THIẾT KẾ VÀ THỬ NGHIỆM MỘT SỐ BÀI GIẢNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÔNG NGHỆ 10 TẠI TRƯỜNG THPT NGUYỄN HUỆ

THIẾT KẾ VÀ THỬ NGHIỆM MỘT SỐ BÀI GIẢNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÔNG NGHỆ 10 TẠI TRƯỜNG PTTH NGUYỄN HUỆ Tác giả NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY Khoá luận được trình

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

THIẾT KẾ VÀ THỬ NGHIỆM MỘT SỐ BÀI GIẢNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÔNG NGHỆ 10 TẠI TRƯỜNG

THPT NGUYỄN HUỆ

Họ và tên sinh viên: Nguyễn Thị Bích Thủy Ngành: Sư Phạm Kỹ Thuật Nông Nghiệp Niên khoá: 2005 – 2009

THIẾT KẾ VÀ THỬ NGHIỆM MỘT SỐ BÀI GIẢNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÔNG

NGHỆ 10 TẠI TRƯỜNG PTTH NGUYỄN HUỆ

Tác giả

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

Khoá luận được trình đề đáp ứng yêu cầu cấp bằng Cử nhân ngành

SƯ PHẠM KỸ THUẬT NÔNG NGHIỆP

Giáo viên hướng dẫn:

Th.s PHẠM QUỲNH TRANG

Tháng 06/ 2009

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tốt đề tài này em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:

- Ban giám hiệu Trường Đại Học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh

- Quý thầy cô Trường Đại Học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh đã hết lòng dạy bảo và truyền thụ những kiến thức bổ ích trong suốt những năm trên giảng đường đại học

- Quý thầy cô Bộ môn Sư Phạm Kỹ Thuật Nông Nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và tận tình giảng dạy em trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp

Em xin trân trọng gửi lời biết ơn sâu sắc đến Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để em thực hiện và hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Xin chân thành cảm ơn:

- Các bạn sinh viên lớp DH05SP đã tận tình hợp tác và đóng góp những ý kiến quý báu để tiểu luận được hoàn thành

- Cảm ơn thầy Nguyễn Thanh Tịnh giáo viên môn Công Nghệ và các bạn học sinh khối 10 trường THPT Nguyễn Huệ- Quận 9- Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả tiến hành đề tài này

Xin chân thành cảm ơn!!!

Tp.HCM, Ngày 20 tháng 05 năm 2008

Sinh viên

Nguyễn Thị Bích Thủy

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đề tài: “Thiết kế và thử nghiệm một số bài giảng sử dụng phương pháp dạy học tình huống trong môn Công nghệ 10 tại trường THPT Nguyễn Huệ - Quận 9 – TP HCM” được tiến hành từ tháng 09/2008 đến tháng 6/2009 thực hiện tại trường Đại học Nông Lâm – TP.HCM và tại trường THPT Nguyễn Huệ - Quận 9 – TP.HCM, đạt được kết quả như sau:

- Thiết kế được 11 giáo án áp dụng phương pháp dạy học tình huống cho môn Công nghệ 10 với nội dung phân bổ trong các chương của SGK Công nghệ 10- NXB Giáo Dục, 2006

- Tiến hành thử nghiệm dạy và quay phim 2 lớp khối 10 trường THPT Nguyễn Huệ - Quận 9 Sau đó đưa ra kết luận về tác động của phướng pháp dạy học tình huống đối với học sinh

- Trên cơ sở phân tích tác động của phương pháp dạy học tình huống đến hoạt động nhận thức của học sinh, người nghiên cứu đã đề ra những kiến nghị đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả khi sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học

ở trường THPT

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU iii

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

MỤC LỤC v

Chương 1 1

GIỚI THIỆU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Vấn đề nghiên cứu 2

1.3 Mục đích nghiên cứu 2

1.4 Câu hỏi nghiên cứu 2

1.5 Đối tượng nghiên cứu 3

1.6 Phạm vi nghiên cứu 3

1.7 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

1.8 Phương pháp nghiên cứu 3

1.9 Kế hoạch nghiên cứu 4

1.10 Giới thiệu cấu trúc của khoá luận 5

Chương 2 7

CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

2.1 Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm 7

2.3 Phương pháp dạy học 10

2.3.1 Khái niệm 10

2.3.2 Việc phân loại PPDH 10

2.3.3 Cơ sở lựa chọn các PPDH 12

2.3.3.1 Mục tiêu dạy học 12

2.3.3.2 Nội dung dạy học 12

2.3.3.3 Trình độ phát triển khả năng của người học: 13

2.3.4 Định hướng đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa người học 13

2.4 PPDH tình huống 16

2.4.1 Khái Niệm 17

2.4.1.1 Tình huống 17

2.4.1.2 Tình huống dạy học 17

2.4.1.3 PPDH tình huống 17

2.4.2 Ưu và nhược điểm của PPDH tình huống 18

2.4.2.1 Ưu điểm 18

2.4.2.2 Nhược điểm 20

2.4.3 Các bước tiến hành của PPDH tình huống 21

2.4.4 Một số gợi ý, yêu cầu khi thực hiện phương pháp dạy học bằng tình huống 22

2.4.5 Một số yêu cầu của việc lựa chọn tình huống trong dạy học 24

2.5 Chương trình và cấu trúc sách giáo khoa công nghệ 10 24

2.6 Lược khảo lịch sử vấn đề nghiên cứu 25

Chương 3 29

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 29

3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 29

3.2 Phương Pháp Thực Nghiệm 29

3.2.1 Đối tượng và cách chọn thử nghiệm 30

3.2.3 Cách thiết kế bài giảng trong đó sử dụng tình huống để giảng dạy 30

3.2.3.1 Các căn cứ để chọn lựa PPDH tình huống 30

3.2.3.2 Cách thiết kế tình huống 32

3.2.3.3 Cách thiết kế các hoạt động trong giáo án 33

3.2.4 Cách tổ chức giảng dạy các bài giảng bằng phương pháp tình huống 34 3.3 Phương pháp quan sát 34

3.3.1 Quay video 35

3.3.2 Quan sát bằng mắt 35

3.4 Phương pháp phân tích định tính 36

Chương 4 37

KẾT QUẢ VÀ KẾT LUẬN 37

4.1 Kết quả thiết kế một số bài giảng sử dụng phương pháp dạy học tình huống 37

4.2 Kết quả thử nghiệm một số bài giảng sử dụng PPDH tình huống 53

4.2.1 Nội dung và tiến trình bài giảng 53

Chương 5 60

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 60

5.1 Kết luận 60

5.1.1 Về hứng thú học tập của học sinh 60

5.1.2 Về Thái độ học tập của học sinh 66

5.1.3 Về việc tiếp thu bài của học sinh 68

5.1.4 Về việc phát triển tư duy của học sinh 71

5.1.4.1 Phát triển tư duy qua việc mở rộng và tinh lọc kiến thức 71

5.1.4.2 Phát triển tư duy qua việc sử dụng kiến thức có ý nghĩa 72

5.1.5 Về việc phát triển và hình thành một số kỹ năng như: làm việc nhóm, thuyết trình, giải quyết tình huống 72

5.2 Kiến Nghị 75

5.3 Hướng phát triển của đề tài 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

Chương 1 GIỚI THIỆU

1.1 Lý do chọn đề tài

Xã hội ngày càng phát triển, quá trình Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa diễn ra ngày càng mạnh mẽ, kéo theo đó Giáo Dục cũng phát triển không ngừng để đáp ứng kịp thời những yêu cầu đề ra Thật vậy, trong nội dung chiến lược phát triển giáo dục

2001 – 2010 được Thủ Tướng Chính Phủ phê duyệt ngày 28/2/2001 có ghi: “Con

người và nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển đất nước trong thời kỳ Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa, cần tạo sự chuyển biến cơ bản và toàn diện về giáo dục, trong đó ưu tiên nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực…” Hay trong lời giới

thiệu cuốn sách “Từ chiến lược phát triển giáo dục đến chính sách phát triển nguồn nhân lực” (Tuyển tập các công trình nghiên cứu và bài báo khoa học của nhiều tác giả) Thứ trưởng bộ Giáo dục và Đào tạo GS.TSKH Trần Văn Nhung cũng đã khẳng định:

“để từng bước triển khai chiến lược phát triển giáo dục, cần tiến hành nghiên cứu và

xây dựng những chính sách phát triển giáo dục nói chung, trong đó có những chính sách đào tạo và phát triển nguồn nhân lực nói riêng” (trang 3)

Trong những năm gần đây giáo dục nước ta đã có nhiều những thay đổi nhằm phù hợp với tình hình kinh tế xã hội Phải kể đến như việc đổi mới đồng loạt nội dung sách giáo khoa đối với các cấp học: Trung Học Cơ Sở, Trung Học Phổ Thông… Đây

là một bước chuyển lớn trong nội dung dạy học Bên cạnh đó là yêu cầu phải đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, lớp học… Tại sao sự thay đổi trong giáo dục lại liên quan nhiều đến nội dung, phương pháp dạy học như vậy? Theo Nguyễn

An, (1999): “Nội dung và phương pháp là một trong những yếu tố quan trọng nhất

của quá trình dạy học, là hai mặt luôn gắn liền với nhau” (trang 194)

Nghị quyết TƯ 2, Khóa VIII, Ban Chấp Hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt

Nam đã đề ra nhiệm vụ “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối

truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học Từng bước

áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh Phát triển phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân nhất là trong thanh niên” (Văn

kiện Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp Hành Trung ương Khóa VIII Đảng Cộng sản Việt Nam NXB Chính trị Quốc gia 1997, trang 41)

Từ quá trình đổi mới phương pháp dạy học mà những quan niệm “dạy học tích

cực”, “dạy học lấy người học làm trung tâm” ra đời (Trần Bá Hoành, 2003)

PPDH tình huống là một trong những PPDH tích cực, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học, hình thành nhân cách cá nhân, kỹ năng giải quyết tình huống… (Lê Thị Hoàng và Nguyễn Văn Tuấn, 2006) Theo Nguyễn Thanh Thủy

(2003) đã nhận định: “Phương pháp dạy học này do những ưu điểm của nó đã và đang

là một phương pháp dạy học được quan tâm nghiên cứu và phát triển không riêng gì ở nước ta mà còn ở nhiều nước trên thế giới” Mặc dù vậy, việc sử dụng rộng rãi

phương pháp này ở nước ta trong các trường phổ thông cũng còn nhiều những hạn chế

Vì những lý do trên mà người nghiên cứu chọn đề tài “THIẾT KẾ VÀ THỬ

NGHIỆM MỘT SỐ BÀI GIẢNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÌNH HUÔNG TRONG GIẢNG DẠY CÔNG NGHỆ 10 TẠI TRƯỜNG THPT NGUYỄN HUỆ”

1.2 Vấn đề nghiên cứu

Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học công nghệ 10 tại trường THPT

Nguyễn Huệ cụ thể là:

1) Thiết kế một số bài giảng sử dụng phương pháp dạy học tình huống

2) Thử nghiệm các bài giảng đã thiết kế cho học sinh lớp 10 trường THPT Nguyễn Huệ

3) Thu thập kết quả để đánh giá hiệu quả

1.3 Mục đích nghiên cứu

Giúp cho học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo, từ đó nâng cao hiệu quả

của việc giảng dạy và học môn công nghệ 10

1.4 Câu hỏi nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu nhằm trả lời câu hỏi:

1) Thiết kế bài giảng bằng phương pháp dạy học tình huống được thực hiện như thế nào?

2) PPDH tình huống có mang lại hiệu quả trong dạy học môn Công Nghệ 10? Cụ thể của câu hỏi này thể hiện ở một số tiêu chí sau:

- Giảng dạy bằng PPDH tình huống có gây hứng thú cho học sinh?

- Thái độ học tập của học sinh khi học bằng PPDH tình huống như thế nào?

- Giảng dạy bằng PPDH tình huống có giúp học sinh tiếp thu bài tốt không?

- Giảng dạy bằng PPDH tình huống có giúp học sinh tinh lọc, mở rộng và sử dụng kiến thức có ý nghĩa không?

- Giảng dạy bằng PPDH tình huống có giúp học sinh phát triển tư duy không?

- Giảng dạy bằng PPDH tình huống có giúp học sinh phát triển một số kỹ năng: làm việc nhóm, thuyết trình, giải quyết tình huống… không?

1.5 Đối tượng nghiên cứu

1) Chủ thể nghiên cứu: việc sử dụng phương pháp dạy học tình huống trong dạy học công nghệ 10

2) Khách thể nghiên cứu:

Giáo viên, học sinh trường THPT Nguyễn Huệ Chương trình giáo khoa Công nghệ 10

1.6 Phạm vi nghiên cứu

- Học sinh lớp 10A9, 10A2 trường THPT Nguyễn Huệ TPHCM

- Bài 52, 53 trong SGK Công Nghệ 10

1.7 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để phục vụ cho việc trả lời các câu hỏi nghiên cứu, người nghiên cứu thực hiện các công việc sau:

1) Nghiên cứu lý thuyết để trình bày cơ sở lý luận của đề tài

2) Nghiên cứu một số tình huống phù hợp với mục tiêu, nội dung của một số bài trong môn Công Nghệ 10 Sau đó thiết kế một số bài giảng sử dụng phương pháp dạy học tình huống

3) Dạy thử nghiệm một số bài giảng đã thiết kế

4) Quay video tiết dạy, đánh giá kết quả, rút ra kết luận

1.8 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại trường PTTH Nguyễn Huệ (Quận 9 – Thành phố

Hồ Chí Minh) Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đã nêu trên, người nghiên cứu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

1) Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu là phương pháp dùng các hoạt động nghiên cứu trên sách, báo, tạp chí, kỷ yếu hội thảo, internet… để tìm hiểu lịch sử vấn đề, bản chất

sự việc, thu thập thông tin

Phương pháp này được người nghiên cứu sử dụng trong đề tài như sau: người nghiên cứu tìm và thu thập các lý thuyết về phương pháp dạy học đặc biệt là PPDH tình huống Sau đó phân tích, tổng hợp… thành cơ sở lý luận

4) Phương pháp phân tích định tính

Trong nghiên cứu của mình người nghiên cứu dùng phương pháp này như sau: tiết dạy thử nghiệm sẽ được thu hình, các băng thu hình sẽ được xem lại để ghi nhận những hoạt động của giáo viên và học sinh qua đó sẽ lý giải, giải thích… kết quả thu được Người nghiên cứu có thể phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp các kết quả thu nhận được bằng cách khái quát sự kịên trên cơ sở tài liệu Khi giải thích, lý giải, người nghiên cứu phải nắm vững lý luận trên cơ sở đối chiếu tài liệu với tất cả tri thức khoa học liên hệ Từ đó, các vấn đề nghiên cứu – câu hỏi nghiên cứu sẽ được làm rõ

1.9 Kế hoạch nghiên cứu

Thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu: Từ tháng 6/2008 đến tháng 4/2009

Kế hoạch nghiên cứu chi tiết được thể hiện trong bảng sau:

STT THỜI GIAN HOẠT ĐỘNG NGƯỜI THỰC

HIỆN

GHI CHÚ

1 Tháng 6/2008

Đăng ký đề tài, tập huấn

về NCKH và Khóa luận tốt nghiệp

Người nghiên cứu

2 Tháng 7-8/2008 Thu thập tài liệu, viết đề

cương Người nghiên cứu

Người nghiên cứu

4

Tháng 12/2008-

2/2009

Báo cáo giữa giai đoạn

Người nghiên cứu

Viết luận văn chương 1, 2,3,4

Người nghiên cứu

Mai Thanh Liêm Trần Thị Bích Nhung…

Cùng trường thực tập

6 Tháng 5/2009 -

6/2009

Viết chương 5 Báo cáo Người nghiên cứu

1.10 Giới thiệu cấu trúc của khoá luận

Khoá luận gồm 5 chương:

1) Chương 1: GIỚI THIỆU

- Giới thiệu hoàn cảnh giáo dục từ đó vấn đề nghiên cứu được nghĩ ra

- Giới thiệu sơ lược về nghiên cứu:

§ Tình hình cụ thể nơi nghiên cứu được xác định

§ Mục đích của nghiên cứu

- Giới thiệu cấu trúc của luận án

2) Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN

- Những lý thuyết cơ bản mà người nghiên cứu dựa vào để đặt giả thuyết, tiên đoán, lý giải vấn đề…

- Tóm tắt, nhận định về cách làm, cách phân tích, kết quả, kết luận của những nghiên cứu trước đây

3) Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Mô tả những phương pháp nghiên cứu, phương pháp phân tích dữ liệu người

nghiên cứu đã sử dụng khi làm đề tài

- Thiết kế nghiên cứu

- Mô tả những giai đoạn, công việc chính, hoạt động thực hiện phục vụ cho nghiên cứu

- Mô tả đối tượng người nghiên cứu lựa chọn để nghiên cứu

- Mô tả cách chọn đối tượng, cách thu thập dữ liệu và phân tích

4) Chương 4: KẾT QUẢ

- Tường thuật, trình bày dữ liệu

- Phân tích dựa vào dữ liệu có được

5) Chương 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

- Kết luận cho vấn đề (câu hỏi) nghiên cứu

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1 Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm

Quá trình dạy học gồm hai mặt quan hệ hữu cơ: hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh Trong lí luận dạy học có những quan niệm khác nhau về vai trò của giáo viên và vai trò của học sinh, nhưng tựu chung lại có hai hướng: hoặc tập trung vào vai trò hoạt động của giáo viên (kiểu dạy học lấy giáo viên làm trung tâm) hoặc tập trung vào vai trò hoạt động của học sinh (kiểu dạy học lấy học sinh làm trung tâm) (Nguyễn Ngọc Quang, 2001)

Những năm gần đây các tài liệu giáo dục và dạy học ở nước ta thường nói tới việc cần thiết phải chuyển từ dạy học lấy giáo viên trung tâm sang dạy học lấy học sinh trung tâm Theo R.R.Sing (1991) cho rằng người học được đặt ở vị trí trung tâm vừa là mục đích lại vừa là chủ thể của quá trình dạy học (trích dẫn bởi Trần Bá Hoành, 2003) Hay theo Nguyễn Thị Cúc (2008) xu hướng chung của đổi mới PPDH

là đổi mới theo quan điểm dạy học lấy người học làm trung tâm Cũng theo Nguyễn Thị Cúc thì thực chất của quan điểm này, đó là hệ phương pháp dạy – tự học, được xem như là một hệ thống PPDH có thể đáp ứng được các yêu cầu cơ bản của mục tiêu giáo dục trong thời kỳ đổi mới hiện nay

Tại sao lại như vậy? Và việc chuyển đổi này mang lại lợi ích như thế nào? Chúng

ta sẽ tìm hiểu bản chất của mỗi kiểu dạy học qua bảng sau:

Yếu tố so sánh Dạy học lấy giáo viên làm

- Diễn đạt dưới dạng mục đích, yêu cầu

- Học sinh tự lực tìm đến tri thức theo lý thuyết kiến tạo, qua đó rèn luyện phương pháp tự học, tự thích ứng

- Được xác định cho người học (về kiến thức/ kỹ năng/

- Quyền uy, mệnh lệnh, phát thu

- Phải có kỹ năng sử dụng ngôn nhữ tốt

- Chủ yếu là tương tác từ giáo viên tới học sinh thông qua nội dung dạy học

- Thiết kê, tổ chức, trọng tài

- Thông tin không phải duy nhất từ giáo viên

- Phải có cả kỹ năng sử dụng phương tiện dạy học

- Tương tác đa chiều (GV,

HS, tài liệu học tập)

Người học

- Thụ động, phục tùng theo khuôn mẫu

- Chấp nhận, nghi nhớ, tái hiện

- Chủ động, tích cực tham gia hoạt động học tập

- Tự chịu trách nhiệm và đánh giá

Nội dung

- Được trình bày dưới dạng kiến thức mặc định, có sẵn, thống nhất theo dàn bài trong sách giáo khoa

- Tường minh theo một logic, hệ thống chặt chẽ, ít/

không thay đổi

- Được đưa ra dưới dạng tư liệu/ thông tin và gợi ý sử

lý để rút ra kết luận (kiến thức/ kỹ năng mới)

- Thiết kế dưới dạng hoạt động, công việc cần thực hiện và kết quả đạt được

Phương pháp

- Chủ yếu là thuyết trình giảng giải, thầy nói trò ghi

- Giáo viên lo trình bày cặn

kẽ nội dung bài học, tranh thủ truyền thụ vốn hiểu biết

- Coi trọng việc tổ chức cho học sinh hoạt động độc lập hoặc theo nhóm (thảo luận, làm thí nghiệm, quan sát vật mẫu, phân tích bảng

và kinh nghiệm của mình

- Học sinh tiếp thu thụ động, cố hiểu và nhớ những điều giáo viên đã giảng, trả lời những câu hỏi giáo viên nêu ra về những vấn đề đã dạy

số liệu…) thông qua đó học sinh vừa tự lực nắm các tri thức, kĩ năng mới, đồng thời được rèn luyện

về phương pháp tự học…

- Giáo viên quan tâm vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân

và của tập thể học sinh để xây dựng bài học

Đánh giá

- Chủ yếu đánh giá ngoài (giáo viên, xã hội) nhằm vào kết quả cuối cùng

- Đánh giá trí nhớ, khả năng tái hiện

- Kết hợp tự đánh giá

- Chủ yếu đánh giá khả năng vận dụng sáng tạo

Bảng 1: Bảng so sánh bản chất của kiểu dạy học GVTT và HSTT

(ghi chú: bảng trên được lập dựa trên sự tổng hợp tài liệu từ một số tác giả: Lê

Phước Lộc (2002), Trần Bá Hoành (2003), Phan Thanh Sử (2007), Nguyễn Thị Cúc (2007), Nguyễn Đức Thành (2003)…)

Từ những dẫn chứng trên, người nghiên cứu thấy rằng việc dạy học “lấy người học làm trung tâm” thể hiện được tính ưu việt của nó Và hơn cả, nó cũng phù hợp với

Luật Giáo Dục Việt Nam đã nghi ở Điều 20, Chương II: “phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh…bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn”

Tóm lại trong dạy học lấy học sinh trung tâm, vai trò chủ động tích cực của

người học được phát huy nhưng vai trò của người dạy không hề bị xem nhẹ, bị hạ thấp Trái lại, giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu, có trình độ sư phạm lành nghề, có đầu óc sáng tạo và nhạy cảm mới có thể đóng vai trò là người gợi mở, xúc tác, trợ giúp, hướng dẫn, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động độc lập của

học sinh, đánh thức năng lực, tiềm năng trong mỗi em, chuẩn bị tốt cho các em tham gia phát triển cộng đồng

2.3 Phương pháp dạy học

2.3.1 Khái niệm

Thuật ngữ phương pháp có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là “Methodos”, có nghĩa

là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích

“ Phương pháp” nói chung là một khái niệm rất trừu tượng vì nó không mô tả những trạng thái, những tồn tại tĩnh trong thế giới hiện thực, mà nó chủ yếu mô tả phương hướng vận động trong quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người ( Nguyễn An, 1996 )

Được mô tả theo nhiều cách khác nhau, tuy nhiên theo người nghiên cứu phương

pháp được hiểu theo nghĩa chung nhất “đó là cách thức đạt đến mục tiêu, là hoạt động

được sắp xếp theo một trật tự nhất định” (từ điển triết học, 2004)

Qua phân tích trên đây ta đã hiểu được khái quát khái niệm về phương pháp Vậy PPDH là gì?

Theo Nguyễn An (1999) “PPDH là những cách thức hành động của nhà giáo

dục làm cho học sinh hành động một cách tự giác, tích cực để tiếp thu nội dung giáo dục và để chuyển hóa được nội dung đó thành các phẩm chất của cá nhân” (trang

119)

Đồng quan điểm với Nguyễn An, Trần Bá Hoành (2003) cũng đã nêu: “PPDH là

một hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, đảm bảo học sinh lĩnh hội nội dung học vấn” (

trang 178)

Bên cạnh đó, Lê Phước Lộc (2002) lại định nghĩa “PPDH là cách thức tương tác

giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học” (trang 79)

Như vậy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về PPDH, song người nghiên cứu

đồng tình hơn cả với định nghĩa của Lê Thị Hoàng và Nguyễn Văn Tuấn “PPDH là

con đường, là tổng hợp các cách thức hoạt động của người dạy và người học trong quá trình dạy học nhằm đạt mục tiêu dạy học” (trang 88)

Cũng theo Lê Thị Hoàng và Nguyễn Văn Tuấn (2006) phân loại PPDH là việc

định danh một phương pháp và phân nhóm các phương pháp hiện có Mục đích của

việc phân loại PPDH một mặt giúp người dạy và người học hiểu biết về phương pháp,

mặt khác giúp người dạy định danh và có lựa chọn thích hợp mỗi phương pháp trong

hệ thống các phương pháp trong quá trình dạy học

PPDH rất đa dạng vì hoạt động dạy và học chịu sự chi phối bởi nhiều yếu tố như

mục tiêu, nội dung, phương tiện…hơn nữa cấu trúc, bản chất của PPDH cũng rất phức

tạp Dẫn đến việc phân loại các PPDH còn nhiều ý kiến khác nhau về cả sự phân loại

và tên gọi của từng phương pháp, mỗi ý kiến đều có ý riêng của nó

Sau đây người nghiên cứu sẽ giới thiệu một cách phân loại của Klingberg (nhà lý

luận dạy học của Cộng Hòa Dân Chủ Đức) và Nguyễn Bá Kim (trích dẫn bởi Nguyễn

Văn Tuấn, 2006, trang 92)

CẤU TRÚC BÊN NGOÀI

(hình thức tổ chức)

CẤU TRÚC BÊN TRONG (vận động của nội dung dạy học) Hình thức tổ chức Theo con đường nhận thức

Tổ chức giờ

học

Tổ chức dạy Tổ chức học

Các khâu của quá trình dạy học

Đơn giản (phương pháp logic)

cá nhân

Nhóm phương pháp truyền thụ:

thuyết trình, diễn trình

Nhóm phương pháp đối thoại:

đàm thoại, thảo luận

Nhóm Phương pháp nghiên cứu, thực hành:

Phương pháp

-Phương pháp gây động cơ -Phương pháp nghiên cứu nội dung tri thức mới -Phương pháp củng cố -Phương pháp kiểm tra, đánh giá

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- PP quy nạp

- Phương pháp diễn dịch

- Phương pháp

kế thừa phát triển

- Phương pháp

hệ thống hóa

- Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

- Phương pháp dạy học Algorit

nghiên cứu, Phương pháp thực hành

Bảng: Phân Loại PPDH

2.3.3 Cơ sở lựa chọn các PPDH

Có rất nhiều PPDH, mỗi phương pháp đều có những ưu và khuyết điểm riêng Trong một tiết dạy người giáo viên không nên tối ưu hóa một phương pháp nào hay coi nhẹ một phương pháp nào Việc kết hợp các phương pháp một cách hài hòa trong quá trình dạy học sẽ nâng cao hiệu quả giáo dục

Sau đây là một số yếu tố quan trọng làm cơ sở cho việc lựa chọn PPDH:

2.3.3.1 Mục tiêu dạy học

Nguyễn Văn Tuấn và Võ Thị Xuân (2006) đã nhận định: “căn cứ vào mục tiêu

dạy học làm cơ sở cho việc lựa chọn, xác định nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học” (trang 9) Thật vậy, khi đã xác định được các mục tiêu dạy học (theo Nguyễn

Văn Tuấn, Lê Thị Hoàng (2006) mục tiêu dạy học bao gồm: mục tiêu kiến thức – cung cấp cho người học các tri thức khoa học; mục tiêu kỹ năng – giúp người học hình thành và phát triển các kỹ năng hành động; mục tiêu ý thức, thái độ - giúp khơi dậy, phát triển các nhu cầu tiềm năng của người học giúp họ làm chủ đời sống trong hiện tại và tương lai) sẽ làm cơ sở cho việc lựa chọn được phương pháp dạy học cụ thể

Ví dụ như khi mục tiêu chính của bài học là giúp học sinh làm phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp, giải quyết tình huống thì giáo viên nên chọn PPDH nêu vấn đề hay phương pháp tình huống… Hay khi mục tiêu chính là giáo dục ý thức nhân cách thì nên tập trung vào các phương pháp thuyết phục, giáo dục thói quen hành vi nên tập trung vào các phương pháp tổ chức hoạt động thực tiễn Ngoài ra, khi mục tiêu chính

là hình thành kỹ năng thì phương pháp dạy học phù hợp là phương pháp dạy học thực hành…

2.3.3.2 Nội dung dạy học

Nội dung dạy học là yếu tố trực tiếp quyết định PPDH Nội dung dạy học được quy định trong các chương trình và kế hoạch giảng dạy (Thái Duy Tuyên, 1999)

Theo Trần Thị Tuyết Oanh (2005) “nội dung giáo dục góp phần quan trọng quy

định phương pháp giáo dục” (trang 114) Để minh chứng cho điều này tác giả đã nêu

ra sự khác nhau giữa một số nội dung giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục môi trường, giáo dục hướng nghiệp… Từ sự khác nhau về nội dung này mà có các phương pháp giáo dục khác nhau

Ví dụ trong chương trình sách giáo khoa Công nghệ 10 với các bài thực hành có thể chọn phương pháp dạy học thực hành Với các bài dạy lý thuyết, dạy quy trình có thể chọn phương pháp dạy học thuyết trình, nêu vấn đề…

2.3.3.3 Trình độ phát triển khả năng của người học:

Phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của người dạy, lượng thời gian cho phép

Trên đây là một số yếu tố bên trong của hoạt động dạy học chi phối việc lựa chọn

sử dụng PPDH Tuy nhiên, việc sử dụng PPDH không chỉ phụ thuộc vào những yếu tố

đó, mà còn nhiều yếu tố khác như: năng lực sư phạm, phong cách dạy học của giáo

viên…

Ngoài ra chúng còn bị chi phối bởi nhiều các yếu tố bên ngoài, nhưng ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động dạy học như môi trường kinh tế - văn hóa - xã hội và khoa học; các điều kiện vật chất, thiết bị phục vụ cho việc dạy và học…

Tóm lại khi lựa chọn PPDH, ta nên đặc biệt chú ý đến các yếu tố mục tiêu - nội

dung - phương tiện - những điều kiện khác Mỗi PPDH dù tốt nhất cũng có những mặt mạnh, mặt yếu của nó Vì vậy, khi thực hiện quá trình dạy học người giáo viên nên phối hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau vì không có một phương pháp nào là vạn năng Ngoài ra, người giáo viên cần phải có khả năng phân tích nhanh chóng các tình huống sư phạm, sử dụng đúng những tri thức, kỹ năng sư phạm, kinh nghiệm của bản thân và học hỏi của những giáo viên khác, chú ý đầy đủ những điều kiện đặc thù khi thực hiện bài dạy thì sẽ nâng cao hiệu quả giáo dục

2.3.4 Định hướng đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa người học

Phát biểu tại hội thảo “Đổi mới phương pháp dạy học” tháng 3/2001 Thứ

trưởng Bộ Giáo Dục và Đào Tạo Trần Văn Nhung đã chỉ ra: “Một trong những điểm

yếu hiện nay của giáo dục là PPDH còn rất lạc hậu, nặng về truyền thụ một chiều, thầy đọc, trò ghi, ít phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh”

Với tình hình này, trong báo cáo tham dự hội nghị giáo dục từ ngày 1 – 3/2001,

Bộ trưởng Bộ Giáo Dục và Đào Tạo Nguyễn Minh Hiển đã khẳng định: “Tiếp tục đổi

mới nội dung, chương trình, PPDH là một trong 8 giải pháp chủ yếu để phát triển giáo dục Việt Nam”

Theo đó, chương trình hành động của ngành giáo dục nhằm triển khai thực hiện nghị quyết hội nghị lần 6 của Ban Chấp Hành Trung Ương và chiến lược phát triển

giáo dục 2001 – 2010 đã xác định: “Một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu

của ngành giáo dục hiện nay là tập trung cải tiến phương pháp dạy và học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, tăng cường thực hành, thực tập… ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin và các thành tựu khác của khoa học, công nghệ vào việc dạy và học”

Có rất nhiều tác giả nghiên cứu về các phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa người học Sau đây người nghiên cứu sẽ giới thiệu các định hướng trong quá trình dạy học tích cực của Lê Phước Lộc (2002):

1) Định hướng 1: Tạo bầu không khí học tập tích cực

Trong định hướng này, tác giả đã nhận định “Với bầu không khí học tập thoải

mái, thân thiện, nội dung bổ ích, khả khi… học sinh sẽ có một tâm thế sẵn sàng học tập, hợp tác trong suốt quá trình ấy” (trang 53) Theo tác giả bầu không khí này gồm:

bầu không khí vật lý (nhiệt độ, ánh sáng, âm thanh…), bầu không khí tâm lý (quan hệ thầy trò, sự chú ý, sự tự giác của học sinh…)

Thật vậy, người nghiên cứu hoàn toàn đồng ý với ý kiến này của tác giả, bởi chỉ trong một không khí, tâm lý thoải mái, vui vẻ thì việc tiếp thu kiến thức mới đạt hiệu quả cao Ví dụ một lớp học mà người giáo viên có sự quan tâm, hỏi han tới học sinh; nhiệt tình và vui vẻ trong quá trình dạy học làm cho khoảng cách giữa thầy và trò được rút ngắn lại từ đó tạo sự hứng thú cho học sinh, việc học tập và hợp tác sẽ tốt hơn Ngược lại, một buổi học mà người giáo viên dạy học trong một tâm trạng bực tức, hay quát mắng học sinh… hoặc dạy học trong sự áp đặt học sinh vào những khuôn khổ gắt gao

mà giáo viên đưa ra sẽ đưa đến cho học sinh tâm lý học tập không tốt, việc học sẽ kém hiệu quả

2) Định hướng 2: Tổ chức việc tiếp thu kiến thức và kết nối kiến thức đã có

Theo tác giả có hai loại kiến thức cung cấp cho học sinh đó là kiến thức thông báo và kiến thức quy trình

Với kiến thức thông báo (kiến thức khái niệm) giáo viên cần làm cho học sinh trả lời được câu hỏi “nó là cái gì?” Như vậy, để trả lời được câu hỏi này học sinh cần biết và hiểu Điều này buộc học sinh cần phải liên kết với những kiến thức, thông tin

đã biết (đi từ cái đã biết đến cái chưa biết) Nếu như kiến thức thông báo giúp học sinh hình thành những khái niệm về vấn đề cần tiếp thu thì kiến thức qui trình sẽ giúp học sinh hình thành những kiến thức kỹ năng Với kiến thức quy trình giáo viên cần làm cho học sinh trả lời câu hỏi “làm cái đó như thế nào?” Để trả lời được các câu hỏi này, người giáo viên có vai trò rất quan trọng trong việc tổ chức nội dung, phương pháp dạy học cho học sinh Trong quá trình dạy học người giáo viên không chỉ nhằm làm cho học sinh hiểu kiến thức, nối kiến thức đã học, vận dụng vào trường hợp cụ thể mà còn thông qua đó dạy cho học sinh cách nhận thức một vấn đề cũng như có thói quen vạch

kế hoạch cho một công việc

3) Định hướng 3: Phát triển tư duy thông qua việc tinh lọc và mở rộng kiến thức

Kết quả của định hướng 2 là làm cho học sinh hiểu, nhớ và khi cần có thể tái hiện lại những gì đã học, đã làm Tuy nhiên, như vậy cũng chưa đạt yêu cầu của quá trình dạy học Việc học có hiệu quả phải là sự hiểu sâu sắc các kiến thức và có thể vận dụng chúng trong cuộc sống Theo tác giả, mở rộng và tinh lọc kiến thức có nghĩa tức

là làm cho người học biến kiến thức giáo khoa thành tri thức của mình Họ có thể phát biểu kiến thức ấy bằng ngôn ngữ của họ, họ có thể sử dụng nó như một công cụ của mình Để làm được điều này, người giáo viên cần giúp cho học sinh trải qua các quá trình tư duy như:

Thông qua những quá trình tư duy này làm cho học sinh có thể tiếp thu kiến thức

và biến kiến thức đó thành kiến thức của mình một cách hiệu quả hơn

4) Định hướng 4: Phát triển tư duy bằng việc sử dụng kiến thức có ý nghĩa

Với định hướng 3, người giáo viên làm cho học sinh tinh lọc và mở rộng kiến thức Tuy nhiên, khi có kiến thức rồi thì phải biết cách áp dụng chúng như thế nào? ở định hướng 4 này, tác giả hướng người giáo viên làm cho học sinh luôn bận với việc học tập, luôn phải suy nghĩ, phải lập luận Lúc này chính là quá trình “xuất tâm” những kiến thức đã học của học sinh Tác giả cũng đã khẳng định nếu học sinh tham gia giải quyết vấn đề nhiều ở lớp thì các em sẽ nhanh, nhạy với những giải quyết sự việc hằng ngày Và khi giải quyết những vướng mắc trong thực tế thì các em sẽ được kích thích mạnh trong học tập Đó chính là sử dụng kiến thức có ý nghĩa

Định hướng 5: Thói quen tư duy

Định hướng 5 là đòi hỏi cao nhất ở người học, là kết quả cần đạt được đối với quá trình dạy học Khi có thói quen tư duy học sinh sẽ tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng đối với môn học, và hỗ trợ cho học sinh ở tương lai bởi việc học là suốt đời và nhất là ngày nay, nhu cầu xã hội đòi hỏi con người ngày càng cao, làm việc chính bằng khả năng tư duy, sáng tạo của mình

Tóm lại, qua việc tìm hiểu các định hướng trong quá trình dạy học tích cực của

Lê Phước Lộc người nghiên cứu nhận thấy việc cần thiết áp dụng (nếu có thể) nó trong quá trình dạy học nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Không chỉ dừng lại ở việc nêu ra các định hướng như vậy, Lê Phước Lộc cũng đã hướng dẫn việc sử dụng các định hướng này trong quá trình giảng dạy như thế nào cho phù hợp nhờ đó việc sử dụng nó cũng trở nên dễ dàng hơn

Tuy nhiên, không phải định hướng nào cũng đưa vào sử dụng hết trong một bài học Mỗi bài học có thể chỉ sử dụng một vài định hướng, vì vậy cần phải lựa chọn định hướng sao cho phù hợp với nội dung Khi soạn giáo án, nên ghi chú chỗ nào, định hướng nào được sử dụng Các định hướng càng được sử dụng nhiều thì học sinh càng được hoạt động nhiều và do đó không những các em nắm vững tri thức mà còn được phát triển mạnh các họat động tư duy, cái mà các em cần cho suốt cuộc đời của mình

2.4 PPDH tình huống

Từ quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm như đã phân tích trên, các phương pháp dạy học tích cực ra đời trong đó có phương pháp dạy học tình huống Vậy phương pháp dạy học tình huống là gì? Tính chất, đặc điểm của phương pháp này như thế nào? Nó có gì khác so với các phương pháp dạy học khác? Việc sử dụng phương pháp này được tiến hành ra sao? Chúng ta cùng đi vào tìm hiểu

2.4.1.2 Tình huống dạy học

Theo Phan Trọng Ngọ (2005) “tình huống dạy học là tình huống trong đó có sự

ủy thác của người giáo viên Sự ủy thác này chính là quá trình người giáo viên đưa ra những nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện của tình huống và cấu trúc các

sự kiện sao cho phù hợp với lôgic sư phạm, để khi người học giải quyết nó, sẽ đạt được mục tiêu dạy học” (trang 273)

Qua định nghĩa trên người nghiên cứu thấy được rằng một tình huống thông thường chưa phải là một tình huống dạy học Nó chỉ trở thành tình huống dạy học khi

có sự ủy thác của giáo viên và được giáo viên sử dụng với dụng ý tạo ra môi trường làm việc cho người học

2.4.1.3 PPDH tình huống

Phương pháp dạy học tình huống là một phương pháp dạy học khá mới mẻ Tuy nhiên, với những đặc điểm tích cực mà phương pháp mang lại trong quá trình dạy học người nghiên cứu thấy rằng phương pháp này đã được khá nhiều các tác giả nghiên cứu như:

Phan Trọng Ngọ (2005) đã có một nghiên cứu sâu sắc về phương pháp dạy học tình huống trong cuốn sách “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” Tác

giả đã định nghĩa “PPDH tình huống là giáo viên cung cấp cho học sinh tình huống

dạy học Học sinh tìm hiểu, phân tích và hành động trong tình huống đó Kết quả là học sinh thu nhận được các tri thức khoa học, thái độ và các kỹ năng hành động (trí óc

và thực tiễn) sau khi giải quyết tình huống đã cho”

Ngoài ra, Trần Thị Tuyết Oanh (2006) cũng nghiên cứu về phương pháp này,

tác giả định nghĩa như sau:“PPDH tình huống là giáo viên sử dụng những tình huống

thực tiễn có chứa đựng các vấn đề để học sinh giải quyết, qua đó giúp học sinh tìm ra kiến thức mới, củng cố và vận dụng kiến thức” (trang 81)

Như vậy, PPDH tình huống là một phương pháp dạy học mang tính giải quyết vấn đề, trong đó việc dạy học được tổ chức theo những tình huống gần với thực tiễn cuộc sống Thông qua việc giải quyết vấn đề trong tình huống, giúp người học vận dụng, lĩnh hội kiến thức, kỹ năng kỹ xảo, rèn luyện năng lực giải quyết các tình huống cuộc sống hay nghề nghiệp

2.4.2 Ưu và nhược điểm của PPDH tình huống

2.4.2.1 Ưu điểm

Trên cơ sơ tổng hợp một số tài liệu về phương pháp dạy học tình huống của một

số tác giả như: Phan Trọng Ngọ (2005), Lê Phước Lộc (2002), Trần Thị Tuyết Oanh

và các đồng sự (2006), Nguyễn Thanh Thủy (2003), Nguyễn Hữu Lam (2003)… người

nghiên cứu tổng kết một số ưu điểm của PPDH tình huống như sau:

1) Thứ nhất, nâng cao tính thực tiễn của môn học Sau khi đã được cung cấp

các kiến thức lý thuyết, một bài tập tình huống sẽ giúp học sinh có cái nhìn sâu hơn và thực tiễn hơn về vấn đề lý thuyết đã được học Thông qua việc xử lý tình huống, học sinh có điều kiện để vận dụng linh hoạt các kiến thức lý thuyết

2)Thứ hai, nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú của học sinh

các bài tập tình huống, các nhóm học sinh phải chủ động tìm kiếm và phân tích các thông tin để đi đến tìm giải pháp cho tình huống Để đáp ứng được yêu cầu này, học sinh phải chủ động tư duy, thảo luận - tranh luận trong nhóm hay với giáo viên, tìm hiểu thêm về lý thuyết, tài liệu tham khảo để đạt đến giải pháp

Chính trong quá trình tư duy, tranh luận, bảo vệ và sửa đổi các đề xuất - giải pháp của mình, học sinh (hay nhóm học sinh) đã tham gia vào quá trình nhận thức Sự tham gia tích cực đó đã góp phần tạo ra sự hứng thú và say mê học tập, sáng tạo của học sinh Đây chính là lúc quá trình dạy và học tập trung vào học phương pháp học, phương pháp tiếp cận, phân tích và tìm giải pháp chứ không chỉ giới hạn ở việc học các nội dung cụ thể

3) Thứ ba, nâng cao kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phân tích, giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ và phản biện ý kiến trước đám đông Để giải

quyết tình huống, học sinh được yêu cầu làm việc trong nhóm Cả nhóm cùng phân tích và thảo luận để đi đến giải pháp, sau đó trình bày giải pháp của mình cho cả lớp Lúc này học sinh tiếp thu được kinh nghiệm làm việc theo nhóm, chia sẻ kiến thức, thông tin để cùng đạt đến mục tiêu chung Các kỹ năng như trình bày, bảo vệ và phản biện ý kiến cũng được hình thành trong bối cảnh này Học sinh cũng học được cách tôn trọng và lắng nghe ý kiến của người khác để làm cho vốn kiến thức của mình phong phú hơn Đây chính là những kỹ năng rất cần thiết trong tình hình kinh tế xã hội hiện nay

4) Thứ tư, giáo viên - trong vai trò của người dẫn dắt - cũng sẽ tiếp thu được rất

nhiều kinh nghiệm và những cách nhìn/ giải pháp mới từ phía học sinh để làm

phong phú bài giảng và điều chỉnh nội dung tình huống nghiên cứu Đây cũng là một kênh quan trọng để giáo viên thu thập kinh nghiệm từ các học sinh

5) Thứ năm, các tình huống tốt có tính chất liên kết lý thuyết rất cao Để giải

quyết tốt một tình huống, người học có thể phải vận dụng và điều chỉnh nhiều tập lý thuyết khác nhau Đây chính là lúc các lý thuyết rời rạc của một môn học được nối lại thành bức tranh tổng thể Ở mức độ ứng dụng cao hơn, người học không chỉ vận dụng kiến thức của một môn học mà trong nhiều trường hợp phải vận dụng kiến thức của nhiều môn học khác nhau

Điều này rất quan trọng, vì trên thực tế học sinh được trang bị rất nhiều kiến thức

từ nhiều môn học khác nhau nhưng lại chưa được cung cấp sự liên kết - “các dây chằng” các kiến thức độc lập lại với nhau

Ngoài ra PPDH tình huống còn giúp phát triển khả năng thích ứng của học sinh trong những tình huống khác nhau Đây chính là mục tiêu chủ yếu của dạy học hiện đại Bên cạnh đó, phương pháp dạy học này còn làm nâng cao lòng tin của học sinh vào khả năng của bản thân trong việc giải quyết các tình huống học tập cũng như trong cuộc sống

2.4.2.2 Nhược điểm

Tính tích cực của phương pháp dạy học tình huống là không thể phủ nhận Tuy nhiên, trong quá trình ứng dụng có một số thách thức cần được nhìn nhận Các thách thức này bao gồm cả các yếu tố chủ quan (giáo viên và học sinh) và các yếu tố khách quan (môi trường, điều kiện vật chất…) Cũng trên cơ sở phân tích tài liệu của các tác giả trên, người nghiên cứu đưa ra một số nhược điểm của phương pháp, đó là:

1) Về phía giáo viên:

PPDH tình huống không những gia tăng khối lượng làm việc của giáo viên mà còn đòi hỏi người giáo viên phải luôn chấp nhận đổi mới, cập nhật các thông tin, kiến thức và kỹ năng mới Để có những bài tập tình huống thực tế, sát với điều kiện môi trường giảng dạy, giáo viên phải đầu tư thời gian và trí tuệ để tiếp nhận, thu thập, xử lý thông tin và xây dựng tình huống

Quá trình này rất tốn thời gian, công sức và là một quá trình liên tục (vì tuổi thọ của một tình huống khá ngắn)

Mặt khác, phương pháp nghiên cứu tình huống lại đòi hỏi những kỹ năng phức tạp hơn trong giảng dạy như: cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức và khuyến khích học sinh thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận, nhận xét, phản biện Đây thật sự là những thách thức lớn đối với giáo viên trong quá trình ứng dụng phương pháp này

2) Về phía học sinh:

Thách thức lớn nhất thuộc về tính năng động, yêu thích kiến thức và khả năng

tư duy độc lập của học sinh PPDH tình huống chỉ thật sự phát huy những giá trị hữu

Tuy nhiên, do đã quá quen thuộc với cách tiếp thu kiến thức thụ động (thầy giảng trò ghi chép) nên khi chuyển qua phương pháp mới - đòi hỏi sự năng động, khả năng tư duy và tính sáng tạo - thì một bộ phận học sinh không thích ứng được Bên cạnh một số học sinh rất năng động, yêu thích kiến thức (sẽ tiếp thu được rất nhiều trong quá trình học), tồn tại một bộ phận học sinh lười biếng ít tham gia vào quá trình dạy học

Học sinh dễ bị lạc hướng trong quá trình giải quyết tình huống, dễ nản chí khi gập tình huống khó hoặc không nhiệt tình tham gia khi tình huống thiếu sự hấp dẫn

Nhiều tình huống tốn kém tài chính, khó thực hiện

2.4.3 Các bước tiến hành của PPDH tình huống

TheoTrần Thị Tuyết Oanh (2006)có thể tóm tắt các bước tiến hành khi dạy học bằng PPDH tình huống như sau:

1) Bước 1: Giới thiệu tình huống: việc giới thiệu tình huống có thể được thực

hiện với nhiều cách khác nhau Có thể giáo viên đọc lại tình huống cho học sinh nghe hoặc đưa trước tình huống bằng văn bản cho học sinh chuẩn bị, ngoài ra có thể cho học sinh coi tình huống qua phim, ảnh… đặc biệt nếu có điều kiện tình huống cũng có thể được học sinh đóng kịch lại Điều này có thể sẽ làm cho tình huống sinh động hơn

2) Bước 2: Tổ chức phân tích tình huống

- Các dữ liệu đã cho

- Các vấn đề (cái cần tìm)

3) Bước 3: Tổ chức giải quyết tình huống Học sinh có thể được chia theo nhóm

hoặc cá nhân Người học đưa ra các giả thiết khác nhau và luận cứ, các giả thuyết của mình, các giả thuyết được ghi chép lại

4) Bước 4: Tổ chức tổng kết và vận dụng:

Việc tổng kết và vận dụng có thể được thực hiện như sau:

- Các nhóm hoặc cá nhân trình bày và bảo vệ ý kiến của mình

- Học sinh lắng nghe, đồng tình, chất vấn hoặc phê phán

- Nếu còn tồn tại vấn đề, giáo viên làm trọng tài để đi đến kết luận về cách giải quyết tối ưu

- Giáo viên xác nhận kiến thức đã lĩnh hội, chỉ ra vị trí của nó trong hệ thống kiến thức, hướng dẫn ghi chép, ghi nhớ và sử dụng trong hoạt động thực tiễn

- Người học tự kiểm tra, chỉnh lý, bổ sung và hoàn thiện giả thuyết của mình, tự rút ra kết luận cần thiết

Có thể tóm tắt thành sơ đồ sau:

Bước 1:

Bước 2:

Bước 3:

Bước 4:

Sơ đồ: Các bước tiến hành của phương pháp dạy học tình huống

Tiến trình dạy học của phương pháp dạy học tình huống thì như vậy Tuy nhiên, trong thực tiễn có thể vận dụng chúng một cách linh hoạt, tức là có thể có những bước được rút ngắn, kéo dài, hoặc bỏ qua tùy theo các trường hợp cụ thể

2.4.4 Một số gợi ý, yêu cầu khi thực hiện phương pháp dạy học bằng tình huống

Từ ưu điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống có thể thấy việc sử dụng phương pháp này trong dạy học là cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy cũng như sự tiếp thu bài của học sinh Thật vậy, theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Cúc (2007) “Vận dụng phương pháp dạy học tình huống trong dạy học giáo dục học” (Hội thảo khoa học – “Giảng dạy lấy người học làm trung tâm” Trường Đại học An Giang, 06/2007) tác giả đã kết luận “áp dụng phương pháp dạy học tình huống trong dạy học môn Giáo dục học đã phát huy tính chủ động, sáng tạo, độc lập suy nghĩ tìm tòi phương án giải quyết, nhờ đó tăng cường đựơc các khả năng sư phạm cần thiết của

Giới Thiệu Tình Huống

Phân Tích Tình Huống

Giải Quyết Tình Huống

Tổng Kết và Vận Dụng

Phương pháp dạy học tình huống thường được dùng nhiều ở các trường đại học Tuy nhiên, ở nội dung thích hợp và đối tượng thích hợp, chúng ta cũng có thể thực hiện ở các trường phổ thông trung học (Nguyễn Thanh Thủy, 2003)

Với mục 2.4.3 người nghiên cứu đã giới thiệu cách dạy (các bước thực hiện) của phương pháp dạy học tình huống Tuy nhiên, để việc vận dụng phương pháp này đạt hiệu quả có thể tham khảo một số gợi ý, yêu cầu sau:

1) Giai đoạn chuẩn bị của giáo viên: đây là một giai đoạn quan trọng của dạy

học bằng tình huống Vì nó diễn ra sự ủy thác của giáo viên Trong bước này giáo viên cần thực hiện một số công viêc như:

- Xác định mục tiêu cụ thể của bài giảng mà thông qua tình huống học sinh đạt được Với công việc này có yêu cầu giáo viên phải xác định sau khi giải quyết xong tình huống học sinh sẽ được cái gì? Có phù hợp với mục tiêu và nội dung cần dạy không

- Từ việc xác định mục tiêu, nội dung sẽ đi vào xây dựng tình huống Việc chọn tình huống như thế nào sẽ được người nghiên cứu giới thiệu thành một mục riêng (có thể theo dõi ở phần tiếp theo 2.4.5)

- Phân tích, dự đoán mức độ khó khăn hoặc trở ngại của tình huống

- Chuẩn bị các câu hỏi, phương tiện kỹ thuật cho việc giải quyết tình huống

- Lập kế hoạch thực hiện và dự kiến tình huống phát sinh

2) Giai đoạn thực hiện

Đây chính là lúc áp dụng tình huống dạy học vào tiết dạy Việc áp dụng này chính là các bước tiến hành (tiến trình dạy học) như đã nêu trên Tuy nhiên, cần lưu ý một số điểm như: trong giai đoạn giới thiệu tình huống cần phải phân tích rõ ràng để các vấn đề, yêu cầu được học sinh nắm vững Hay trong giai đoạn giai quyết tình huống, giáo viên phải thường xuyên quan tâm, giúp đỡ các nhóm bởi nếu có sự hướng dẫn của giáo viên học sinh sẽ có định hướng đúng, tháo gỡ những khó khăn… trong giải quyết tình huống Từ đó sẽ tăng thêm sự hứng thú của học sinh cũng như khả năng thu nhận kiến thức của các em Ngoài ra, trong bước cuối của dạy học tình huống giáo viên cần phải tổng kết được các kiến thức học sinh thu nhận được Nhưng quan trọng hơn cả, giáo viên cần giúp học sinh xác nhận kiến thức đó, chỉ ra vị trí của nó trong hệ thống kiến thức của bản thân và cách ứng dụng chúng

2.4.5 Một số yêu cầu của việc lựa chọn tình huống trong dạy học

Theo Robyn.D, (1986) khi chọn một tình huống trong dạy học nên: tiện dụng cho

sư phạm, gây xung đột, buộc phải ra quyết định, tính khái quát, ngắn gọn (trích dẫn

bởi Nguyễn Hữu Lam, 2003)

Cũng theo tác giả thì một tình huống tốt là một tình huống ngắn gọn, viết tốt, mang tính khiêu khích, đầy những mâu thuẫn, mơ hồ và có thể có nhiều phản ứng mâu thuẫn nhau, gây thích thú cho học sinh, có thể phân tích từ nhiều hướng lý thuyết, có trọng tâm, và tự thân tương đối hoàn chỉnh để không cần phải tìm hiểu thêm nhiều thông tin

Ngược lại một tình huống không tốt thì: quá rõ ràng, kết quả được xác định ngay

từ ban đầu, dài dòng, chứa nhiều chi tiết, thiếu những thông tin căn bản, thiếu vẻ mơ

hồ, tính căng thẳng hay hồi hộp, quá cá biệt nên khó liên hệ với những phần khác của môn học

2.5 Chương trình và cấu trúc sách giáo khoa công nghệ 10

Tiếp theo môn công nghệ ở Trung học cơ sở, môn công nghệ 10 sẽ giúp HS làm quen với một số ứng dụng của công nghệ sinh học, hóa học, kinh tế học… trong các lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, bảo quản, chế biến sản phẩm sau thu hoạch và trong tạo lập doanh nghiệp Những hiểu biết này sẽ làm cơ sở để các

em học tiếp các ngành, nghề sau này cũng như áp dụng vào thực tiễn của bản thân, gia đình và cộng đồng

Chương trình môn Công nghệ lớp 10 được ban hành kèm theo quyết định số 1646/BGD & ĐT ngày 03/03/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo Dục và Đào tạo Chương trình gồm 2 phần:

Phần I: Nông, lâm, ngư nghiệp với thời lượng 52 tiết (34 tiết lý thuyết, 13 tiết thực

hành, 5 tiết ôn tập và kiểm tra)

§ Chương 1: Trồng trọt, lâm nghiệp đại cương (gồm 22 tiết, trong đó: 14 tiết LT,

6 tiết TH, 1 tiết ôn tập và 1 tiết kiểm tra)

§ Chương 2: Chăn nuôi, thuỷ sản đại cương (gồm 20 tiết, trong đó: 13 tiết LT, 5 tiết TH, 1 tiết ôn tập và 1 tiết kiểm tra)

§ Chương 3: Bảo quản, chế biến nông, lâm, thuỷ sản (gồm 10 tiết, trong đó: 7 tiết

LT, 2 tiết TH và 1 tiết kiểm tra)

Phần II: Tạo lập doanh nghiệp với thời lượng 18 tiết

§ Bài mở đầu: 1 tiết

§ Chương 4: Doanh nghiệp và lựa chọn lĩnh vực kinh doanh (gồm 6 tiết, trong đó:

2.6 Lược khảo lịch sử vấn đề nghiên cứu

Qua quá trình tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu về phương pháp dạy học tình huống người nghiên cứu nhận thấy có khá nhiều tác giả nghiên cứu về phương pháp dạy học này Sau đây người nghiên cứu giới thiệu một số công trình nghiên cứu của một số tác giả:

1) Lê Thị Kim Cương (2006) với luận văn tốt nghiệp “Nghiên cứu và xây dựng

bài giảng môn Công nghệ 10 (phần chăn nuôi, thủy sản đại cương) bằng PPDH theo hướng giải quyết vấn đề” thuộc Bộ môn Sư Phạm Kỹ Thuật Nông Nghiệp, Đại học

Nông Lâm Tp.HCM Với nghiên cứu này tác giả đã thiết kế được 5 bài giảng môn Công nghệ 10 trong phần Chăn nuôi, Thủy sản đại cương bằng PPDH theo hướng giải quyết vấn đề trong đó có sử dụng một số tình huống có vấn đề và thử nghiệm 2 tiết dạy ở trường THPT Nguyễn Hữu Huân – Thủ Đức Tp HCM Qua quá trình tìm hiểu người nghiên cứu nhận thấy một số ưu điểm nổi bật của đề tài như: các bài thiết kế đa dạng, nội dung sâu sắc, tình huống có vấn đề gần gũi với học sinh Từ đó mà quá trình thử nghiệm tác giả đã khẳng định phương pháp dạy học này gây hứng thú cho học sinh Tuy nhiên, đề tài cũng còn một số hạn chế như: việc thu thập kết quả chỉ dùng dùng phương pháp phát phiếu điều tra, phương tiện dạy học còn hạn chế…

2) Tiến sĩ Nguyễn Thanh Thủy Đại học Cần Thơ với bài viết nghiên cứu khoa

học “Chuẩn bị cho giáo sinh dạy môn Toán theo PPDH tình huống và một số PPDH

tích cực khác” được đăng trên trang 78 của Kỷ yếu hội thảo khoa học đổi mới nội dung PPDH ở các trường ĐH Sư Phạm tại Ba Vì, tháng 1/2003 Trong bài viết tác giả đã

đưa ra một ví dụ về phương pháp dạy học tình huống trong dạy toán Phổ Thông Trung Học Cụ thể bài viết giới thiệu chi tiết về cách tổ chức bài dạy cho học sinh theo phương pháp tình huống Qua thực nghiệm phương pháp này đối với sinh viên sư phạm Toán tại trường Đại học Cần Thơ tác giả kết luận: “trong bài tập này (tình huống) người học luôn cảm thấy hứng thú bởi tính chất thực tế của của tình huống nên háo hức tìm kiếm kiến thức đã biết để giải quyết vấn đề” Đặc biệt với nghiên cứu này tác giả còn đưa ra các định hướng phát triển của bài tập trong việc học giảng dạy của giáo sinh Sư Phạm toán trường Đại học Cần Thơ Qua bài viết của tác giả, người nghiên cứu không những có định hướng về cách tổ chức giảng dạy trong dạy học bằng tình huống mà còn có những nhìn nhận sâu sắc hơn về phương pháp dạy học này một cách khoa học

3) Ngoài ra, trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Giảng dạy lấy người học làm trung

tâm” Trường Đại học An Giang, tháng 6/2007 tác giả Nguyễn Thị Cúc cũng có nghiên

cứu về phương pháp dạy học tình huống qua bài viết “Học môn Giáo Dục Học” Với

nghiên cứu này đầu tiên tác giả đưa ra một vài ý kiến về quan niệm dạy học lấy người học làm trung tâm, trong đó nhấn mạnh vai trò của phương pháp giảng dạy tình huống Sau đó tác giả đưa ra một số kết quả, kết luận của việc vận dụng phương pháp dạy học tình huống trong dạy - học môn Giáo dục học: “Phương pháp tình huống là một trong những phương pháp “tập trung vào người học” đã phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh viên” Tuy nhiên, nghiên cứu này của tác giả vẫn chưa nêu nổi bật được ưu điểm của phương pháp dạy học tình huống, hơn nữa việc vận dụng chỉ được thực hiện thử nghiệm trong phạm vi nhỏ

4) Trần Bá Hoành (2003) với nghiên cứu “nguồn gốc, bản chất, đặc điểm của dạy học lấy người học làm trung tâm” được đăng trên Tạp chí Thông tin khoa học Giáo Dục, số 96/2003 cũng đã giới thiệu về phương pháp dạy học tình huống Qua bài viết, tác giả đã nói khái quát về một số khái niệm, ưu, nhược điểm của phương pháp này

Nhưng nghiên cứu của tác giả cũng còn một số hạn chế như: ít đi sâu vào việc vận dụng, cách tổ chức, hoạt động trong giảng dạy… của phương pháp

Bên cạnh những nghiên cứu trên, một số tác giả cũng đưa ra những tài liệu liên quan đến phương pháp dạy học tình huống

5) Điển hình trong nghiên cứu, tìm hiểu, viết tài liệu về phương pháp dạy học tình huống theo người nghiên cứu nhận thấy khi tìm hiểu tài liệu là Phan Trọng Ngọ với cuốn sách “Dạy và học cách học trong nhà trường” Đây là một nghiên cứu khá sâu sắc của tác giả về phương pháp dạy học này (trang 260 – 279) Các vấn đề của phương pháp dạy học này từ cơ sở tâm lý học, một số khái niệm xung quanh phương pháp như: tình huống dạy học, tình huống tiền sư phạm, tình huống sư phạm… cho đến những điểm mạnh và hạn chế của phương pháp đều được tác giả giới thiệu một cách rõ dàng và dễ hiểu Điều đặc biệt là tác giả còn đưa ra một số gợi ý để thực hiện phương pháp dạy học này trong quá trình giảng dạy Đây là một ưu điểm rất lớn trong nghiên cứu phương pháp dạy học tình huống của tác giả Bởi lẽ, từ những nội dung bài viết của tác giả, người đọc có thể hình dung và áp dụng được phương pháp dạy học này vào dạy học một cách hiệu quả

6) Bên cạnh đó, Trần Thị Tuyết Oanh (2006) với giáo trình “Lý luận dạy học” NXB Đại học Sư Phạm cũng giới thiệu về phương pháp dạy học tình huống Trong tài liệu này tác giả đã nêu những đặc điểm của phương pháp dạy học tình huống Đặc biệt tác giả đã đưa ra cách thiết kế tình huống trong giảng dạy bằng phương pháp đạy học này khá chi tiết, đầy đủ Tuy nhiên, người nghiên cứu nhận thấy điểm hạn chế của tác giả khi viết về phương pháp này là chưa nêu bật được những ưu, nhược điểm của nó, cho thấy phương pháp này có sự khác biệt với các phương pháp khác

7) Trong giáo trình “Phương pháp dạy học” do Nguyễn Văn Tuấn chủ biên, lưu hành nội bộ trong trường Đại học Sư Phạm Kỹ Thuật Tp HCM năm 2006 đã đưa ra một số khái niệm, đặc điểm, mục đích và cách tiến hành của phương pháp dạy học tình huống Tuy nhiên, người nghiên cứu thấy rằng tài liệu chỉ nói về phương pháp một cách khái quát mà ít đi sâu vào những nội dung cụ thể

Tóm lại, qua tìm hiểu người nghiên cứu nhận thấy mặc dù đã có nhiều nghiên cứu, tài liệu về phương pháp dạy học tình huống nhưng vẫn chưa có nghiên cứu nào về phương pháp này một cách chuyên sâu Nói cách khác, việc nghiên cứu nhằm vận

dụng trong dạy học, giúp phương pháp dạy học này phát huy hết những ưu điểm của

nó nhất là ở các trường Phổ Thông Trung học còn rất hạn chế Vì vậy, người nghiên cứu mạnh dạn thực hiện đề tài: “Thiết kế và thử nghiệm một số bài giảng bằng phương pháp dạy học tình huống trong dạy học Công Nghệ 10 tại trường PTTH Nguyễn Huệ - quận 9, Tp HCM”

Chương 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu “Thiết kế và thử nghiệm một số bài giảng sử dụng PPDH tình huống trong dạy học môn Công nghệ 10 tại trường THPT Nguyễn Huệ” người nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp thử nghiệm

- Phương pháp phân tích dữ liệu

3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Theo Vũ Minh Hùng (2003) “phương pháp nghiên cứu tài liệu là phương pháp

khai thác những thông tin khoa học qua sách và tài liệu có liên quan đến các vấn đề nghiên cứu… Từ đó, người nghiên cứu có thể xây dựng lịch sử vấn đề nghiên cứu, cơ

sở lý luận của vấn đề nghiên cứu” (trang 19)

Người nghiên cứu đã thu thập tài liệu bằng cách đọc sách, báo, tạp chí, báo cáo khoa học… từ một số thư viện như: thư viện trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí, Đại học Sư Phạm Kỹ Thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Sư Phạm, thư viện Trung Tâm Thành phố Hồ Chí Minh… và trên mạng inhinternet Sau đó phân tích, nhận xét, tóm tắt, trích dẫn tài liệu tham khảo Thu thập tài liệu có tác dụng ở mọi giai đoạn nghiên cứu, từ khâu lựa chọn đề tài, soạn đề cương đến lúc xử lý tài liệu

Phương pháp này được người nghiên cứu sử dụng trong việc nghiên cứu tài liệu

lý thuyết về phương pháp dạy học nói chung, phương pháp dạy học tình huống nói riêng, các định hướng trong dạy học hiện nay… Từ đó nhằm lôgic, phân tích, tổng hợp, đúc kết các tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu cơ sở lý luận làm tiền đề cho cơ

sở nghiên cứu thực tiễn

3.2 Phương Pháp Thực Nghiệm

“Phương pháp thực nghiệm là phương pháp chủ động để đối tượng nghiên cứu trong điều kiện được khống chế, nhằm gây ra những biến đổi mong muốn ở chúng về

mặt định lượng cũng như về mặt định tính Phương pháp thực nghiệm là một trong các phương pháp cơ bản trong nghiên cứu khoa học Nó thường được sử dụng khi cần làm sáng tỏ các mối liên hệ, sự phụ thuộc giữa các hiện tượng nghiên cứu và sự thể hiện các giả định, kiểm định các giả thuyết” (Vũ Minh Hùng 2003, trang 24)

Cũng theo tác giả, để thực nghiệm có hiệu quả người nghiên cứu cần chú ý các yêu cầu sau:

1) Phải xác định giả thuyết khoa học của vấn đề cần thực nghiệm

2) Tác động đến nhóm thực nghiệm đúng phương pháp

3) Xử lý kết qủa thực nghiệm chính xác, chân thực cả về mặt định lượng lẫn định tính, đối chiếu kết quả thực nghiệm với giả thuyết khoa học và rút ra kết luận

3.2.1 Đối tượng và cách chọn thử nghiệm

Chủ thể nghiên cứu của đề tài là “việc sử dụng phương pháp dạy học tình huống trong dạy học công nghệ 10 tại trường PTTH Nguyễn Huệ Thành phố Hồ Chí Minh”

Đề tài được thử nghiệm trong quá trình người nghiên cứu đi thực tập sư phạm tại trường Do đó đối tượng được người nghiên cứu lựa chọn chính là học sinh khối 10 cụ thể là học sinh lớp 10A2 và lớp 10A9 trường Trung Học Phổ Thông Nguyễn Huệ TP HCM

Về việc chọn lớp để thử nghiệm người nghiên cứu đã chọn hai lớp để thử nghiệm như sau:

Lớp 10A9: lớp được phân công dạy trong quá trình thực tập

Lớp 10A2: lớp chọn ngẫu nhiên trong quá trình thực tập

3.2.3 Cách thiết kế bài giảng trong đó sử dụng tình huống để giảng dạy

3.2.3.1 Các căn cứ để chọn

Theo phần 2.2.3 Cơ sở lựa chọn phương pháp dạy học (Cơ sở lý luận) người

nghiên cứu đã chỉ ra một số cơ sở lựa chọn phương pháp dạy học như:

1) Mục tiêu dạy học

2) Nội dung dạy học

3) Trình độ phát triển khả năng của người học

4) Và một số yếu tố khác như: cơ sở vật chất của phương tiện dạy học, kinh nghiệm của giáo viên…

Để lựa chọn PPDH tình huống người nghiên cứu cũng lựa chọn theo những cơ sở trên

Quá trình thực tập sư phạm đồng thời cũng là quá trình người nghiên cứu thử nghiệm đề tài Thời gian thực tập sư phạm diễn ra từ ngày 23/2 đến ngày 23/3 năm

2009 Trong thời gian này, đối với môn Công Nghệ 10, theo phân phối chương trình tại trường PTTH Nguyễn Huệ giáo sinh thực tập sẽ dạy một số bài thuộc chương 4, chương 5 sách giáo khoa Công Nghệ 10, cụ thể từ bài 49 đến bài 53 (1 bài 2 tiết) Sau đây người nghiên cứu sẽ lý giải lý do chọn hai bài 52 (tiết 1) và bài 53 (tiết 2: mục II) để thử nghiệm phương pháp dạy học tình huống

1) Đối với bài 52: Thực hành: Lựa chọn cơ hội kinh doanh

Mục tiêu của bài 52 là giúp học sinh củng cố một số kiến thức kinh doanh các em

đã được học ở bài 49, bài 50 Đồng thời qua bài này cũng nhằm làm cho học sinh phát triển mộ số kỹ năng phân tích, tổng hợp, hình thành một số ý tưởng kinh doanh… với nội dung là bài thực hành, để đạt được một số mục tiêu trên, người nghiên cứu đã đánh giá, phân tích, tổng hợp 1 số tài liệu và thấy rằng nếu được giải quyết một số tình huống trong kinh doanh thì việc vận dụng kiến thức đã học và củng cố một số kỹ năng của các em sẽ cao hơn Việc giải quyết tình huống còn làm cho học sinh hứng thú hơn với 1 bài thực hành Từ những lý do trên, người nghiên cứu nhận thấy bài 52 này hoàn toàn phù hợp với dạy học bằng tình huống

2) Bài 53 mục II: Phương pháp lập kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp

Mục tiêu của bài 53 là giúp học sinh xác định được phương pháp lập kế hoạch kinh doanh của Doanh Nghiệp, lập được kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp nhỏ,

có ý thức làm việc có kế hoạch, nhất là việc ứng dụng vào kế hoạch học tập Qua nội dung của mục II: phương pháp lập kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp người nghiên cứu thấy rằng đây là một kiến thức tương đối khó với 1 học sinh lớp 10 Với những lý thuyết này, việc nhớ và học được những công thức về các phương pháp lập

kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp là một trở ngại

Hình: Một phần nội dung khó của bài 53

Người nghiên cứu nhận thấy nếu nghép nội dung của bài vào một tình huống

cụ thể (kèm theo những con số cụ thể) thì việc học và nhớ của học sinh sẽ trở nên dễ dàng hơn Như vậy, phương pháp dạy học tình huống là phù hợp với bài học này

3.2.3.2 Cách thiết kế tình huống

Khi thiết kế một tình huống cần thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Giáo viên cần xác định được tình huống thuộc lĩnh vực nào của cuộc

sống (Kỹ Thuật Nông Nghiệp, Vật lý, Toán học, Kinh Doanh…)

Bước 2: Xem xét chủ đề và các mục tiêu bài học, quyết định tình huống xây dựng

để thực hiện mục tiêu nào

Bước 3: Xây dựng nội dung tình huống: từ các tình huống thực tế trong cuộc

sống giáo viên sửa đổi thành các tình huống dạy học Sau đó thực hiện theo một số yêu cầu:

- Xây dựng kịch tính (các mâu thuẫn, các vấn đề) mà việc giải quyết chúng sẽ tìm

ra kiến thức mới, củng cố hoặc vận dụng kiến thức (thực hiện mục tiêu)

- Viết kịch bản: lúc này kiến thức khoa học được giáo viên chỉnh sửa cho phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học, đặc điểm tâm lý học sinh hay điều kiện cơ sở vật chất…

- Tình huống này được xây dựng dựa trên kiến thức, kỹ năng đã có của người

- Tình huống yêu cầu học sinh phải sử dụng thông tin, tiến hành thao tác tư duy

và tưởng tượng để giải quyết vấn đề

Một vài kinh nghiệm trong việc xây dựng tình huống

Để có được những bài tập tình huống hay và luôn cập nhật, giáo viên có thể sử dụng một số các kỹ thuật sau:

Báo chí: thường xuyên thu thập các bài báo, bài phân tích hay từ các báo, tạp chí

có uy tín như Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Chủ Nhật, Thời Báo Kinh Tế Sài Gòn, Người Lao Động, Sài Gòn Tiếp Thị Đây là một nguồn cung cấp tình huống khá phong phú nhưng cần được điều chỉnh để phù hợp với nội dung giảng dạy Một bài báo hay đi kèm với những câu hỏi hay của giáo viên sẽ thành một tình huống rất lý thú mang tính thời sự cao cho học sinh

Từ kinh nghiệm thực tiễn: Các tình huống cũng đến từ thực tế cuộc sống mà

giáo viên gặp phải Có thể là các nghiên cứu của giáo viên, hay những điều mà người giáo viên thấy được, học hỏi được từ những người xung quanh

3.2.3.3 Cách thiết kế các hoạt động trong giáo án

Các hoạt động trong giáo án được soạn theo mẫu giáo án tùy nội dung bài học (nội dung, hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh) Tuy nhiên, trong các hoạt động này các “tình huống dạy học” sẽ được đưa vào ở những giai đoạn khác nhau theo mục tiêu, nội dung của bài học Ví dụ khi dạy học bằng tình huống với mục đích củng cố bài thì tình huống sẽ được đưa ra vào gần cuối tiết học khi học sinh nắm được

lý thuyết của bài học

Với phương pháp dạy học tình huống có thể sử dụng một số hoạt động chủ yếu trong tiết dạy như: thảo luận nhóm, làm việc cá nhân… Với hoạt động thảo luận nhóm

có thể cho học sinh thảo luận nhóm theo một số cách như:

1) Thảo luận theo nhóm lớn (1dãy bàn chia làm 2 nhóm, 1 lớp có 4 dãy bàn, như vậy có 8 nhóm thảo luận trong lớp học)