Tiểu luận học phần hệ thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Trang 11 2. Thiết kế, sử dụng các đoạn tường thuật, miêu tả, câu chuyện kể khi giảng bài 2 “Xã hội nguyên thuỷ” 3. Phương hướng tiến hành Phần kết luận Phần Phụ lục Tài liệu tham khảo Trang 18 Trang 20 Trang 23 PHÂN MỞ ĐẦU Mỗi một môn khoa học cơ bản ở trường THPT đòi hỏi cần có một phương pháp, cách thức truyền thụ khác nhau. Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ nội dung yêu cầu và cả tâm sinh lý của đối tượng học sinh, quá trình, hình thức giảng dạy môn học đó. Chính vì vậy, trong quá trình giảng dạy đòi hỏi phải có phương pháp, cách thức nào đó để truyền đạt kiến thức môn học đến người học một cách hiệu quả nhất. Phương pháp xuất phát từ thuật ngữ Hy Lạp “ Methodos”, nghĩa là “con đường nghiên cứu”, “cách thức nhận thức”, theo chủ nghĩa Mác Lênin “phương pháp” là hình thức tìm hiểu thấu đáo về mặt lý luận và thực tiễn khách quan, xuất phát từ quy luật vận động của khách thể nghiên cứu. Do đó phương pháp là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải tạo hiện thực hay hoạt động nhận thức của con người. Đối với việc dạy học lịch sử, đòi hỏi cũng phải có biện pháp cách thức nào đó để đạt được hiệu quả giáo dưỡng và giáo dục tốt nhất, cao nhất. Trong những năm gần đây, đặc biệt là sau các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông hay sau những đợt tuyển sinh Đại học, bao giờ báo chí cũng đề cập đến tình trạng học sinh học lịch sử quá yếu kém và đề cập đến rất nhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân về phương pháp học tập lịch sừ còn lạc hậu, không được đổi mới kịp thời so với xu hướng hiện đại hóa của đất nước ta hiện nay. Đổi mới dạy học lịch sử không phải là thay đổi hoàn toàn so với quá khứ mà phải có sự kế thứa, điều chỉnh cho phù hợp với thực tại làm cho công tác dạy học lịch sử trong giai đoạn hiện nay đạt hiệu quả cao hơn, tốt hơn. Nói đến phương pháp dạy học lịch sử là nói đến hệ thống các phương pháp tiến hành một bài học lịch sử: Phương pháp trình bày miệng, phương pháp trực quan, phương pháp sử dụng các tài liệu học tập, phương pháp thực hành,… Khi tiến hành một bài học lịch sử cần phải có sự phối hợp các phương pháp dạy học để phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình tiếp nhận kiến thức lịch sử, tránh lối dạy học thụ động “thầy dọc trò ghi”. Phương pháp trình bày miệng là phương pháp dạy học mang tính chủ đạo trong việc giảng dạy các môn học ở nhà trường phổ thông nói chung và cả việc giảng dạy môn lịch sử nói riêng. Tùy vào từng bài học cụ thể ta có thể kết hợp phương pháp này hay phương pháp trong dạy học lịch sử nhưng phương pháp trình bày miệng lại không thể không sử dụng trong dạy học lịch sử. Tuy nhiên sử dụng phương pháp trình bày miệng hiện nay cũng cần có sự điều chỉnh phù hợp, cần kết hợp linh động với các phương pháp dạy học khác để phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập lịch sử.

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG

PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

a Cơ sở phân loại

b Phân loại hệ thống phương pháp dạy học lịch sử

CHƯƠNG 2

PHƯƠNG PHÁP TRÌNH BÀY MIỆNG QUA TƯỜNG

THUẬT, MIÊU TÀ VÀ SỬ DỤNG CÁC CÂU CHUYỆN KỂ

1 Kể chuyện

2 Tường thuật

3 Miêu tả

CHƯƠNG 3

VẬ

N DỤNG VIỆC TƯỜNG THUẬT, MIÊU TẢ

VÀ SỬ DỤNG CÁC CÂU CHUYỆN

KỂ TRONG GIẢNG

DẠY “BÀI 2 XÃ HỘI NGUYÊN THỦY”, LỚP 10 BAN CƠ

bài 2 “Xã hội

nguyên thuỷ”

3 Phương hướng tiến hành

quá trình, hình thức giảng dạy môn học đó Chính vì vậy, trong quá trìnhgiảng dạy đòi hỏi phải có phương pháp, cách thức nào đó để truyền đạt kiếnthức môn học đến người học một cách hiệu quả nhất.

Phương pháp xuất phát từ thuật ngữ Hy Lạp “ Methodos”, nghĩa là

“con đường nghiên cứu”, “cách thức nhận thức”, theo chủ nghĩa Mác Lê-nin

“phương pháp” là hình thức tìm hiểu thấu đáo về mặt lý luận và thực tiễnkhách quan, xuất phát từ quy luật vận động của khách thể nghiên cứu Do đóphương pháp là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải tạohiện thực hay hoạt động nhận thức của con người

Đối với việc dạy học lịch sử, đòi hỏi cũng phải có biện pháp cách thứcnào đó để đạt được hiệu quả giáo dưỡng và giáo dục tốt nhất, cao nhất

Trong những năm gần đây, đặc biệt là sau các kỳ thi tốt nghiệp trunghọc phổ thông hay sau những đợt tuyển sinh Đại học, bao giờ báo chí cũng

đề cập đến tình trạng học sinh học lịch sử quá yếu kém và đề cập đến rấtnhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân về phương pháp học tập lịch sừcòn lạc hậu, không được đổi mới kịp thời so với xu hướng hiện đại hóa củađất nước ta hiện nay Đổi mới dạy học lịch sử không phải là thay đổi hoàntoàn so với quá khứ mà phải có sự kế thứa, điều chỉnh cho phù hợp với thựctại làm cho công tác dạy học lịch sử trong giai đoạn hiện nay đạt hiệu quảcao hơn, tốt hơn

Nói đến phương pháp dạy học lịch sử là nói đến hệ thống các phươngpháp tiến hành một bài học lịch sử: Phương pháp trình bày miệng, phươngpháp trực quan, phương pháp sử dụng các tài liệu học tập, phương pháp thựchành,… Khi tiến hành một bài học lịch sử cần phải có sự phối hợp các

phương pháp dạy học để phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trìnhtiếp nhận kiến thức lịch sử, tránh lối dạy học thụ động “thầy dọc- trò ghi”.

Phương pháp trình bày miệng là phương pháp dạy học mang tính chủđạo trong việc giảng dạy các môn học ở nhà trường phổ thông nói chung và

cả việc giảng dạy môn lịch sử nói riêng Tùy vào từng bài học cụ thể ta cóthể kết hợp phương pháp này hay phương pháp trong dạy học lịch sử nhưngphương pháp trình bày miệng lại không thể không sử dụng trong dạy họclịch sử Tuy nhiên sử dụng phương pháp trình bày miệng hiện nay cũng cần

có sự điều chỉnh phù hợp, cần kết hợp linh động với các phương pháp dạyhọc khác để phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập lịch

sử

Chính vì vậy, phương pháp trình bày miệng cần được quan tâmnghiên cứu sâu sắc hơn nữa và cả những cách thức tiến hành của phươngpháp này như tường thuật, miêu tà và sử dụng những câu chuyện kể trongdạy học lịch sử, phải được khai thác tốt , phù hợp

Trong phạm vi một bài tiểu luận học phần, tôi xin đề cập đến việc: Thiết kế và sử dụng các đoạn tường thuật, miêu tả, những câu chuyện kể và phương hướng sử dụng chúng để giảng các sự kiện cơ bản ở bài “ Xã hội nguyên thủy” trong sách giáo khoa lịch sử lớp 10 ( ban cơ bản).

******

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY

HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1 Những quan niệm khác nhau về phương pháp dạy học:

Con người đã sớm nhận thức được vai trò vị trí của phương pháp tronghoạt động thực tiễn, trong học tập Mọi sự thành công của con người tronglao động sản xuất , đấu trang xã hội đều có tác động của phương pháp Nhàtriết học Bacon đã ví phương pháp như “ngọn đèn lớn soi sáng cho người đitrong đêm tối Ông khẳng định rằng người đi thọt đi đúng đường đến đíchtrước người lành chân nhưng đi lạc đường” Một nhà triết học pháp thế kỉXVIII khẳng định :“nếu có phương pháp thì người bình thường cũng làmđược việc phi thường”

Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin rất coi trọng phương pháptrong hành động nói chung, trong hoạt động cách mạng nói riêng Các Máccho rắng “phương pháp là sức mạnh tuyệt đối, duy nhất, cao nhất vô cùngtận”

Trong khi đó một số người rất coi nhẹ phương pháp, cho rằng chỉ có nộidung mới quyết định kết quả nhận thức và hành động thực tiễn và lý luận đãchứng minh quan niệm này không đúng, vì phương pháp mới đưa lại nộidung khoa học cho việc nhận thức

Giảng dạy và học tập là một quá trình nhận thức, quá trình gắn họcvới hành, lý luận với thực tiễn nên cũng cần xác định phương pháp dạy học

chiếm vị trí độc tôn, vì giáo viên là người cung cấp kiến thức duy nhất chohọc sinh Quan niệm như vậy sẽ làm cho học sinh trở nên thụ động trong họctập.

Các nhà giáo dục học Liên Xô cho rằng, phương pháp dạy học là cáchtương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các vấn đề giáo dục, giáo dưỡng

và phát triển trong quá trìng dạy học

Ngày nay với sự phát triển của xã hội loài người theo con đường vănminh tiến bộ, sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học – côngnghệ, sự nghiệp giáo dục đòi hỏi có những đổi mới cả nội dung lẫn phươngpháp dạy học Trên thực tế, giáo dsục thế giới đang chịu hai sức ép lớn củaviệc truyền thụ và tiếp thụ kiến thức: Khối lượng kiến thức càng nhiều, thờigian và điều kiện cũng như khả năng tiếp thụ có hạn mà yêu cầu chất lượngphải cao Giải quyết vấn đề này có liên quan đến nhiều lĩnh vực , trong đóviệc cải tiến đổi mới phương pháp dạy học có tầm quan trọng đặc biệt

Hiện nay, trong giáo dục nhiều nước, đặt biệt là các nước phương tây,

đã đề ra nguyên tắc ba chữ “c” trong phương pháp dạy học Nguyên tắc đólà: Nhận biết (connailtre), thuyết phục(convainre), kết luận (conclure) Cốtlõi nguyên tắc này đòi hỏi sự nỗ lực cá nhân trong học tập, nêu rõ chủ kiếncủa mình khi tiếp thu kiến thức

Tổng kết sự phát triển của sự nghiệp giáo dục nhân loại trong thời đạingày nay, UNESCO đã nêu 4 cột trụ của nền giáo dục chung cho nhiều dântộc trên thế giới Đó là: “học để biết, học để làm, học để chung sống và học

để tự khẳng định mình”

Luật giáo dục được nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thongqua năm 1998 ở chương I, “Những qui định chung”, đã nhấn mạnh yêu cầuđổi mới phương pháp nói chung, phương pháp dạy học nói riêng là: “pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động sang tạo của người học, bồi dưỡng nănglực tự học, long say mê học tập và ý chí vươn lên”.

Từ quan điểm về giáo dục của chủ nghĩa Mac Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh của Đảng và nhà nước, những kinh nghiệm của nước ta và nước ngoài,chúng ta xác định cơ sở lý luận cho việc xây dựng hệ thống phương phápdạy học lịch sử

2 Những vấn đề chung về phương pháp dạy học lịch sử:

a. Cơ sở phân loại:

Tồn tại nhiều cách phân loại hệ thống phương pháp dạy học lịch sửkhác nhau:

viên và học sinh trong quá trình dạy học lịch sử, chia ra như sau:Phương pháp sử dụng tài liệu, phương pháp trình bày miệng, phươngpháp sử dụng sách giáo khoa, phương pháp phát vấn, phương pháp sửdụng đồ dung trực quan

phân loại: Phương pháp tạo biểu tượng, phương pháp hình thành kháiniệm, phương pháp nêu qui luật, phương pháp rút bài học lịch sử

của tri giác phân thành các phương pháp sau: Phương pháp trình bày

miệng, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp sửdụng tài liệu, phương pháp thực hành

Qua ba cách phân loại trên chúng ta nhận thấy mỗi cách phân loại đều

có ưu thế, nhưng cũng có hạn chế là không nêu bật được đặc trưng củaquá trình nhận thức lịch sử Đó là quá trình nhận thức đặc biệt, nhận thứcnhững gì không hề có trước mắt, tất cả đã xảy ra và lùi vào quá khứ Đây

là quá trình nhận thức khó khăn Đồng thời cũng không thấy được bảnchất của quá trình nhận thức lịch sử là đi từ cảm tính “biết sử” đến lý tính

“hiểu sử” và vận dụng được nó phục vụ giải quyết các vấn đề đặt ra và cảrút được bài học của quá khứ cho hiện tại

b. Phân loại hệ thống phương pháp dạy học lịch sử:

Quan niệm phân loại này được hình thành từ 1990 thông qua hộinghị dạy học lịch sử toàn quốc:

phải tho6ng qua tài liệu sự kiện tạo cho được các biểu tượnglịch sửgiúp học sinh nhận rthức quá khứ Nếu không hình dung dung quákhứ thì không thể hiểu được bản chất của lịch sử dễ bị bhiện đại hóalịch sử Nhóm phương pháp này được trình bày bằng việc trình bàymiệng và hệ thống các phương pháp sư phạm tương ứng như tườngthuật, miêu tả, kể chuyện, giải thích và việc sử dụng đồ dùng trựcquan, sử dụng văn bản

tiến hành trên cơ sở học sinh nắm vững các sự kiện, hiện tượng quákhứ một cách cụ thể có hình ảnh để đi sâu tìm hiểu những mối liên hệ

bản chất của nó, giúp học sinh đi từ biết sử đế hiểu sử Việc nhận thứclịch sử phải thông qua các hoạt động tư duy của học sinh không phải

là sự áp đặt mộ cách công thức Phương pháp nhậ thức lịch sử chủ yếuđược tiến hành thong qua việc dạy học nêu vấn đề, nêu câu hỏi có tínhchất bài tập nhận thức

của học sinh trong việc biến kiến thức lịch sử đã học thành kiến thứccủa mình, chủ động sử dụng những tri thức đó có hiệu quả trong họctập và đời sống Phương pháp tìm tòi nghiên cứu lịch sử được tiếnhành thong qua các hình thức từ thấp đến cao của những công việchọc tập như sử dụng sách giáo khoa và tìa liệu tham khảo để trả lớicác câu hỏi, hoàn thành các bài tập, thực hành việc tìm tòi từng phần

và bước đầu tập dượt việc nghiên cứu khoa học một số vấn đề phùhợp với yêu cầu và trình độ của học sinh

Lời nói ( ngôn ngữ) là cái vỏ vật chất của tư duy Vì vậy, có phươngpháp sử dụng lời nói tốt: ngôn ngữ trong sang mạch lạc, khúc chiết, chínhxác thì tư duy của học sinh sẽ phát triển tốt.

Lời nói có ý nghĩa giáo dục rất lớn, nó tác động đến tình cảm và hìnhthành tư tưởng cho học sinh Vì vậy trong dạy học lịch sử lời nói bao giờcũng thể hiện tư cách đạo đức, tư tưởng của người giáo viên nên có khả năngchuển tải tư tưởng đến học sinh, nên người ta nói, “dạy sử là dạy người”.Việc sử dụng lời nói tốt sẽ góp phần quan trọng vào việc hoàn thành cácphương pháp dạy học khác, vì không có phương pháp nào mà không sửdụng lời nói

Dưới đây tôi xin nêu cụ thể một số cách sử dụng phương pháp trình bàymiệng có vai trò to lớn trong dạy học lịch sử:

1 Kể chuyện:

Kể lại một sự việc nào đó bằng ngôn ngữ và có chủ đề cụ thể Kểchuện tác động trực tiếp đến tình cảm của học sinh Qua câu chuyện họcsinh có thể nhận thức được sự kiện lịch sử đồng thời học sinh có thể đánhgiá được sự kiện lịch sử đó thong qua nội dung câu chuyện

2 Tường thuật:

Tường thuật là một cách trình bày miệng quan trọng, nhằm tái hiện ởhọc sinh những biến cố lịch sử quan trọng với đầy đủ tính cụ thể và gợi cảmcủa nó Tuy nhiên trong thực tế không ít giaoí viên chưa nhận thức đầy đủnội dung và vị trí của tường thuật trong việc giảng dạy và học tập lịch sử ởphổ thông Vì vậy chúng ta cần phân biệt rõ giữa tường thuật và thong báo

Tường thuật là trình bày có chủ đề và một biến cố hay một quá trìnhlịch sử trong sự phát triển, về những hoạt động cụ thể của quần chúng nhândân hay một nhân vật Tường thuật với chủ đề và tình tiết nhất định nhằmkích thích trí tưởng tượng của học sinh, giúp học sinh nắm diễn biến sự kiện

cụ thể chính xác tạo được biểu tượng chân thực, đúng hiện thực quá khứ.Tướng thuật có tác dụng khơi dậy óc tưởng tượng tái tạo của học sinh tronghọc tập lịch sử

Bài tường thuật xây dựng trên cơ sở sách giáo khoa Nó gồm nhữngphần: Mở đầu, tình tiết phát triển, tình tiết phát triển đỉnh cao, sự căng thẳngtrong kết cấu và tình tiết giảm đi và kết thúc

Sức hấp dẫn của tường thuật trong dạy học lịch sử là cung cấp những

sự kiện, dẫn dắt học sinh đến những hiểu biết mới sâu sắc, có ấn tượng mạnh

mẽ Hứng thú học tập sẽ giảm nếu bài tường thuật chỉ là sự thong báo vắn tắtkhô khan một số sự kiện, nhất là chỉ nêu những điều mà học sinh đã hiểubiết rồi hoặc đọc lại sách giáo khoa Cho nên việc xây dựng bài tường thuậtphải chọn đúng sự kiện cần trình bày, thong tin những kiến thức mới bổ ích,phù hợp với trình độ học sinh, trình bày mạch lạc, kết hợp với các hình thứctrình bày miệng khác như miêu tả giải thích với các phương tiện dạy họckhác như đồ dung trực quan, phim ảnh, tài liệu mới,…

3 Miêu tả:

Miêu tả là trình bày cụ thể những đặc trưng của một sự vật, một sựkiện lịch sử để nêu lên những nét đặc trưng bản chất chủ yếu, cấu tạo bêntrong cũng như hình dáng bên ngoài của chúng Khác với tường thuật miêu

tả không có chủ đề mà chỉ có đối tượng chủ yếu cần trình bày Ví dụ miêu tả

tổ chứ bộ máy nhà nước, công cụ lao động, vũ khí,… Miêu tả có hai loạimiêu tả toàn cảnh và miêu tả có phân tích.

_ Miêu tả toàn cảnh: Miêu tả khái quát, giáo viên lựa chọn nét tiêubiểu, bản chất của sự kiện để dựng lại bức tranh quá khứ

_ Miêu tả có phân tích: Nhằm khôi phục lại toàn bộ bức tranh quákhứ, tập trung vào một đặc điểm chủ yếu của sự vật hay sự kiện lịch sử

Cả hai loại miêu tả trên giáo viên và học sinh phải dựa trên những sựkiện chính xác nhằm tạo được những hình ảnh cụ thể Khi miêu tả phải đảmbảo tính khoa học, trình bày rõ rang có thái độ đúng với đối tượng miêu tả

Do đó, việc miêu tả thể hiện quan điểm lập trường của giai cấp vô sản, thái

độ tình cảm đúng đối với sự kiện

- Tường thuật, miêu tả hay kể chuyện có thể kết hợp với việc sử dụngcác loại đồ dung trực quan, trực quan qui ước hay các phương pháp khác đểphát huy hiệu quả dạy học lịch sử.

- Không phải bất kỳ bài học nào cũng tường thuật miêu tả hay kểchuyện, mà phải tùy vào nội dung bài học mà vận dụng phù hợp nhất

2 Thiết kế, sử dụng các đoạn tường thuật, miêu tả, câu chuyện kể

khi giảng bài 2 “Xã hội nguyên thuỷ”

Trong bài 2, “Xã hội nguyên thủy”, chúng ta có thể ti61nb hành miêu

tả và kể chuyện kết hợp với dung các đồ dung trực quan qui ước để phát huyhiệu quả bài học

 Mục tiêu bài học: ( Bài 2 Xã Hội Nguyên Thuỷ).

_ Kiến thức:

Học sinh cần hiểu những mốc thời gian và bước tiến trên chặng đường dàiphấn đấu qua hàng triệu năm của loài người nhằm cải thiện đời sống và cảibiến chính bản thân mình

+ Về tư tưởng và tình cảm:

Thấy được vai trò và tác dụng của lao động trong tiến trình phát triển của

xã hội loài người

+ Kỹ năng:

Rèn luyện kỹ năng trình bày nội dung lịch sử kết hợp với sử dụng cácloại đồ dùng trực quan qui ước, xây dựng được các biểu tượng về đời

sống của người nguyên thủy thông qua việc miêu tả và các câu chuyện kể

của giáo viên , kết hợp với hình ảnh trực quan

+ Kết hợp với miêu tả, kể chuyện những chi tiết cần thiết

+ Hướng dẫn học sinh nắm được ý trong sách giáo khoa qua các hoạtđộng trên lớp

 Thiết bị:

Chuẩn bị các loại đồ dùng trực quan qui ước phù hợp

Thiết kế các đoạn miêu tả, câu chuyện về đời sống của bộ tộc Nam Mỹ.

 Tiến hành cụ thể đối với bài “ Xã hội nguyên thủy”:

Mục 1 Thị tộc và bộ lạc:

Trong nội dung mục này giáo viên phải giúp học sinh nắm được : Thếnào là thị tộc và bộ lạc, mối quan hệ giữa các thị tộc và bộ lảc cũng như đờisống của họ như thế nào

Để làm rõ giáo viên phải dùng Sơ đồ tổ chức xã hội nguyên thủy

(Xem phần phụ lục).

Khi học sinh quan sát sơ đồ ta lần lượt tiến hành bài học kết hợp vớimiêu tả về thị tộc và bộ lạc giúp học sinh có thể hiểu rõ hơn về xã hội