được những kiến thức cần
Trang 5nhớ, hiển thị sự liên tưởng giữa các ý tưởng một cách rất rõ ràng; SĐTD còn chophép học sinh làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sử dụng những màu sắc,kích cỡ, hình ảnh đa dạng SĐTD giúp học sinh tạo ra được một bức tranh mangtính lí luận, liên kết chặt chẽ về những gì các em đã học được.
Việc vận dụng SĐTD trong dạy học nhất là trong các tiết ôn tập, giáo viên sẽgiúp học sinh tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã học theo cáchhiểu của học sinh với dạng sơ đồ tư duy
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
* Về phía giáo viên:
Hiện nay, nhiều giáo viên (Gv) đã và đang tích cực thực hiện đổi mớiphương pháp dạy học, sử dụng các phương pháp dạy học mới như hoạt động nhóm,
kỹ thuật bể cá, kỹ thuật khăn trải bàn, KWL… nhằm tạo hứng thú học tập cho hs.Nhiều Gv cũng đã ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình dạy học bằng cách
sử dụng các video, các hình ảnh trực quan sinh động làm cho hs thấy thích thú vớitiết học hơn Tuy nhiên nhiều gv chưa khéo léo khi sử dụng giải pháp này dẫn đếntình trạng lạm dụng các thiết bị dạy học, biến tiết học trở thành những giờ “xemphim” không mang lại hiệu quả giáo dục
Vẫn còn nhiều gv chưa có sự chuẩn bị tốt nhất cho bài giảng khi lên lớp.Giáo án còn thiên về cung cấp kiến thức giáo khoa một cách thuần túy, chưa coitrọng việc soạn và sử dụng bài giảng theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thứccủa hs; chưa phân loại các đối tượng học sinh trong từng lớp rõ ràng Việc truyềnthụ kiến thức của giáo viên nhiều khi còn thiên về một chiều, thậm chí vẫn còn tìnhtrạng đọc – chép, nhìn – chép Nhất là ở nhiều tiết ôn tập vẫn còn mang tính chấtnhư là tiết bài tập hoặc giáo viên đưa các câu hỏi trắc nghiệm trong phần đó,chương đó để học sinh làm và tự nhớ lại kiến thức Vì vậy, không kích thích đượcnăng lực tự lực, tự sáng tạo của hs, làm cho hs thụ động trong việc lĩnh hội kiếnthức
Vậy, vấn đề đặt ra là giáo viên cần phải cung cấp cho học sinh một phươngpháp phù hợp để học sinh tự học, tự hệ thống kiến thức, đặc biệt là phần kiến thức
về Địa Lí 11 mà các em đã học cách đây 1 năm
* Về phía học sinh
Địa lí là môn học có nhiều kiến thức gắn với thực tiễn, bao gồm cả phần kiếnthức tự nhiên, kinh tế - xã hội và nhiều kĩ năng đặc trưng của môn học Tuy nhiên,nhiều học sinh vẫn cho rằng đây là môn học học thuộc, dễ kiếm điểm, nên thực tếnhiều học sinh còn học một cách thụ động, đơn thuần là nhớ kiến thức một cáchmáy móc, học bài nào biết bài ấy, trả lời câu hỏi thì nhìn vào sách giáo khoa hoàntoàn, chưa có sự liên hệ kiến thức giữa các bài học, vì vậy chưa phát triển được tưduy logic và tư duy hệ thống
Học sinh trường THPT 4 Thọ Xuân có đầu vào tương đối thấp, với điều kiệnhọc tập còn hạn chế, trong khi nhiều gia đình bố mẹ đi làm ăn xa, để con ở nhà với
Trang 6ông bà nên việc đôn đốc, quan tâm sâu xát đến việc học tập của các em còn nhiềuhạn chế
Mặc dù mấy năm trở lại đây môn Địa Lí được nhiều học sinh trường tôi lựachọn là môn thi tốt nghiệp nhưng trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy, nhiều họcsinh còn coi nhẹ bộ môn, coi đây là môn phụ nên không mấy hứng thú với mônhọc, chưa đầu tư nhiều thời gian, công sức nên giáo viên rất khó khăn trong việctruyền đạt kiến thức, đổi mới phương pháp dạy học Nhiều học sinh còn cho rằngmôn Địa Lí được mang Atlat Địa Lí Việt Nam vào phòng thi nên không sợ bị điểmliệt
Một thực tế đáng lo ngại trong quá trình ôn tập là khi giáo viên hỏi bài, họcsinh đã nắm hầu hết kiến thức, nhưng khi kiểm tra lại thì học sinh đã quên hoặcnhầm lẫn kiến thức, nhất là khi học sang phần Địa lí khu vực và quốc gia Thậmchí, khi cho các em làm các bài tập trắc nghiệm để củng cố kiến thức thì phần lớncác em học sinh còn lệ thuộc vào sách giáo khoa để làm bài
Đặc biệt khi các em cần ôn tập để chuẩn bị cho các bài kiểm tra định kì, thìmột khối lượng kiến thức khổng lồ cần được nhồi nhét vào bộ não khiến học sinhmột cách phản khoa học gây căng thẳng dẫn đến chán ghét môn học Kể cả các emlập đề cương ôn tập thì cũng không rút gọn được bao nhiêu, việc ghi nhớ máy móc
sẽ khiến học sinh học vẹt, không hiểu bản chất vấn đề và kết quả thường khôngcao
Môn Địa Lí là môn học có khối lượng kiến thức cần HS ghi nhớ rất nhiều,cần có kĩ năng khai thác cả kênh hình và kênh chữ do vậy để hình thành cho các em
tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cáchtổng thể, khoa học chứ không phải là học vẹt, học thuộc lòng, HS hiểu bài, nhớ lâu,vận dụng tốt thì cần phải vận dụng BĐTD trong dạy hoc
Vì vậy việc sử dụng SĐTD để học sinh lớp 12 ôn tập lại phần kiến thức Địa
Lí 11 sẽ giúp các em sáng tạo hơn, tiết kiệm thời gian, ghi nhớ tốt hơn Khi lậpmột bản đồ kiến thức, ngoài việc nhớ và hiểu kiến thức còn giúp học sinh nắm kiếnthức sâu, kĩ hơn, giúp các em ôn tập tốt hơn phần kiến thức Địa Lí lớp 11 để trongquá trình làm bài thi không để bị mất điểm phần nào cả
2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện
2.3.1 Các giải pháp
Chương trình Địa lí lớp 11 đã được các em học cách đây 1 năm nên việc các
em nhớ kĩ, nhớ lâu nội dung bài học là rất khó, nhất là đối với những học sinh cóhọc yếu hoặc chỉ lựa chọn tổ hợp khoa học xã hội là môn thi tốt nghiệp Thôngthường, khi ôn thi tốt nghiệp các giáo viên thường tự nhắc lại kiến thức cũ và chocác em các câu hỏi trắc nghiệm để ôn tập Làm như vậy không giúp học sinh khắcsâu kiến thức mà còn làm cho lớp học trở nên nhàm chán
Với thế mạnh của sơ đồ tư duy là kiến thức được hệ thống hóa dưới dạng sơ
đồ, các đường nối, là sự diễn tả mạch lôgic kiến thức hoặc các mối quan hệ nhânquả hay quan hệ tương đương, cộng thêm màu sắc của các đường nối, màu sắc của
Trang 7các đơn vị kiến thức Sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinh nhìn thấy “bức tranh tổng thể”
cả phần kiến thức đã học
Nhằm hướng học sinh đến một phương cách học tập tích cực và tự chủ, giáoviên không những cần giúp học sinh khám phá các kiến thức mới mà còn giúp họcsinh hệ thống những kiến thức đó Việc xây dựng một “hình ảnh” thể hiện mối liên
hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ,nhận thức, tư duy và óc sáng tạo…
Có nhiều cách Sử dụng bản đồ tư duy, nhưng theo Tony Buzan để bắt đầumột Bản đồ tư duy thì cần bốn yếu tố sau:
* Cách thứ nhất: Lập sơ đồ tư duy mở
Trong giờ ôn tập, giáo viên chỉ vẽ một số nhánh chính, thậm chí không đủnhánh, hoặc thiếu hoặc thừa thông tin, Sau đó, giáo viên yêu cầu học sinh tự bổsung, thêm hoặc bớt thông tin trong bài học đó, để cuối cùng cả lớp có được một sơ
đồ tư duy ôn tập tương đối hoàn chỉnh và hợp lí
Ví dụ: khi ôn tập về Châu Phi, giáo viên đưa ra SĐTD với các nhánh còn thiếu và
yêu cầu học sinh bổ sung phần kiến thức cho hoàn chỉnh
Với cách làm này sẽ lôi cuốn được sự tham gia của học sinh, bắt buộc họcsinh phải suy nghĩ nhiều hơn, trao đổi và tranh luận nhiều hơn để bổ sung kiếnthức, có thể thêm hoặc bớt các nhành, kể cả nhánh chính từ đó giúp học sinh nhớlâu, nhớ kĩ nội dung hơn, đồng thời giúp cho giờ ôn tập, tổng kết không bị tẻ nhạt
và có chất lượng hơn
* Cách thứ hai: Chia nhóm để lập sơ đồ tư duy.
Mỗi nhóm sẽ lập sơ đồ tư duy theo từng chủ đề, sau đó các nhóm lên trìnhbày sơ đồ tư duy của nhóm mình, các nhóm khác nhận xét về: nội dung cơ bản kiếnthức của chủ đề, cách trình bày, cấu trúc của sơ đồ tư duy…
Trang 8Ví dụ: khi ôn tập về một số vấn đề của châu lục và khu vực, tôi chia lớp thành 3
nhóm và yêu cầu về chuẩn bị chủ đề đã được chia:
Nhóm 1: chủ đề Châu Phi
Nhóm 2: chủ đề Mĩ La tinh
Nhóm 3: chủ đề Tây Nam Á và Trung Á
Hoặc có thể cùng một chủ đề nhưng các nhóm hoàn thành các nhánh khác nhau đểhoàn chỉnh bức tranh kiến thức
Ví dụ: Khi ôn tập về kinh tế của Nhật Bản, tôi đưa ra từ khóa và yêu cầu mỗi
nhóm sẽ thảo luận về mỗi nhánh và hoàn thành chủ đề chính:
Với cách lập sơ đồ tư duy như trên, chắc chắn giờ ôn tập, củng cố kiến thức sẽmang lại hiệu quả cao
Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọnthể hiện qua các nhánh của bài ôn tập Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng cả bàiđọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được nội dung trọngtâm của từng bài học Ngoài ra, giáo viên có thể hướng dẫn các em tự lập sơ đồ tưduy ở nhà để ôn tập, tự khắc sâu kiến thức cho bản thân
Để các em không bị bỡ ngỡ khi tiến hành lập SĐTD cho hoạt động nhóm,ngay từ khi các em vào học lớp 10 tôi đã sử dụng SĐTD trong quá trình dạy học
Sơ đồ tư duy có thể được sử dụng để kiểm tra bài cũ hoặc khi xây dựng bài họcmới hoặc trong việc củng cố kiến thức bài học Ngoài ra, SĐTD là công cụ hữuhiệu để hổ trợ cho tiết tổng kết, ôn tập kiến thức
2.3.2 Biện pháp tổ chức thực hiện:
a Vẽ sơ đồ tư duy theo đề cương
Trang 9Sơ đồ tư duy theo đề cương còn gọi là sơ đồ tư duy tổng quát, được tạo radựa trên bảng mục lục trong sách giáo khoa
Dạng sơ đồ tư duy này giúp học sinh có cài nhìn tổng quát về toàn bộchương trình Địa lí 11 Chúng giúp cho các em học sinh nắm được số lượng kiếnthức phải chuẩn bị cho kì thi, giúp cho các em nhìn thấy được bức tranh toàn cảnhcủa chương trình
Trang 10b Vẽ sơ đồ theo bài, chương
Trong chương trình Địa Lí 11 được chia thành 2 phần: phần a Khái quát nềnkinh tế -xã hội thế giới; phần b địa lí khu vực và quốc gia Ở phần thứ nhất baogồm 4 bài lí thuyết và 1 bài thực hành, chúng ta có thể xây dựng chung thành một
sơ đồ tư duy hoặc chia mỗi bài thành 1 sơ đồ riêng rẻ
Ví dụ 1: Để ôn tập lại cho học sinh kiến thức về “Một số vấn đề mang tính toàn
cầu”, giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng SĐTD như sau:
Hình 1 Sơ đồ tư duy khái quát chương trình Địa Lí 11