Nghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai (Luận án tiến sĩ)

Nghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ maiNghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HẢI VÂN

NGHIÊN CỨU VĂN BẢN

TÁC PHẨM DIỄN NÔM NHỊ ĐỘ MAI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM

Hà Nội - 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HẢI VÂN

NGHIÊN CỨU VĂN BẢN

TÁC PHẨM DIỄN NÔM NHỊ ĐỘ MAI

Ngành: Hán Nôm

Mã số: 9.22.01.04

LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Hoàng Thị Ngọ

2 PGS.TS Hà Văn Minh

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng: Luận án Tiến sĩ với đề tài Nghiên cứu văn bản tác

phẩm diễn Nôm Nhị độ mai là kết quả làm việc, nghiên cứu của riêng tôi Các số

liệu, kết quả trình bày trong Luận án là trung thực Và những kết quả của các nhà nghiên cứu trước đã được tiếp thu một cách chân thực, có trích dẫn cụ thể

Tác giả Luận án

Nguyễn Thị Hải Vân

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Hoàng Thị Ngọ và PGS.TS

Hà Văn Minh là hai thầy hướng dẫn khoa học đã tận tình dẫn dắt, chỉ bảo nhiều kiến thức quý báu và cổ vũ nhiệt tình trong quá trình tôi học tập, nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến Các vị lãnh đạo Học viện Khoa học

Xã hội, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, các bác, các cô chú, các bạn đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt thời gian tôi công tác, nghiên cứu và hoàn thành Luận án

Xin gửi lời tri ân đến các thầy cô giáo trong Bộ môn Hán Nôm, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội đã dìu dắt em từ những ngày đầu học tập bộ môn Hán Nôm, các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2 đã hướng dẫn, chỉ bảo tận tình khi em bắt đầu bước vào giảng dạy bộ môn Hán Nôm

Chân thành cám ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành Luận án

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6

1.1 Khái niệm “diễn Nôm” trong Văn học Trung đại Việt Nam 6

1.2 Tình hình nghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai 10

Chương 2: HỆ THỐNG VĂN BẢN DIỄN NÔM NHỊ ĐỘ MAI Ở VIỆT NAM -NGUỒN GỐC VÀ ĐẶC TRƯNG 26

2.1 Các truyện Nhị độ mai ở Trung Quốc 26

2.2 Khảo sát hệ thống văn bản diễn Nôm Nhị độ mai ở Việt Nam 31

2.3 Vấn đề tác giả truyện thơ Nôm Nhị độ mai 61

2.4 Vấn đề niên đại của các truyện thơ Nôm Nhị độ mai 65

Chương 3: TÌNH HÌNH VĂN BẢN CỦA CÁC TÁC PHẨM DIỄN NÔM NHỊ ĐỘ MAI QUA KHẢO SÁT VÀ SO SÁNH ĐỐI CHIẾU 69

3.1 Khảo sát các đặc điểm của văn bản nền Nhị độ mai diễn ca kí hiệu VNb.22 69

3.2 Quá trình truyền bản của các văn bản truyện thơ Nôm Nhị độ mai diễn ca 85

3.3 Quá trình truyền bản của các văn bản diễn Nôm Nhị độ mai 101

Chương 4: GIÁ TRỊ VÀ VỊ THẾ CỦA CÁC TÁC PHẨM DIỄN NÔM NHỊ ĐỘ MAI QUA VIỆC NGHIÊN CỨU VĂN BẢN 107

4.1 Hình thức nghệ thuật 107

4.2 Giá trị nội dung tư tưởng 120

4.3 Giá trị của các bản diễn xướng Nhị độ mai 131

KẾT LUẬN 137

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 140

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 140

TÀI LIỆU THAM KHẢO 141

PHỤ LỤC 151

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ

Bảng 2.1: Danh mục các văn bản diễn Nôm Nhị độ mai 32 Bảng 2.2: So sánh một số khác biệt về tự dạng khắc in giữa các bản Nhị

độ mai diễn ca (VNb.22, VNb.28, VNb.37, R.495) 38 Bảng 2.3: Một số chữ khắc in nhầm của Nhị độ mai diễn ca VNb.22

được lặp lại ở Nhị độ mai diễn ca R.464 42 Bảng 2.4: Một số câu thơ tương đồng giữa Nhị độ mai diễn ca VNb.22

và Nhị độ mai tinh tuyển AB.350 47 Bảng 2.5: Thống kê và phân loại hệ thống các văn bản diễn Nôm Nhị độ mai 58 Bảng 3.1: Một số chữ kỵ húy trong văn bản Nhị độ mai diễn ca VNb.22 71 Bảng 3.2: Thống kê từ Việt cổ trong Nhị độ mai diễn ca VNb.22 78

Bảng 3.3: So sánh số lượng từ Việt cổ qua một số văn bản 82

Bảng 3.4: Khảo dị những dị văn trong các văn bản truyện thơ Nôm Nhị

độ mai diễn ca (Lấy bản VNb.22 làm bản nền) 88

với AB.419/bis và Yale 100044.028 97

Sơ đồ 3.1: Sơ đồ truyền bản các văn bản Nhị độ mai diễn ca 101

Sơ đồ 3.2: Sơ đồ truyền bản các văn bản diễn nôm Nhị độ mai ở Việt Nam 105

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong kho tàng truyện thơ Nôm của dân tộc, có thể nói sau Truyện

Kiều và Lục Vân Tiên, Nhị độ mai 二度梅 là tác phẩm được quảng đại quần chúng

yêu thích và được phổ biến rộng rãi, và là một trong những truyện Nôm quen thuộc

trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt Nam Về nguồn gốc thì Truyện Nhị

độ mai (NĐM) được diễn ca, diễn dịch, cải dịch Nôm từ một tiểu thuyết của Trung

Quốc có tên là Trung hiếu tiết nghĩa nhị độ mai Về sau, các bản diễn Nôm NĐM đã

được in ấn, sao chép, diễn dịch nhiều hơn, đa dạng hơn với các loại hình văn học

nghệ thuật khác nhau Lâu nay, chúng ta chỉ biết đến một tác phẩm NĐM đang được lưu hành là truyện thơ Nôm Nhị độ mai diễn ca Truyện thơ NĐM mà chúng ta vẫn biết đó là văn bản được phiên khảo từ bản Nôm cổ có tên Nhị độ mai diễn ca

二度梅演歌 gồm 2820 câu lục bát (kí hiệu AB.419 tại VNCHN)

Tuy nhiên, trên thực tế, NĐM vẫn còn những văn bản khác, được khắc in,

sao chép ở những giai đoạn khác nhau, và được diễn dịch thành các loại hình khác

nhau, đó là Nhị độ mai tinh tuyển 二度梅精選, Nhị độ mai trò 二度梅𠻀, Nhị độ

mai tân truyện 二度梅新傳, Nhị độ mai nhuận chính 二 度 梅 潤 正, Cải dịch Nhị

độ mai truyện 改譯二度梅傳,…Những văn bản này đa phần là sách khắc in hoặc

chép tay, hiện vẫn nằm trong kho thư tịch của Viện Nghiên cứu Hán Nôm (VNCHN) và một số thư viện khác mà chưa được phiên chuyển ra Quốc ngữ để công bố với bạn đọc

Không những thế, vấn đề tác giả của các bản diễn Nôm này đến nay vẫn còn

nhiều quan điểm chưa thống nhất NĐM có phải là tác phẩm truyện thơ Nôm khuyết

danh hay không? Nếu có tác giả thì đó là ai, căn cứ vào đâu để kết luận về tác giả

của những tác phẩm diễn Nôm này? Những tác phẩm diễn Nôm NĐM chưa được

công bố kia có giá trị thế nào, có ưu nhược điểm gì so với bản hiện đang lưu hành?

Đâu sẽ là bản diễn Nôm tốt nhất phỏng theo cốt truyện của NĐM?… Nhìn chung tình hình văn bản diễn Nôm NĐM khá phức tạp và còn nhiều vấn đề hiện vẫn chưa được

giải quyết thỏa đáng

2

Nhận thấy giá trị, tầm quan trọng của những bản diễn Nôm NĐM, chúng tôi lựa chọn đề tài Nghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai Lựa chọn đề tài

này, chúng tôi mong muốn xác lập cái nhìn khái quát về hệ thống văn bản tác phẩm

diễn Nôm NĐM; đưa ra những nhận định, đánh giá, và giải quyết các vấn đề liên

quan đến văn bản của hệ thống văn bản này cũng như bước đầu tìm hiểu, đánh giá

về vị trí các tác phẩm diễn Nôm NĐM trong văn học chữ Nôm và trong nền văn

hóa, văn học dân tộc

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích

Luận án khảo cứu một cách toàn diện hệ thống văn bản tác phẩm diễn Nôm

NĐM Trên cơ sở đó, chúng tôi tiến hành xác lập quá trình truyền bản của hệ thống

văn bản diễn Nôm NĐM, xác định bản đáng tin cậy (thiện bản) và nghiên cứu giá trị các tác phẩm diễn Nôm NĐM trên cơ sở các kết quả nghiên cứu văn bản học

2.2 Nhiệm vụ

Luận án xác định những nhiệm vụ cụ thể như sau:

- Khái quát hệ thống các văn bản tác phẩm diễn Nôm NĐM, mô tả, phân loại

văn bản, khảo dị, so sánh để tìm ra bản nền, tiến tới xác lập hệ thống truyền bản các

bản diễn Nôm NĐM

- Tìm hiểu một số vấn đề về tác giả, niên đại của các văn bản tác phẩm diễn

Nôm NĐM

- Nghiên cứu, phân tích, đánh giá giá trị các tác phẩm diễn Nôm NĐM về hai

phương diện: nội dung và nghệ thuật trên cơ sở các kết quả nghiên cứu văn bản học

- Phiên âm, chuyển dịch một số các tác phẩm diễn Nôm NĐM

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các văn bản của tác phẩm diễn Nôm NĐM hiện còn lưu giữ được gồm 13

văn bản hiện đang lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Viện Văn học, Thư viện Quốc gia Việt Nam và sưu tập tư gia

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài của chúng tôi phạm vi chủ yếu xoay quanh vấn đề khảo cứu hệ thống

các văn bản diễn dịch Nôm NĐM Liên quan đến phạm vi đề tài này, chúng tôi xác

3

định phạm vi tư liệu chủ yếu là các dạng thức tồn tại của các văn bản diễn Nôm

NĐM hiện còn được lưu giữ tại kho thư tịch của Viện Nghiên cứu Hán Nôm và

trong các thư viện khác

Bênh cạnh đó, chúng tôi cũng quan tâm đến các tư liệu thành văn từng khảo

cứu và diễn dịch liên quan đến truyện thơ Nôm NĐM cũng như các trước tác liên

quan đến vấn đề này

Ngoài ra, chúng tôi sẽ tiến hành tìm hiểu những thông tin về các tác giả của các văn bản, những tồn nghi từ trước đến nay và những kiến giải mới của chúng tôi Những hiểu biết về tác giả các bản diễn Nôm này sẽ phục vụ cho quá trình khảo sát

và đánh giá các văn bản

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Trong quá trình thực hiện luận án, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp văn bản học Hán Nôm là phương pháp chủ đạo được vận

dụng nhằm xác lập hệ thống văn bản tác phẩm diễn Nôm NĐM, giám định niên đại,

tác giả, quá trình truyền bản, từ đó xác định văn bản tốt nhất để giới thiệu và công

bố

- Phương pháp thống kê định lượng số lượng bài, số lượng các dị văn trong các văn bản; từ đó đưa ra những phân tích biện luận về các dị văn và đưa ra những nhận định tin cậy cho các dị văn

- Phương pháp thông diễn học (thuyên thích học), được sử dụng để giải mã, biên dịch làm nổi bật các thông tin từ tác phẩm một cách tối đa và có chiều sâu Theo phương pháp này, vấn đề minh giải văn bản được xem xét trong các mối quan hệ của văn bản và liên văn bản, giúp người đọc hiểu được tác phẩm

- Phương pháp nghiên cứu văn học sử trong nghiên cứu văn học thời Trung

Đại qua các thời kỳ gắn liền với quá trình ra đời của các tác phẩm diễn Nôm NĐM

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành được vận dụng để nghiên cứu hệ thống

văn bản tác phẩm diễn Nôm NĐM ở các khía cạnh văn học, ngôn ngữ,

Luận án có sử dụng các thao tác phân tích tổng hợp, với mục tiêu tổng thuật

tình hình nghiên cứu về các văn bản tác phẩm diễn Nôm NĐM, đưa ra những nhận

4

xét của người đi trước đã nghiên cứu những vấn đề liên quan đến đề tài, từ đó định hướng nghiên cứu của đề tài

5 Đóng góp mới của Luận án

Lần đầu tiên tình hình các bản diễn Nôm NĐM được khảo sát một cách đầy đủ Từ

việc khảo dị và so sánh văn bản, Luận án đưa ra các văn bản nền, sơ đồ truyền bản

của các bản diễn Nôm NĐM

Luận án đặt ra vấn đề tác giả của các bản diễn Nôm NĐM, đặc biệt là truyện thơ Nôm NĐMDC, Luận án sẽ có những đóng góp thêm và minh chứng về tác giả

của truyện thơ Nôm này

Luận án tìm hiểu, đánh giá giá trị của các tác phẩm diễn Nôm NĐM cả về nội

dung tư tưởng cũng như hình thức nghệ thuật, so sánh các bản diễn Nôm này với

tiểu thuyết chữ Hán Trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai của Trung Quốc, so sánh giữa các bản diễn Nôm NĐM với nhau Qua đó tìm hiểu giá trị đặc sắc của mỗi văn bản

tác phẩm và khẳng định vai trò, vị trí của các bản diễn Nôm này trong kho tàng văn học chữ Nôm và trong nền văn học Việt Nam nói chung

Luận án tiến hành phiên âm, khảo dị và chú giải trên bản gốc bằng chữ Nôm

một văn bản diễn Nôm NĐMDC qua khảo cứu đã đánh giá là gần với bản gốc nhất

và phù hợp nhất với thời điểm ra đời của văn bản, tránh được những sai sót và nhầm

lẫn của các bản phiên âm NĐM trước đây Luận án cũng phiên âm và giới thiệu trích đoạn trong các tác phầm Nhị độ mai tinh tuyển, Cải dịch Nhị độ mai truyện,

Nhị độ mai trò, Nhị độ mai diễn truyện

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Khảo cứu hệ thống văn bản tác phẩm diễn Nôm NĐM làm giàu thêm kho

tàng truyện thơ Nôm dân tộc, điều đó có ý nghĩa thực tiễn đối với việc bổ sung thêm

những tác phẩm truyện thơ Nôm, tác phẩm diễn xướng sân khấu NĐM với đông đảo

5

7 Bố cục của luận án

Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận và Phụ lục, bố cục của Luận án gồm 4 chương như sau:

gốc và đặc trưng

khảo sát và so sánh đối chiếu

+ Chương 4: Giá trị và vị thế của các tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai qua

việc nghiên cứu văn bản

Tiếp theo Phần kết luận là Danh mục bài nghiên cứu đã công bố liên quan

đến đề tài luận án gồm 03 bài viết đã được đăng tải trên Tạp chí Hán Nôm, tạp chí

Nhân lực Khoa học Xã hội, Hợp tuyển công trình nghiên cứu Ngữ văn học - Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội

Tài liệu tham khảo gồm 110 đơn vị

6

Chương 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Bắt nguồn từ tiểu thuyết NĐM của Trung Quốc, khi du nhập vào Việt Nam,

tác phẩm này đã có quá trình lưu truyền rất phong phú và phức tạp Với đề tài

Nghiên cứu văn bản tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai, chúng tôi nhằm mục đích khảo

sát và hệ thống lại tất cả các văn bản diễn Nôm NĐM, thiết lập sơ đồ truyền bản,

đồng thời giới thiệu và công bố văn bản nền đáng tin cậy và gần với bản gốc hơn cả Liên quan đến đề tài Luận án, chúng tôi sẽ tìm hiểu về khái niệm “diễn Nôm” trong

văn học Trung Đại Việt Nam, các tác phẩm diễn Nôm NĐM trong tương quan với

văn học dịch như thế nào? Đồng thời trong phần này, chúng tôi sẽ khảo sát các công

trình nghiên cứu liên quan đến NĐM, từ vấn đề văn bản cho tới những đánh giá về giá trị Thấy được những thiếu sót từ trước đến nay khi nghiên cứu về NĐM, để từ

đó bổ sung làm rõ những vấn đề về mặt văn bản của hệ thống văn bản tác phẩm diễn Nôm này

1.1 Khái niệm “diễn Nôm” trong Văn học Trung đại Việt Nam

Chữ Hán của người Trung Quốc thời cổ theo dấu chân của những đoàn quân xâm lược, của những lưu dân, thương nhân đã du nhập vào Việt Nam từ trước Công Nguyên), trải qua một ngàn năm Bắc thuộc, chữ Hán được sử dụng làm văn tự chính thống, duy nhất trên đất nước Việt bị các đế chế Hán tộc thống trị Đến kỷ nguyên tự chủ, mở đầu từ thế kỷ thứ X, chữ Hán ở Việt Nam được chuyển đọc theo quy luật âm Việt, gọi là cách đọc Hán Việt, được nhà nước phong kiến sử dụng làm văn tự chính thống Từ vị thế ấy, chữ Hán được dùng chính thức trên tất cả các lĩnh vực như hành chính, văn hóa, giáo dục, đặc biệt trong sáng tác văn chương, tạo nên bộ phận văn học chữ Hán ở Việt Nam, “đồng văn, dị vực” với văn học một số nước vùng Đông Á Tuy nhiên, chữ Hán không thể ghi chép và diễn tả hết được những tâm tư, tình cảm, văn hóa, phong tục, đời sống của người dân Việt Nam, điều

đó đã góp phần thúc đẩy sự hình thành việc sáng tạo ra chữ Nôm Chữ Nôm là văn

tự riêng của người Việt Chữ Nôm cũng như chữ Hán, thuộc loại hình chữ vuông,

do người Việt Nam sáng chế, dựa vào bộ nét, thành tố, phương thức cấu tạo chữ

7

Hán và cách đọc Hán Việt để ghi âm tiếng Việt Dẫu vậy, trong suốt chiều dài của lịch sử dân tộc, chữ Nôm không có vị thế chính thống dù vẫn có những giai đoạn ngắn ngủi (thời nhà Hồ, tây Sơn Sơn) được triều đình ưu ái, đề cao) cho nên trong những lĩnh vực có tính chất nhà nước, hành chính, quan chế, điển chương, chữ Nôm chỉ được dùng bổ sung cho chữ Hán Nhưng trên lĩnh vực sáng tác văn chương, với ưu thế của thứ chữ ghi âm tiếng mẹ đẻ, chữ Nôm lại trở thành công cụ đắc lực của dòng văn học kết tinh được tinh hoa, sáng tạo của các tác giả văn học thời trung đại, điều mà văn học chữ Hán, dù sao cũng là viết bằng văn tự ngoại lai

bị hạn chế nhiều

Trong hệ thống văn bản Nôm ta thường thấy trong tiêu đề tên tác phẩm có

các cụm từ như diễn ca, diễn âm, ca, ca âm, quốc âm ca, diễn truyện, diễn nghĩa,

giải âm, quốc âm, Về các cụm từ này đã có một số nhà nghiên cứu có ý kiến, như

Hoàng Thị Ngọ, Nguyễn Quang Hồng, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Kim Sơn,

Tác giả Nguyễn Quang Hồng trong bài Tác phẩm chữ Nôm và các kiểu định

danh chúng [32, 207-218] đã khảo sát các tác phẩm chữ Nôm và tên tác phẩm qua 2

bộ thư mục Tìm hiểu kho sách Hán Nôm của Trần Văn Giáp [23] và Di sản Hán

Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu do Trần Nghĩa và François Gros chủ biên [59]

Trong bài viết này, tác giả đã thống kê số lượng cụ thể các loại tên tác phẩm Nôm như: tên thuần Nôm, tên nửa Hán nửa Nôm, tên Hán văn và tên có các chứa các từ

ngữ như: Quốc ngữ, quốc âm, Nam âm, diễn âm, giải âm, tân truyện, diễn

truyện, diễn nghĩa Tác giả đã chỉ ra quang cảnh chung của tác phẩm Nôm và tên

tác phẩm, đồng thời cho rằng: tên tác phẩm có các thuật ngữ quốc ngữ, quốc

âm, diễn âm, diễn ca và tân truyện là tên có nhiều khả năng chỉ báo đó là tác phẩm

Nôm nhất

Theo tác giả Hoàng Thị Ngọ trong bài viết Vài nét về thể tài diễn ca lịch sử

Nôm thì cụm từ diễn âm khi thì được dùng ở các bản diễn dịch nghĩa kinh Phật, sách

tôn giáo từ Hán sang Nôm, khi thì được dùng trong những văn bản có nội dung răn dạy đạo đức và cả trong những văn bản có nội dung diễn ca lịch sử bằng văn vần theo

thể lục bát Cụm từ diễn ca xuất hiện khá nhiều và ở nhiều lĩnh vực khác nhau như:

văn học, diễn ca lịch sử, y học, giáo dục, tôn giáo, diễn ca sách kinh điển Những

Luận án đủ ở file: Luận án full