skkn sử dụng tư liệu lịch sử trong giảng dạy văn học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ở trường THPT cẩm thủy 2

Bởi tôi nghĩ rằng: Sử dụng tư liệu dạy học phong phú, hợp lí sẽ tạo cho bàigiảng sự sinh động, hấp dẫn, khơi gợi được sự hứng thú, tích cực, tự giác cho học sinh,giúp cung cấp thêm cho c

11 2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 7

12 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động

giáo dục và với bản thân

11

17 Danh mục các SKKN đã được Hội đồng SKKN ngành GD

cấp tỉnh đánh giá đạt từ loại C trở lên

15

SỬ DỤNG TƯ LIỆU LỊCH SỬ TRONG GIẢNG DẠY VĂN HỌC

NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY VÀ HỌC

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CẨM THỦY 2

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Từ trước tới nay, môn Ngữ văn luôn được xác định là một môn học cơ bản có vị trí vôcùng quan trọng trong chương trình giáo dục của các nhà trường phổ thông nói chung,trường trung học phổ thông nói riêng Trong đó phân môn văn học chiếm phần lớn thờilượng của bộ môn Văn học không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức về xã hội, pháttriển cho học sinh năng lực sử dụng ngôn ngữ, rèn luyện khả năng tư duy… mà còn bồidưỡng tâm hồn, tình cảm, cảm xúc thẩm mĩ tốt đẹp cho học sinh, giúp các em tự hoàn thiệnnhân cách [1] nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục mà Đảng và Nhà nước đề ra cho giáo dụclà: “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khảnăng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làmviệc hiệu quả” [2] Tuy nhiên hiện nay, do xu thế chung của xã hội, cũng như nhiều mônhọc khoa hoc xã hội khác, tình trạng học văn trong nhà trường đang phải đối mặt vớinhiều vấn đề nan giải:

Trước hết chính là tình trạng học sinh quay lưng với môn học, các tiết văn học trướckia vốn là niềm hào hứng nay học sinh hờ hững thậm chí ngán ngẩm Dù là môn thi bắtbuộc với tất cả các thí sinh trong kì thi Trung học phổ thông quốc gia, nhưng tình trạng họcvăn ở các khối lớp nói chung, đặc biệt là khối lớp 12 vẫn thiếu sự hào hứng, tự giác

Bên cạnh đó là tình trạng học sinh nắm kiến thức văn học một cách hời hợt, phântích tác phẩm văn học chỉ như một sự cắt nghĩa câu từ một cách đơn thuần mà không hiểu

ý nghĩa xã hội, các vấn đề mang tính thời đại được đặt ra trong tác phẩm… Một trongnhững lí do của tình trạng trên là sự thiếu hụt kiến thức lịch sử liên quan đến tác phẩm vănhọc, giai đoạn văn học của học sinh; tình trạng thiếu tư duy hệ thống mang tính liên môn

để lí giải sự ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử đến văn học

Một vấn đề nữa vô cùng quan trọng khiên tôi quan tâm tới đề tài này là hiện naymục tiêu giáo dục đang hướng tới việc tích cực rèn luyện kĩ năng và năng lực vận dụngkiến thức liên môn để việc giải quyết các vấn đề trong học tập cho học sinh Nhưng họcsinh ở trường THPT Cẩm Thủy 2 trong tất cả các khối lớp đều khá hời hợt với việc này,khả năng liên kết kiến thức trong các môn học yếu… lâu dài sẽ khiến học sinh không theokịp xu hướng học tập chung

Vậy làm thế nào để kéo học sinh trở lại với bộ môn Ngữ văn nói chung, để học sinhhứng thú, say mê với mỗi tiết văn học nói riêng? Làm thế nào để tiết văn học trở nên phongphú và hấp dẫn để người học cảm nhận đang được tiếp cận và khám phá những điều mới

mẻ, tìm hiểu chân lí khoa học để nâng cao chất lượng bộ môn, góp phần nâng cao chấtlượng giáo dục nói chung, đáp ứng mục tiêu giáo dục mà Đảng và Nhà nước đề ra? Lànhững câu hỏi mà những người giảng dạy bộ môn chúng tôi luôn trăn trở Và đó cũng

chính là lí do khiến tôi tìm đến với đề tài sáng kiến kinh nghiệm này - Đề tài “Sử dụng tưliệu Lịch sử trong giảng dạy văn học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ở trường THPTCẩm Thủy 2” Bởi tôi nghĩ rằng: Sử dụng tư liệu dạy học phong phú, hợp lí sẽ tạo cho bàigiảng sự sinh động, hấp dẫn, khơi gợi được sự hứng thú, tích cực, tự giác cho học sinh,giúp cung cấp thêm cho các em những kiến thức lịch sử quan trọng có liên quan đến tácphẩm văn học, giai đoạn văn học, tác giả văn học… để các em có điều kiện hiểu sâu vàthấu đáo hơn về bài học Đặc biệt việc sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học văn học sẽgiúp học sinh thói quen tư duy hệ thống mang tính liên môn để học sinh có thể vận dụngkiến thức không chỉ của văn và lịch sử mà còn biết vận dụng kiến thức liên môn của tất cảcác môn học để giải quyết các vấn đề trong học tập.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài này, tôi hướng tới một số mục đích cơ bản sau:

Thứ nhất: Góp một phương pháp giảng dạy văn học vào hệ thống phương pháp dạy văn

nói chung góp phần đổi mới phương pháp, giúp truyền tải hiệu quả kiến thức văn học đểhọc sinh hiểu vấn đề nhanh hơn, sâu sắc hơn

Thứ hai: Vận dụng vào giảng dạy giúp bài học sinh động, phong phú, tạo hứng thú cho

học sinh, giúp học sinh tích cực, tự giác trong các tiết học văn học từ đó nâng cao chấtlượng bộ môn nói riêng, chất lượng giáo dục nói chung

Thứ ba: Giúp học sinh hiểu được mối liên hệ mật thiết giữa các môn học đặc biệt là giữa

văn học và lịch sử từ đó nâng cao năng lực vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết cáctình huống trong học tập- một trong những mục tiêu mà giáo dục đang hướng tới, góp phầngiáo dục toàn diện học sinh

Thứ tư: Qua nghiên cứu đề tài bản thân sẽ tự bồi dưỡng được thêm về kiến thức chuyên

môn, nghiệp vụ, nâng cao kĩ năng sử dụng các phương pháp dạy học, nâng cao trình độnghiên cứu khoa học trong dạy học

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Với đề tài này, tôi tập trung nghiên cứu cho phân môn văn học thuộc bộ môn Ngữvăn cấp Trung học phổ thông bao gồm kiểu bài bài đọc văn và bài văn học sử Trong đềtài này tôi chọn nghiên cứu trên việc giảng dạy một tác phẩm văn học, tác phẩm “Vợ nhặt”của Kim Lân (Ngữ văn lớp 12 cơ bản)

1.4 Đối tượng khảo sát, thực nghiệm:

Để nghiên cứu đề tài, tôi tiến hành khảo sát thực nghiệm trên 2 đối tượng: Lớp 12Cnăm học 2014- 2015 và lớp lớp 12C năm học 2017-2018 trường THPT Cẩm Thủy 2

Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu: Từ năm học 2014-2015 tôi đã tiến hành nghiêncứu đề tài này trên đối tượng là lớp 12C, có thu thập thông tin và các số liệu nhất định Tuynhiên do điều kiện khách quan của bản thân nên quá trình nghiên cứu của tôi bị gián đoạn.Năm học 2017-2018, tôi lựa chọn lớp 12C là lớp đối chứng bởi cả hai lớp đều có đối tượnghọc sinh giống nhau, tập hợp những học sinh có nguyện vọng học và thi đại học khối C, đa

số có khả năng tiếp thu tốt, một số có khả năng cảm thụ văn học khá tốt

1.5 Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài được nghiên cứu bằng sự kết hợp các phương pháp:

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết.

- Phương pháp khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu

- Phương pháp quan sát đối tượng

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận:

2.1.1 Khái niệm tư liệu lịch sử

Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá trình phát triển của xã hội loài người, đồngthời nó tồn tại khách quan với chúng ta Do lịch sử là cái đã trải qua nên con người khôngthể trực tiếp quan sát vì vậy việc nhận thức phải dựa vào nguồn tư liệu lịch sử Vậy tư liệulịch sử là gì? Hiện nay khái niệm tư liệu lịch sử vẫn còn có nhiều cách phát biểu: TheoChi- khơ- mi-rốp, nhà sử học Nga: “Tư liệu lịch sử là tất cả những gì còn sót lại của cuộcsống đã qua…tư liệu lịch sử là một phương tiện để bảo tồn, lưu giữ và truyền bá” Còn Rê-ban lại cho rằng: “ Tư liệu lịch sử là tổng hợp thành quả từ hoạt động nhận thức và thựctiễn của con người được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác bằng phương diện xãhội” Trong cuốn “Bách khoa toàn thư” cũng nêu khái niệm: “Tư liệu lịch sử là những gìphản ánh trực tiếp của quá khứ” [3] Dù có nhiều cách phát biểu khác nhau, nhưng tựuchung lại đều giúp ta nhận thức được rằng: Tư liệu lịch sử là những di tích của quá khứ,xuất hiện như sản phẩm của quan hệ xã hội nhất định [3]

2.1.2 Các loại tư liệu lịch sử

Khoa học lịch sử có nguồn tư liệu hết sức phong phú và đa dạng, người ta có nhiềucách để phân loại tư liệu lịch sử Dựa vào nội dung phản ánh và tính chất, tư liệu lịch sửđược chia thành 7 nhóm sau:

- Nhóm tư liệu thành văn

- Nhóm tư liệu vật chất

- Nhóm tư liệu truyền miệng dân gian

- Nhóm tư liệu ngôn ngữ

- Nhóm tư liệu dân tộc học

- Nhóm tư liệu phim ảnh, băng ghi hình

- Nhóm tư liệu băng ghi âm.[4]

2.1.3 Mối quan hệ giữa lịch sử và văn học

Văn học và lịch sử có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau, từ xưa đã có quanniệm “Văn sử bất phân” xem lịch sử và văn học là một môn khoa học không thể tách rời.Thực tế có thể thấy, văn học ra đời, tồn tại và phát triển trong một điều kiện hoàn cảnh xãhội nhất định, văn học chịu sự chi phối của điều kiện xã hội ấy Có thể nói điều kiện xãhội ảnh hưởng đến mọi mặt của văn học: Từ tiến trình vận động, phát triển đến nội dungphản ánh, thậm chí ảnh hưởng đến cả hình thức nghệ thuật của tác phẩm Nói về sự ảnhhưởng của hoàn cảnh lịch sử- xã hội đến văn học, giáo sư Phan Trọng Luận đã cho rằng:

“Văn học cũng như tác phẩm văn chương luôn được ra đời trong những bối cảnh lịch sử xãhội văn hóa cụ thể; những yếu tố đó được thẩm thấu, chắt lọc thông qua lăng kính của nhàvăn để đi vào tác phẩm” [5] Xét trên chức năng của văn học, có ý kiến đã khẳng định:

“Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội” (Standa) Vì vậy khi nói về vai trò củanhà văn Banlzac đã cho rằng: “Nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại”, người cóchức năng phản ánh trung thực hiện thực của xã hội theo lăng kính chủ quan của mìnhbằng tài năng và tâm hồn, trái tim của người nghệ sĩ Mà hiện thực xã hội ấy chính là lịchsử

Hơn nữa giữa bộ môn văn học và lịch sử cũng có nhiều mối tương đồng nhất định,tất nhiên bên cạnh đó là những khác biệt do đặc trưng bộ môn quy định Văn chương vàlịch sử đều tuân thủ một cách thú vị hai trục thời gian đồng đại và lịch đại Trước hết dùnói gì đi nữa thì văn chương và lịch sử đều là câu chuyện của thời điểm hiện tại, tại thờiđiểm đó mọi sự được mã hoá bằng văn bản Đối với tác phẩm văn chương dưới sự tác độngcủa tâm lí học về sáng tạo và xã hội học về các thiết chế đã làm cho nó trong thời điểmhiện tại phải là nó, nghĩa là nó được tồn lưu Giá trị tồn lưu ấy là giá trị một thời và mãimãi, giá trị bị quy định bởi lịch sử và có quyết định tới lịch sử Như vậy bản thân vănchương trong sự sống động đã là vấn đề của lịch sử nếu ta xem lịch sử là một quá trình tiếpbiến Cả văn chương và lịch sử đều tồn tại trên cơ sở tính kế thừa Thế nhưng lịch sử là sự

kế thừa đơn thuần nếu lịch sử ấy được các sử gia xem xét một cách nghiêm ngặt, nghĩa làcác sử gia đồng tình với quá khứ, còn văn chương là sự kế thừa có tính xét lại, nghĩa là vừatiếp thu quá khứ vừa phải đối thoại với quá khứ, nếu không đối thoại với quá khứ vănchương mãi mãi nằm trong chết cứng, trong một trạng thái tĩnh ngột ngạt. Văn chương vàlịch sử còn có mối tương đồng trong bản chất, trong sự “viết” Lịch sử là sự tiếp nối củanhững biến động, những biến động ấy được lưu lại bằng văn bản, dù rằng văn chương làsân chơi của hư cấu còn lịch sử là khoa học của kỹ thuật ghi chép khách quan (văn chươngthuộc về vấn đề chủ quan, lịch sử thuộc về khách quan) Trên cơ sở này có thể nói rằng:lịch sử là tiểu thuyết đã được hiện thực hoá, còn tiểu thuyết là một lịch sử đáng lẽ xảy ra.[6]

2.1.4 Tầm quan trọng của việc sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học.

Trong giảng dạy môn lịch sử, tư liệu lịch sử được xem là điều kiện cơ bản nhất đểtái tạo hình ảnh quá khứ, giúp bài học sinh động, thuyết phục [4] Trong dạy học văn, tưliệu lịch sử sẽ là nguồn minh họa chân thực cho một đơn vị kiến thức có liên quan của mộtgiai đoạn văn học, một tác phẩm văn học … giúp bài học sinh động, hấp dẫn, thuyết phục,góp phần giúp học sinh hiểu kiến thức nhanh và sâu hơn

2.2 Thực trạng vấn đề

Hiện nay với sự phát triển của khoa học công nghệ đã góp phần rất lớn trongviệc đổi mới phương pháp giảng dạy của đội ngũ giáo viên thông qua việc cung cấp cáctrang thiết bị phục vụ dạy học theo phương pháp mới (Máy tính, máy chiếu, hệ thống loađài ), sự phát triển rộng khắp của mạng lưới internet, sự phong phú của các loại tài liệu,

sách, báo tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên và học sinh tiếp cận, tìm kiến thông tin, tàiliệu ở nhiều dạng thức khác nhau phục vụ cho việc dạy và học nhằm nâng cao chất lượnggiáo dục

Trong khi đó, vấn đề về trang thiết bị và sử dụng, khai thác trang thiết bị phục vụcho việc dạy và học môn văn ở nhà trường vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập Qua khảo sátsách giáo khoa và hệ thống thiết bị, đồ dùng dạy học của bộ môn Ngữ văn trong trườngTHPT Cẩm Thủy 2 tôi nhận thấy: Các bài văn học từ văn học sử đến bài đọc văn trongchương trình đều có ít nhiều kiến thức liên quan đến lịch sử, nhưng thiết bị, đồ dùng dạyhọc được cấp để làm nổi bật nội dung này thì vô cùng hạn chế và hầu như là không có(Dưới đây là bảng tổng hợp thiết bị dạy học môn Ngữ văn của trường THPT Cẩm Thủy 2):

Danh mục thiết bị dạy học Ngữ văn lớp 10

TT Tên bài dạy (ppct)Tiết Nội dung sử dụngthiết bị Tên thiết bị

phần Tiểu dẫn

Một số hình ảnh tư liệu vềNguyễn Bỉnh Khiêm

2 Tại lầu Hoàng Hạc

5 Truyện Kiều 80 Minh hoạ khi dạy

phần Tiểu dẫn

Một số hình ảnh tư liệu vềNguyễn Du

Danh mục thiết bị dạy học môn Ngữ văn lớp 12

TT Tên bài dạy (ppct)Tiết Nội dung sử dụng thiết bị Tên thiết bị

1 Tây Tiến 19-20 Minh hoạ khi giảng dạy

phần 1 của bài thơ

TranhPhong cảnh Tây Bắc

2 Việt Bắc 25-26 Minh hoạ khi dạy phần

khái quát về tác phẩm

TranhChiến khu Việt Bắc

4 Vợ nhặt 60 - 61 Minh hoạ khi dạy phần

khái quát về nạn đói năm1945

TranhCảnh nạn đói năm 1945

ở Bắc Bộ

Nhìn vào bảng danh mục thiết bị dạy học ta có thể thấy, chương trình lớp 11 không

có một thiết bị nào, thiết bị dạy học của lớp 10 và 12 cũng khá nghèo nàn và đơn điệu, tưliệu lịch sử liên quan đến bài học hầu như không có Tình trạng thiết bị dạy học như trên rõràng sẽ không đáp ứng được nhu cầu dạy và học hiện nay Đây không chỉ là thực trạngriêng của trường THPT Cẩm Thủy 2 mà còn là thực trạng chung của nhiều trường THPThiện nay, đặc biệt là các trường ở các địa bàn miền núi, vùng khó khăn

Cùng với đó là thực trạng một bộ phận giáo viên chưa quan tâm đến việc sưu tầm và

sử dụng, tư liệu lịch sử nói riêng, tư liệu dạy học có liên quan đến bài giảng nói chungnhằm làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn Tình trạng này là do nhiều nguyên nhân có cảchủ quan và khách quan: Do giáo viên hiện nay phải làm quá nhiều việc nên thiếu thời gianđầu tư cho chuyên môn; Do giáo viên chưa thực sự tâm huyết với công việc; Do áp lực vềthời gian phân phối cho mỗi tiết dạy khiến người giáo viên sợ “Cháy giáo án”, đầu tư nhiều

mà sử dụng không bao nhiêu

Qua khảo sát các tài liệu in ấn và thông tin trên internet tôi cũng nhận thấy, đây làmột đề tài còn chưa được nhiều người quan tâm, đầu tư nghiên cứu bài bản Dù có thểngười dạy văn ai cũng thấy sự ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử xã hội đến văn học, tronggiảng dạy đã có vận dụng ở một mức độ nhất định

2.3 Giải pháp đã thực hiện

Để giải quyết các thực trạng, vấn đề thực tiễn trong dạy học bộ môn đã được phântích ở trên, trong các tiết dạy văn học, tôi đã tích cực sưu tầm và sử dụng các loại tư liệulịch sử vào việc tổ chức các hoạt động học cho học sinh Việc sử dụng tư liệu lịch sử vàogiảng dạy tiết văn học là một công việc tỉ mỉ, đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc về thời gian vàtâm huyết của người giáo viên, công việc phải được tiên hành lần lượt theo các bước nhấtđịnh của quá trình dạy học Trong khuôn khổ đề tài này, tôi chỉ tập trung vào việc sử dụng

ba loại tư liệu lịch sử phổ biến, dễ tiếp cận đó là: tư liệu thành văn, tư liệu phim ảnh và tưliệu truyền miệng dân gian Phương pháp được tôi được tiến hành theo các bước sau:

2.3.1 Bước 1: Xác định, chọn lựa kiến thức lịch sử có liên quan.

Mỗi một bài học thuộc phân môn văn học dù là văn học sử hay đọc văn đều gắnliền với một số kiến thức lịch sử có liên quan Trong bài văn học sử, kiến thức lịch sửthường xuất hiện nhiều ở hoàn cảnh lịch sử của mỗi giai đoạn văn học, ở thời đại sống củamỗi tác gia văn học Trong bài đọc văn, kiến thức lịch sử lại xuất hiện nhiều ở hoàn cảnh rađời của tác phẩm, ở lĩnh vực nội dung mà tác phẩm văn học phản ánh Trước khi tìm kiếm

tư liệu lịch sử cho bài giảng, giáo viên cần xác định bài học có những đơn vị kiến thức nào

có liên quan đến kiến thức lịch sử Tuy nhiên, không phải đơn vị kiến thức lịch sử nào cóliên quan giáo viên cũng phải tập trung khai thác, sử dụng tư liệu lịch sử để minh họa Saukhi xác định kiến thức lịch sử có liên quan trong bài học, giáo viên cần chọn lựa nhữngđơn vị kiến thức quan trọng, kiến thức lịch sử có liên quan phải là những thông tin đặc sắc,

hấp dẫn, có tác dụng làm nổi bật nội dung của bài học Đặc biệt, kiến thức lịch sử phải cóliên quan mật thiết đến nội dung bài học.

2.3.2 Bước 2: Tìm kiến tư liệu lịch sử

Trước tiên, dựa vào đơn vị kiến thức cần làm rõ, kiến thức lịch sử có liên quan đã

được xác định, giáo viên sẽ quyết định dạng tư liệu lịch sử cần tìm kiếm: Tư liệu phim ảnh,

tư liệu thành văn, tư liệu ghi âm Trong thực tế có thể thấy có ba loại tư liệu lịch sử phổbiến đó là tư liệu phim ảnh và tư liệu thành văn và tư liệu truyền miệng dân gian, các loại

tư liệu còn lại học sinh thường không có điều kiện tiếp cận Ví dụ như: tư liệu vật chất, đây

là loại tư liệu rất quý hiếm, loại tư liệu này chỉ có thể được trưng bày ở các viện bảo tàng,các di tích lịch sử Bởi vậy giáo viên chỉ nên tập trung khai thác các loại tư liệu phổ biếntrên Thực tế giảng dạy hiện nay giáo viên thường mới chỉ quan tâm sử dụng loại tư liệuhình ảnh bởi đây là dạng tư liệu dễ tìm kiếm, tư liệu lại mang tính trực quan tác động trựctiếp đến người học nên hiệu quả tương đối cao, các loại tư liệu như tư liệu thành văn, tưliệu truyền miệng dù cũng rất phong phú, dễ sử dụng nhưng hầu như vẫn chưa được quantâm

Sau khi xác định dạng tư liệu sẽ tìm kiếm, giáo viên có thể tiến hành tìm kiếm theohai cách: Giáo viên tự tìm kiếm và giáo viên giao cho học sinh tìm kiếm như một dạnggiao nhiệm vụ chuẩn bị trước cho bài học

Đối với cách giáo viên tự tìm kiếm: Cách này dành cho việc tìm kiếm những tư liệukhó tìm, những tư liệu mà giáo viên xác định sẽ sử dụng để giảng giải cho học sinh hiểu,những tư liệu cần có sự xử lí kĩ thuật và ứng dụng phức tạp như: Tranh ảnh, các đoạn phimchèn trong các bài giảng điện tử…

Đối với cách giao cho học sinh tìm kiếm: Giáo viên nên giao cho học sinh tìm kiếmnhững tư liệu phổ biến, dễ tìm Với dạng tư liệu thành văn, giáo viên nên cung cấp cho họcsinh địa chỉ tìm kiếm như ở tài liệu nào, của ai, nhà xuất bản…Với tư liệu truyền miệngdân gian, giáo viên nên khuyến khích học sinh tìm kiếm những bản kể khác nhau về cùngmột sự kiện để thấy được cái nhìn đa chiều của dân gian về sự kiện đó Với dạng tư liệutranh ảnh, ngoài việc sưu tầm, giáo viên có thể khuyến khích học sinh vẽ đối với một sốhình ảnh có tính chất minh họa, tái hiện lại lịch sử như: Minh họa về chiến thắng BạchĐằng để giảng dạy bài “Phú sông Bạch Đằng”của Trương Hán Siêu (Ngữ văn 10- tập II),minh họa về chiếc nỏ thần trong truyền thuyết “Truyện An Dương Vương và Mị Châu,Trọng Thủy”, hoặc đối với tư liệu thuộc dạng sơ đồ như: Sơ đồ 9 vòng thành ở Cổ Loa đểdạy bài “Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy” (Ngữ văn 10 tập I), sơ đồcác nhà lao nơi chính quyền Tưởng Giới Thạch giải tới giải lui Hồ Chí Minh khi người bịbắt giam để dạy bài “Chiều tối” thuộc tập “Nhật kí trong tù” (Ngữ văn 11- tập II)…Để việctìm kiếm thông tin có chất lượng cũng như qua đó rèn luyện kĩ năng hợp tác cho học sinh,giáo viên có thể chia lớp thành các nhóm, mỗi nhóm có nhóm trưởng chịu trách nhiệmchung trong việc tìm kiếm tư liệu

2.3.3 Bước 3: Sử dụng tư liệu lịch sử vào dạy học

Việc sử dụng tư liệu lịch sử trong tiết dạy như thế nào cần được căn cứ dựa trênloại tư liệu lịch sử sẽ sử dụng và mục đích sử dụng tư liệu lịch sử đó

*Căn cứ mục vào mục đích sử dụng: Căn cứ vào tiến trình dạy học theo mô hình trường

học mới: tổ chức hoạt động học cho học sinh [7], có thể sử dụng tư liệu lịch sử vào tất cả

05 hoạt động:

Một là: Sử dụng tư liệu lịch sử vào hoạt động khởi động.

Trong phần này, giáo viên có thể vận dụng kiến thức lịch sử để khởi động bằng nhiều cách,đặc biệt là hình thức tổ chức trò chơi để tạo không khí, gây hứng thứ cho giờ học

Ví dụ: Trước khi dạy bài “Vợ nhặt” của Kim Lân (Ngữ văn 12), giáo viên có thể yêu cầuhọc sinh điểm lại những sự kiện nổi bật của lịch sử Việt Nam năm 1945 Với yêu cầu này,học sinh sẽ dễ dàng điểm lại một số sự kiện nổi bật trong đó có nạn đói lịch sử năm 1945làm chết hơn hai triệu đồng bào ta Từ sự kiện này giáo viên sẽ sử dụng để giới thiệu bàihọc

Hai là: Sử dụng tư liệu lịch sử vào hoạt động hình thành kiến thức.

Giáo viên lựa chọn những đơn vị kiến thức trong bài học có liên quan đến kiến thứclịch sử, sử dụng tư liệu lịch sử để minh họa hoặc làm sâu sắc thêm cho bài học Đối vớihoạt động này giáo viên có thể sử dụng hình thức giao nhiệm vụ cho học sinh tìm kiếm tưliệu lịch sử trước ở nhà sau đó trình bày trước lớp

Ví dụ: Khi dạy bài “Khái quát văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX” (Ngữ văn10), để làm rõ mối liên quan giữa lịch sử đến nội dung phản ánh của văn học giai đoạn từ

cuối thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX: Văn học xuất hiện các trào lưu nhân đạo chủ nghĩa, đòi quyền sống, quyền hạnh phúc, đấu tranh giải phóng con người trong đó có con người cá nhân, nhất là người phụ nữ Giáo viên có thể sử dụng tư liệu lịch sử ở dạng hình

ảnh: Cho học sinh quan sát bản đồ phân tranh của các tập đoàn phong kiến Việt Nam giai

đoạn nửa cuối thế kỉ XVIII và một đoạn tư liệu thành văn trích từ cuốn Việt Sử giám cương mục:“Dân phiêu tán dắt díu nhau đi ăn xin đầy đường Giá gạo cao vọt, một trăm đồng tiền không mua nổi một bữa no Nhân dân phần nhiều phải ăn rau, ăn củ, đến nỗi ăn

cả thịt rắn, thịt chuột, chết đói chồng chất lên nhau”

Ba là: Sử dụng tư liệu lịch sử vào hoạt động củng cố, luyện tập

Đây là hoạt động có mục đích chủ yếu là củng cố, khắc sâu kiến thức cơ bản bởi vậykhi sử dụng tư liệu lịch sử cho việc dạy học phần này giáo viên cũng cần chú trọng tới việclựa chọn những tư liệu phù hợpcho việc luyện tập nhằm củng cố kiến thức cơ bản

Ví dụ: Khi dạy bài: “Truyện An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy” (Ngữ văn 10),giáo viên có thể giao nhiệm vụ cho học sinh về nhà sưu tầm một số đoạn tư liệu thành vănviết về các nhân vật và sự kiện lịch sử có liên quan đến bài học Trong tiết học, cho họcsinh trình bày các tư liệu đã sưu tầm, từ đó giáo viên yêu cầu học sinh so sánh điểm khácnhau của cách tái hiện lịch sử trong truyền thuyết và trong từ liệu lịch sử Qua đó giáo viênnhấn mạnh lại đặc điểm của truyền thuyết: Dựa trên cốt lõi là sự thật lịch sử nhưng có sự

hư cấu, sự tham gia của các yếu tố kì ảo qua đó tác giả dân gian thể hiện thái độ, cách đánhgiá của mình về sự kiện và nhân vật lịch sử

Bốn là: Sử dụng tư liệu lịch sử vào hoạt động vận dụng.

Đây là hoạt động có yêu cầu kiến thức và kĩ năng cao Đặc biệt qua phần nàygiáo viên cần giúp học sinh hiểu sâu sắc mối liên hệ giữa hoàn cảnh lịch sử và văn họcbằng nhiều cách: Từ hoàn cảnh lịch sử mà hiểu được văn học hoặc từ văn học để hiểu thêm

về lịch sử

Ví dụ: Khi dạy đoạn trích “Việt Bắc” của Tố Hữu (Ngữ văn 12), giáo viên có thể tiến hànhhoạt động vận dụng bằng cách: Yêu cầu học sinh căn cứ vào hoàn cảnh ra đời của tácphẩm, chỉ ra sự kiện lịch sử có tác dụng gợi cảm hứng cho sự ra đời của bài thơ, từ đó xácđịnh vấn đề cốt lõi mà tác giả Tố Hữu đặt ra trong tác phẩm Từ hoạt động này sẽ giúp họcsinh có kĩ năng phân tích mối liên hệ giữa lịch sử và văn học

Ở hoạt động này, trong bước học sinh báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ của mình,giáo viên cần hướng cho học sinh xác định được sự kiện lịch sử liên quan là sự kiện Trungương Đảng và Chính phủ rời chiến khu Việt Bắc trở về Thủ đô, những người kháng chiếnrời căn cứ kháng chiến ở miến núi để trở về miền xuôi Với sự kiện lịch sử đó, vấn đề cốtlõi được Tố Hữu đặt ra trong tác phẩm là vấn đề mang tính chất đạo lí có tính truyền thốngcủa dân tộc, vấn đề “Uống nước nhớ nguồn”, vấn đề ân nghĩa thủy chung giữa cách mạng

và nhân dân, giữa nhân dân và cách mạng

Năm là: Sử dụng tư liệu lịch sử vào hoạt động tìm tòi, mở rộng.

Trong hoạt động này, giáo viên có thể dùng kiến thức lịch sử để liên hệ, so sánh, gợinhững cái nhìn đa chiều cho học sinh trước các vấn đề dặt ra trong văn học qua đó rènluyện cho học sinh kĩ năng liên hệ, so sánh, mở rộng

Ví dụ: Khi dạy bài “Vợ nhặt” của Kim Lân (Ngữ văn 12), từ cái nhìn nhân văn và mới mẻcủa Kim Lân trước hoàn cảnh nạn đói: " Những người đói không nghĩ đến cái đói mà nghĩ

về sự sống ", giáo viên yêu cầu học sinh tìm một tác phẩm trong văn học nhà trường cónhững cái nhìn nhân văn như thế trong hoàn cảnh lịch sử éo le, chỉ ra tình cảnh lịch sử vàcách nhìn mới mẻ trong tác phẩm Với yêu cầu này, giáo viên có thể gợi ý tác phẩm như

“Chinh phụ ngâm” của Đặng Trần Côn (Ngữ văn 10): Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnhlịch sử xã hội phong kiến Việt Nam đầu thế kỉ XVIII có nhiều biến động, “Đầu đời LêHiển Tông có nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra quanh kinh thành Thăng Long, triềuđình phải cất quân đi đánh dẹp, nhiều trai tráng phải từ giã người thân ra trận” Trong hoàncảnh ấy, Đặng Trần Côn không nhìn vào nỗi đau của người ra trận, người sẽ phải đối mặtvới hòn đạn mũi tên, đối mặt hiểm nguy, chết chóc mà nhìn vào nỗi đau của người phụ nữ

ở nhà chờ chồng ra trận, để cảm thông với nỗi cô đơn, lẻ loi, nỗi nhớ nhung dày vò ngườiphụ nữ Qua đó mà tiếng nói lên án chiến tranh phi nghĩa sâu sắc hơn, đanh thép hơn

Tóm lại: Trong tiết dạy, giáo viên cần có sự linh hoạt khi sử dụng tư liệu lịch sử Phải

căn cứ vào nội dung bài học, tầm quan trọng của kiến thức lịch sử có liên quan đến nộidung bài học mà lựa chọn nên sử dụng tư liệu lịch sử cho hoạt động nào, không lạm dụng

tư liệu lịch sử quá nhiều sẽ làm mất đi chất văn trong tiết học, biến bài văn học thành bàilịch sử

*Căn cứ vào loại tư liệu lịch sử sẽ sử dụng: Tùy theo từng loại tư liệu lịch sử, giáo viên

có thể sử dụng các cách thức linh hoạt sao cho phù hợp với từng loại tư liệu và nội dungbài học:

- Với loại tư liệu phim ảnh: Có thể sử dụng ứng dụng trình chiếu trong bài giảng điện tửpowepoint, nếu tư liệu thuộc dạng tranh, các bức vẽ do học sinh sưu tầm hoặc tự vẽ giáoviên cần treo lên bảng cho học sinh quan sát đồng thời để học sinh giới thệu về sản phẩmcủa mình

- Với tư liệu thành văn: Cần chọn lọc những đoạn tư liệu tiêu biểu nhất ghi lại sự kiện cóliên quan, có thể trích dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp.Nên sử dụng cách trình bày miệng diễncảm, có thể giáo viên trình bày kết hợp với giảng giải trong phương pháp thuyết trình, hoặcgiáo viên có thể yêu cầu học sinh trình bày nếu đó là tư liệu do học sinh tìm kiếm

- Với loại tư liệu truyền miệng dân gian: Giáo viên hoặc học sinh sử dụng cách kể tóm tắtngắn gọn (Nếu đó là các câu chuyện), đọc diễn cảm (Nếu đó là thơ ca, vè, câu nói dângian)

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

Bằng phương pháp quan sát đối tượng kết hợp với phương pháp thu thập, xử lí dữliệu tôi nhận thấy việc vận dụng kinh nghiệm sử dụng tư liệu lịch sử vào giảng dạy văn học

đã đem lại những hiệu quả nhất định trong việc tạo sự sinh động, hấp dẫn cho giờ học,kích thích sự hứng thứ cho học sinh, giúp học sinh hiểu nhanh và sâu kiến thức, chất lượng

bộ môn có tiến bộ, năng lực vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huốngtrong học tập và cuộc sống của học sinh được nâng cao Cụ thể như sau:

2.4.1 Hiệu quả được đánh giá bằng phương pháp quan sát đối tượng kết hợp khảo sát thực tế, thu thập thông tin :

- Từ việc khảo sát hoạt động học của học sinh: Qua quan sát hoạt động của học sinh trongtiết học thực nghiệm có thể thấy, học sinh khá hào hứng khi nhận nhiệm vụ , tích cực trongviệc thực hiện nhiệm vụ như sưu tầm tư liệu, thảo luận nhóm để trả lời câu hỏi mà giáoviên đặt ra, tích cực trong hoạt động học khác như: Báo cáo kết quả hoạt động, luyện tập

và vận dụng Có được sự hào hứng và tích cực đó là bởi giờ học đã trở nên sinh động hơnnhờ các tư liệu lịch sử được sử dụng, với việc giao nhiệm vụ cho học sinh tìm kiếm các tưliệu lịch sử để thực hiện các hoạt động học tập, học sinh đã hoàn toàn trở thành chủ thể củahoạt động chứ không còn là đối tượng Đặc biệt khả năng phân tích sự ảnh hưởng của hoàncảnh đến nội dung, tư tưởng của tác phẩm văn học có sự cải thiện, học sinh hiểu sâu hơn vềnội dung, ý nghĩa, vấn đề xã hội, thời đại mà nhà văn muốn phản ánh trong tác phẩm vănhọc chứ không phải là sự cắt nghĩa, lí giải câu từ một cách đơn thuần nữa

- Từ kinh nghiệm giảng dạy của bản thân, tôi có phổ biến cho nhóm chuyên môn vận dụngthông qua công tác sinh hoạt chuyên môn Thu thập ý kiến từ đồng nghiệp đã vận dụng tôinhận thấy các đồng nghiệp đều thu được những hiệu quả tích cực từ phương pháp Đặc biệt

là hiệu quả trong việc nâng cao năng lực vận dụng kiến thức liên môn của học sinh Sựtiến bộ này thể hiện ở số lượng và chất lượng học sinh tham gia cuộc thi “Vận dụng kiến

thức liên môn giải quyết các tình huống thực tiễn”, số lượng học sinh tham gia làm bài thi

có sự gia tăng, trong đó có nhiều bài dự thi đã được xếp giải cấp tỉnh trong đó có nhữngbài thi có vận dụng kiến thức của bộ môn Ngữ văn, như năm học 2016- 2017 đạt 03 giải (01 giải ba, 02 giải khuyến khích)

2.4.2.Hiệu quả đánh giá bằng phương pháp, thống kê xử lí số liệu:

Tôi tiến hành thu thập số liệu bằng cách cho học sinh làm các bài kiểm tra ngắnsau mỗi bài học, bản thân tiến hành chấm điểm, thống kê điểm và xử lí điểm của học sinh,sau khi xử lí tôi tiến hành so sánh với bài kiểm tra có nội dung và thời gian tương tự củalớp đối chứng không vận dụng sáng kiến khi giảng dạy (Kết quả kiểm tra của lớp đốichứng đã được thống kê và xử lí số liệu tương tự) từ đó đánh giá hiệu quả của sáng kiếnvới việc nâng cao chất lượng bộ môn Kết quả được thể hiện trong bảng thống kê và tổnghợp sau:

Bảng thống kê chất lượng bài kiểm tra của học sinh tiến hành sau bài học

có sự cải thiện rõ rệt khi giáo viên có sự đầu tư, vận dụng kiến thức liên môn mà ở đây là

sử dụng các loại tư liệu lịch sử hợp lí vào hoạt động dạy học Kết quả trên có thể còn do tácđộng của một số yếu tố chủ quan và khách quan khác Tuy nhiên, sự chênh lệch về kết quảhọc tập của hai đối tượng nghiên cứu trên chắc chắn là nhờ sự tác động lớn của tư liệu liênmôn đã được sưu tầm, chuẩn bị kĩ lưỡng

3.KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

3.1 Kết luận

Đổi mới phương pháp giáo dục là một mục tiêu lớn của ngành, thiết nghĩ việc đổimới ấy cần bắt đầu từ những việc làm cụ thể của giáo viên trong quá trình giáo dục họcsinh Giống như việc sử dụng các phương pháp, tư liệu dạy học khác, việc “Sử dụng tư liệulịch sử trong giảng dạy văn học” cũng cần sự tâm huyết, tỉ mỉ của người giáo viên, sự đầu

tư thời gian và công sức trong việc tìm kiếm, chọn lọc, xử lí thông tin Không chỉ dừng lại

ở đó, người giáo viên cần phải có kĩ năng, năng lực sử dụng công nghệ thông tin, sử dụng

đồ dùng dạy học hiện đại nhằm thiết kế giáo án, cung cấp nguồn tư liệu đã thu thập đượcđến học sinh một cách hiệu quả nhất Như vậy, để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh,đáp ứng mục tiêu giáo dục, người giáo viên phải không ngừng học tập, trau dồi kiến thứckhông chỉ chuyên môn mà cả các kiến thức liên môn, kĩ thuật dạy học, các kĩ thuật sửdung, khai thác công nghệ thông tin…Theo đánh giá của bản thân, sáng kiến kinh nghiệm

về việc “Sử dụng tư liệu lịch sử trong giảng dạy văn học nhằm nâng cao chất lượng dạy vàhọc ở trường THPT Cẩm Thủy 2” đã góp phần giải quyết thực trạng thiếu thiết bị dạy họccủa bộ môn Ngữ văn nói chung, phân môn văn học nói riêng ở trường THPT Cẩm Thủy 2,đồng thời giúp bài học thêm sinh động hấp dẫn, tạo sự húng thú, tích cực học tập cho họcsinh trong các tiết học văn học Vì vậy sáng kiến này có thể vận dụng để giảng dạy ở phânmôn văn học học trên tất cả các đối tượng học sinh ở các khối lớp, tất nhiên khi vận dụnggiáo viên cần có sự linh hoạt trong việc giao nhiệm vụ cho học sinh trong từng hoạt độngsao cho phù hợp với từng đối tượng học sinh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]ư Phan Trọng Luận- Phương pháp dạy học văn học- Giáo trình đào tạo từ xa, Đạihọc Huế

[2] Nghị quyết TƯ 8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục

[3] Lương Thanh Huyền- Trường THPT số 1 thành phố Lào Cai- Sáng kiến kinhnghiệm: Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học lịch sử Việt nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉXVIII -lớp 10

[4] Phan Ngọc Liên – Trịnh Đình Tùng – Nguyễn Thị Côi, Phương pháp dạy học lịch sử, tập 1, NXB Đại học Sư phạm 2002

[5] Phan Trọng Luận- Phương pháp dạy học văn học- Giáo trình đào tạo từ xa, Đại họcHuế

[6] Nguyễn Mạnh Hà- Tiểu luận Văn chương và lịch sử, phác thảo một cách nhìn

[7] Văn bản hướng dẫn của Bộ giáo dục và đào tạo về tiến trình dạy học theo mô hình Trường học mới Việt Nam

DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN KINHNGHIỆM NGÀNH GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN, TỈNH VÀ CÁC CẤP CAO

HƠN XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN

Họ và tên tác giả: Quách Thị Hà

Chức vụ và đơn vị công tác: Trường THPT Cẩm Thủy 2

TT Tên đề tài SKKN

Cấp đánh giá xếp loại(Ngành GD cấp

huyện/tỉnh;

Tỉnh )

Kết quả đánhgiá xếp loại(A, B, hoặc C)

Năm học đánh giá xếp loại

Xây dựng hệ thống câu hỏi giúp học

sinh soạn bài nhằm nâng cao tính tự

giác, tích cực trong dạy học tiết đọc văn

ở trường THPT Cẩm Thủy 2

PHỤ LỤC

PHỤ LỤC 1

GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM: SỬ DỤNG TƯ LIỆU LỊCH SỬ TRONG GIẢNG DẠY

VĂN HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY VÀ HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG CẨM THỦY 2

- Đọc - hiểu tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại

- Kĩ năng phân tích tình huống truyện, phân tích nhân vật và diễn biến tâm lí của nhân vật

3 Về giáo dục.

- GDHS tình yêu thương, sự đồng cảm đối với con người

- Bồi đắp tình yêu và niềm lạc quan, tin tưởng vào cuộc sống, vào tương lai

4 Về năng lực:

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến tác giả, tác phẩm của Kim Lân

- Năng lực đọc – hiểu các tác phẩm văn xuôi hiện đại Việt Nam giai đoạn 1945-1975

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về giá trị tư tưởng và nghệ thuật của truyện

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về thành công nội dung, nghệ thuật truyện Vợ nhặt

- Năng lực phân tích, so sánh đặc điểm của các nhân vật trong truyện, các nhân vật có cùng

đề tài với các tác giả khác;

- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận văn học

II.CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH

1 Chuẩn bị của giáo viên:

- Phương pháp: Nêu vấn đề, thảo luận nhóm, thuyết trình, thu thập dữ liệu theo nhóm

- Thiết bị dạy học: Máy chiếu, nam châm, tranh ảnh…

- Học liệu: Giáo án, tài liệu tham khảo, sách GK, chuẩn kiến thức, kĩ năng…

2 Chuẩn bị của học sinh:

- Đọc văn bản

- Sưu tầm các tư liệu lịch sử đã được giáo viên giao.

- Soạn bài theo hệ thống câu hỏi giáo viên đã xây dựng

D TIẾN TRÌNH DẠY HỌC :

1.Ổn định lớp, Kiểm tra bài cũ : 5’

HĐ1: Thuật lại diễn biến tâm trạng của Mị trong đêm tình mùa xuân?

2 Tiến trình bài học:

Hoạt động 1: Khởi động (7 phút)

- Mục tiêu: Giới thiệu bài mới, tạo tâm thế hào hứng cho học sinh

- Phương pháp: Hoạt động cá nhân

- Hình thức tổ chức hoạt động: Tổ chức trò chơi

- Phương tiện: Phiếu học tập, máy chiếu

- Cách thức tổ chức trò chơi: Giáo viên chuẩn bị các tư liệu lịch sử bằng hình ảnh về một

số sự kiện tiêu biểu của năm 1945 (Gồm: Nạn đói, Mít tinh phát động khởi nghĩa, nhân dânđánh chiếm Bắc Bộ phủ, Nhân dân Sài Gòn nổi dậy giành chính quyền Tháng Tám 1945,cách mạng Tháng Tám thành công, Bác Hồ đọc “Tuyên ngôn độc lập”, trình chiếu lên mànhình cho học sinh quan sát Học sinh được chia làm hai đội chơi (Theo hai dãy bàn của lớphọc), chọn học sinh giơ tay trả lời nhanh nhất, đúng nhất Phần thưởng là một tràng pháptay to cho đội chiến thắng

- Yêu cầu một học sinh xác định thời điểm lịch sử được nhắc tới trong các bức ảnh Tứ đó

GV giới thiệu bài mới: Năm 1945 là năm của nhiều sự kiện lịch sử của dân tộc ta, có hào hùng, có bi thương Nhắc đến năm 1945, người ta không thể không nhắc tới sự kiện cách mạng Tháng Tám thành công, sự ra đời của nước Việt nam mới, nhưng người ta càng không thể không nhắc tới sự kiện hơn hai triều đồng bào đã chết trong một nạn đói khủng khiếp Nạn đó ấy đã trở thành nỗi ám ảnh của dân tộc, và sau nay là chất liệu cho nhiều tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu trong số ấy chính là truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới: 53 phút

- Mục tiêu: Tổ chức, dẫn dắt học sinh phát hiện, hiểu hệ thống kiến thức của bài học

(Đặc sắc về nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm) ; Rèn luyện kĩ năng hiểu tác phẩm theo đúng đặc trưng thể loại; Hình thành năng lực ngôn ngữ

đọc Phương pháp: Sử dụng kết hợp các phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại:

Thuyết trình, thảo luận nhóm, cắt mảnh ghép, vấn đáp…

- Hình thức tổ chức dạy học: Kết hợp tổ chức hoạt động nhóm và hoạt động cá nhân

- Phương tiện thực hiện: Máy chiếu, phiếu học tập

* Tổ chức tìm hiểu phần tiểu dẫn

I.TIỂU DẪN

1 tác giả:

Bước 1: Gv yêu cầu học sinh theo dõi

SGK và trả lời các câu hỏi:

-Tóm tắt kiến thức cơ bản về tác giả và

tác phẩm?

- Em hãy trình bày hiểu biết của mình về

nạn đói năm 1945 xảy ra ở nước ta?

Bước 2: HS làm việc cá nhân: trả lời

vấn đáp, các HS khác có thể bổ sung

thêm các thông tin mà mình biết

Bước 3: Giáo viên nhận xét, tổng hợp:

GV: Nạn đói là hậu quả của nhiều

chính sách tàn bạo của thực dân Pháp

và phát xít Nhật: Vơ vét thóc gạo chuẩn

bị cho chiến tranh, bắt dân nhổ lúa

trồng đay… Bên cạnh đó hạn hán, lũ

lụt làm mùa màng thất bát Nạn đói bao

trùm từ Quảng Bình trở ra khiến hơn

hai triệu đồng bào ta chết đói.

* Giáo viên tổ chức cho Hs đọc hiểu

khái quát tác phẩm:

Bước 1: Gv yêu cầu học sinh tóm tắt cốt

truyện?

Bước 2: HS tái hiện kiến thức, làm việc

cá nhân nhận xét, bổ sung hoàn thiện câu

Bước 1: Giáo viên nêu câu hỏi vấn đáp

- Hãy giải thích nghĩa của từ “Vợ nhặt”

- Nhan đề tác phẩm gợi những ý nghĩa

gì? Nêu tác dụng của cách đặt nhan đề?

Bước 2: HS nghiên cứu câu hỏi

-Năm 1944 tham gia Hội văn hóa cứu quốc, từ

đó hoạt động văn nghệ phục vụ cách mạng.-Sáng tác của Kim Lân tập trung vào khungcảnh nông thôn và người nông dân

- Là người am hiểu sâu sâu sắc cảnh ngộ và tâm

lí của người nông dân nghèo

2 Tác phẩm:

- Xuất xứ: Là tác phẩm xuất sắc nhất của KimLân rút từ tập “Con chó xấu xí”

- Hoàn cảnh ra đời: Tác phẩm được viết năm

1954 dựa trên tiểu thuyết “Xóm ngụ cư” viếtsau năm 1945 Bối cảnh của truyện là nạn đóilịch sử năm 1945

II.ĐỌC- HIỂU

* Đoc- hiểu khái quát

- Tóm tắt tác phẩm:

- Bố cục:

* Đọc- hiểu chi tiết

1 Ý nghĩa nhan đề của tác phẩm.

- “Vợ”: Người được cưới hỏi theo nghi lễ về đểcùng chung sống, gắn bó với người đàn ông

- “Nhặt”: Hành động ngẫu nhiên mà có đượcmột cách dễ dàng Cái nhặt được thường kémgiá trị

 “Vợ nhăt”: Không phải động từ mà là danh

từ chỉ về một kiểu vợ: Người vợ bỗng dưng cóđược dễ dàng mà không phải cưới xin, lễ nghĩa

2.Tổ chức phân tích tình huống

truyện.

Bước 1: Gv nêu câu hỏi cho HS trả lời

vấn đáp

Hỏi: Hãy cho biết tình huống độc đáo

nhất trong truyện là gì? Phân tích sự độc

đáo của tình huống ấy? Từ đó nêu ý

nghĩa của tình huống?

(GV có thể chia nhỏ câu hỏi, gợi ý trả lời

khi HS gặp khó khăn) như:

- Kim Lân đã miêu tả cảnh nạn đói như

thế nào?

-Miêu tả cái đói nhằm mục đích gì?

Bước 2: HS nghiên cứu câu hỏi, trả lời

vấn đáp, nhận xét, bổ sung cho nhau

hoàn thiện câu trả lời

Bước 3: GV nhận xét, tổng hợp.

- GV trình chiếu một số hình ảnh tư

liệu về nạn đói cho HS quan sát kết hợp

giới thiệu về các bức ảnh.(Sử dụng bài

giảng điện tử)- Các hình ảnh tập trong

làm rõ cảnh của người sống và người

chết trong nạn đói đêù vô cùng đau

đớn, khổ sở do nạn đói dày vò.

- GV cho HS của 2 nhóm trình bày một

số tư liệu lịch sử thành văn đã sưu tầm

được (Gv đã giao nhiệm vụ chuẩn bị ở

nhà)

(Các tư liệu này sẽ được tập hợp trong

phần mục lục của sáng kiến kinh

nghiệm)

- Sau khi quan sát và lắng nghe các tư

liệu lịch sử GV đặt câu hỏi tình huống

giả định cho HS tự do trả lời theo quan

điểm của mình: Trong hoàn cảnh đó, nếu

- Ý nghĩa: Nhan đề gợi ra thân phận và tình

cảnh tội nghiệp, nhỏ bé của con người trongnạn đói, gợi sự hứng thú cho người đọc, đồngthời gợi ra được tư tưởng chủ đạo mà tác giảmuốn bộc lộ trong toàn bộ tác phẩm: tư tưởngnhân đạo

2 Tình huống truyện độc đáo

- Tình huống độc đáo: Tràng bỗng dưng nhặt

được vợ

- Tình huống độc đáo ở chỗ:

+ Tràng vốn là một thanh niên thô kệch, xấu xí(Dẫn chứng) nhà nghèo lại là dân ngụ cư Điều kiện hoàn cảnh riêng của Tràng khó có côgái nào chịu cưới hỏi chứ chưa nói đến theokhông

+ Việc Tràng “Nhặt” vợ lại diễn ra trong hoàncảnh chung vô cùng hiểm nghèo: Nạn đóihoành hành dữ dội khắp nơi: Người sống thì

“Xanh xám như những bóng ma”, người chếtthì: “Như ngả rạ” khiến cho không khí cũng đặcquánh “mùi gây của xác người Trong hoàncảnh ấy lấy vợ là một việc liều lĩnh mà ít aidám lựa chon

 Bởi vậy việc Tràng lấy vợ nhặt khiến dânxóm ngụ cư người ngạc nhiên, kẻ thích thú,người lo lắng, ái ngại cho Tràng

- Ý nghĩa của tình huống:

+ Làm nổi bật hiện thực đen tối của người laođộng trong nạn đói

+ Tình huống truyện giúp làm nổi bật đặc điểmtính cách của nhân vật: Niềm khao khát sống,khao khát hạnh phúc lứa đôi… của con ngườitrong hoàn cảnh nguy kịch khi con người phải