Biến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nay (Luận án tiến sĩ)

Biến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nayBiến đổi của văn hoá quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nay

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI

********

HÀ CHÍ CƯỜNG

BIẾN ĐỔI CỦA VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH

TRONG THỜI KÌ HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI, 2018

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI

********

HÀ CHÍ CƯỜNG

BIẾN ĐỔI CỦA VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH

TRONG THỜI KÌ HIỆN NAY

Chuyên ngành: Văn hóa học

Mã số: 62310640

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Lê Văn Toàn

2 PGS.TS Nguyễn Thị Hương

HÀ NỘI, 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của chính tác giả dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS TS Lê Văn Toàn và PGS TS Nguyễn Thị Hương Các kết quả nghiên cứu và các kết luận trong luận án này là trung thực, không sao chép từ bất kỳ một nguồn nào và dưới bất kỳ hình thức nào Việc tham khảo các nguồn tài liệu đã được thực hiện trích dẫn và ghi nguồn tài liệu tham khảo đúng quy định

Tác giả luận án

Hà Chí Cường

1

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT 2

DANH MỤC CÁC BẢNG 3

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ 4

MỞ ĐẦU 5

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI LƯỢC VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 12

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 12

1.2 Cơ sở lý luận 26

1.3 Khái lược về địa bàn khảo sát - nghiên cứu 39

Tiểu kết 47

Chương 2: TIỂU VÙNG VĂN HÓA BẮC NINH VÀ VĂN HÓA QUAN HỌ TRUYỀN THỐNG 49

2.1 Bối cảnh tiểu vùng văn hóa Bắc Ninh 49

2.2 Những yếu tố cốt lõi cấu thành diện mạo Văn hóa Quan họ truyền thống 53

Tiểu kết 78

Chương 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH HIỆN NAY 80 3.1 Bối cảnh không gian Văn hóa Quan họ Bắc Ninh hiện nay 80

3.2 Biến đổi Văn hóa Quan họ Bắc Ninh hiện nay 82

Tiểu kết 117

Chương 4: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA QUAN HỌ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 119

4.1 Những yếu tố tác động đến sự biến đổi Văn hóa Quan họ 119

4.2 Những vấn đề cần đặt ra 132

Tiểu kết 145

KẾT LUẬN 146

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

PHỤ LỤC 0

2

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

3

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Tóm tắt các lý thuyết chính về biến đổi văn hóa 20 Bảng 2.1 Tổng hợp các quan niệm chính về Văn hóa Quan họ và

thành tố của nó

54

Bảng 3.2 Tương quan giữa địa bàn khảo sát với sự thay đổi không

gian tổ chức và hát quan họ hiện nay so với 10-15 năm trước (%)

97

Bảng 3.3 Sinh hoạt của Bọn Quan họ/Câu lạc bộ Quan họ thay đổi so

với trước đây

104

Bảng 3.4 Tương quan giữa địa bàn với ý kiến người dân về việc có

nên sử dụng loa, nhạc đệm trong hát Quan họ (%)

111

Bảng 4.1 Những thuận lợi đối với việc bảo vệ và phát huy giá trị di

sản dân ca Quan họ Bắc Ninh tại địa phương

140

Bảng 4.2 Thái độ của lớp trẻ đối với việc thực hành, bảo vệ giữ gìn

di sản Văn hóa Quan họ tại địa phương

141

4

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Nơi người dân thường hát Quan họ hiện nay (%) 89 Biểu đồ 3.2 Không gian tổ chức và hát Quan họ hiện nay so với 10-15

Biểu đồ 3.4 Đóng góp của người dân cho tổ chức sinh hoạt của Bọn

Quan họ/Câu lạc bộ Quan họ Quan họ ở địa phương (%)

103

Biểu đồ 3.5 Hình thức diễn xướng Quan họ còn trong làng (%) 106 Biểu đồ 3.6 Ý kiến người dân về việc đưa Quan họ lên sân khấu 110 Biểu đồ 3.7 Ý kiến người dân về việc có nên sử dụng loa, nhạc đệm

QH, mà còn đối với cộng đồng các dân tộc Việt Nam và nhân loại Năm 2009, QH

đã được UNESCO đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại VHQH không những tiêu biểu cho các giá trị văn hoá dân tộc, thấm đẫm tính cộng đồng, mà còn là di sản đặc biệt có giá trị về lưu giữ những tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, lề lối giao tiếp ứng xử văn hoá rất độc đáo, được thể hiện cả trong sinh hoạt cộng đồng, nội dung và không gian diễn xướng, ca từ, trang phục

Trong bối cảnh hội nhập văn hoá toàn cầu hiện nay, nghiên cứu VHQH cần tiếp cận trên nhiều chiều kích để nhìn nhận loại hình di sản độc đáo này được khách quan, đúng bản chất hơn, góp phần bảo tồn và duy trì, phát triển VHQH trong đời sống đương đại, quan trọng hơn, tạo lợi thế, tiềm năng du lịch thu hút khách trong

và ngoài nước để phát triển văn hóa, kinh tế - xã hội

Nếu như nửa đầu thế kỷ XX, QH cơ bản còn giữ được lề lối sinh hoạt cổ truyền của nó thì nửa sau thế kỷ này, cụ thể là từ sau năm 1954, QH đã bắt đầu có những biến đổi, từ nội dung cho tới hình thức nghệ thuật và văn hoá mà nguyên nhân căn bản chính là từ những biến cố lịch sử ở Việt Nam Trên thực tế, VHQH đã biến đổi một cách rõ rệt, đặc biệt là việc sử dụng nhạc cụ đệm và quá trình sân khấu hoá Đây có thể coi là một quy luật tất yếu trong quá trình phát triển nội tại của VHQH nói riêng, các loại hình nghệ thuật khác nói chung khi sự phát triển của nó phải gắn bó mật thiết với cộng đồng, thẩm mỹ của cộng đồng Song song với đó, trên phương diện nhân học văn hóa, sự biến đổi của VHQH còn căn cứ vào tâm lý tập quán của cộng đồng Chúng ta cần phải tôn trọng quy luật tự nhiên này Nói theo nguyên lý của UNESCO, di sản văn hóa nói chung, VHQH nói riêng phải dựa vào cộng đồng, phát triển hay thất truyền phụ thuộc hoàn toàn vào cộng đồng sinh

6

ra nó Đây thực sự là vấn đề rất đáng quan tâm khi đặt vấn đề bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của QH trong giai đoạn hiện nay phải luôn tôn trọng và gắn với bối cảnh thực tiễn của cộng đồng Nghị quyết Trung ương lần thứ năm

Khoá VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản

sắc dân tộc là một bước ngoặt trong việc thực hiện vấn đề đó

Để bảo tồn, phát huy, phát triển VHQH đã được cộng đồng quốc tế (thông qua tổ chức UNESCO) tôn vinh và Chính phủ quan tâm, nhiều thập kỷ qua, những vấn đề VHQH nói chung, biến đổi của loại hình sinh hoạt văn hoá này nói riêng đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, các nhà quản lý văn hoá Với hy vọng loại hình di sản này được đưa vào đời sống xã hội một cách phù hợp, NCS mong muốn được góp phần nghiên cứu sự biến đổi ấy Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn

trên, NCS chọn đề tài “Biến đổi của Văn hoá Quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ

hiện nay” để viết luận án Tiến sĩ chuyên ngành Văn hoá học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án góp phần làm rõ cơ sở lý luận, lý thuyết tiếp cận và phương pháp nghiên cứu biến đổi Văn hóa Quan họ; vận dụng khảo sát, đánh giá thực trạng biến đổi Văn hóa Quan họ Bắc Ninh, luận giải nguyên nhân và quy luật tác động tới quá trình biến đổi, khẳng định các giá trị của di sản văn hóa này trong đời sống văn hóa của người dân ở Bắc Ninh, làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị Văn hóa Quan họ trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, luận án có nhiệm vụ:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án

- Xây dựng một số khái niệm công cụ về VHQH và những khái niệm liên quan; xác định các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu biến đổi VHQH

- Phân tích thực trạng biến đổi VHQH BN qua một số thành tố cốt lõi

- Xác định nguyên nhân và dự báo xu hướng biến đổi của VHQH BN

7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung làm rõ các đối tượng nghiên cứu sau: i) Nhận diện thực

trạng, nguyên nhân cốt lõi tác động đến quá trình biến đổi của VHQH BN; ii) Những biểu hiện và những tác động cụ thể của sự biến đổi của VHQH BN đối với đời sống văn hóa của người dân, trực tiếp là những người thực hành VHQN BN; iii) Nhận định những giá trị cốt lõi của VHQH và xu hướng biến đổi của nó, trên cơ sở

đó đề ra một số giải pháp bảo tồn và phát huy di sản VHQH BN trong đời sống văn hóa của người dân BN hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: luận án lựa chọn tập trung nghiên cứu sự biến đổi của VHQH

trên địa bàn 6 làng QH trong 44 làng QH gốc thuộc tỉnh BN, bao gồm: Sim Bịu (xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh BN), Làng Diềm (tức Viêm Xá, xã Hòa Long, Tp BN), Y Na, Yên Mẫn (cùng ở phường Kinh Bắc, Tp BN), Bồ Sơn (phường Võ Cường, Tp BN), Thị Cầu (Khu phố 1, 2, 3 và 4, phường Thị Cầu, Tp BN); và 6 làng Quan họ mới gồm: 5 làng Đạo Chân, Kim Đôi, Quỳnh Đôi, Ngọc Đôi, Phú Xuân (đều thuộc xã Kim Chân, Tp BN) và Khu phố số 4 (phường Đáp Cầu, Tp BN) Do tính chất và sự thống nhất tương đối của đối tượng nghiên cứu gắn với bối cảnh và điều kiện văn hóa, xã hội của BN trong từng giai đoạn cụ thể nên việc lựa chọn phạm vi nghiên cứu này cơ bản làm rõ được bản chất của vấn đề nghiên cứu

Tiêu chí để chọn địa bàn nghiên cứu căn cứ vào: có cặp làng là chạ của nhau như Làng Diềm và Sim Bịu (đây là hai làng kết thành mô ̣t că ̣p đôi theo truyền thống chơi QH, trong đó làng Bi ̣u chủ yếu có các bo ̣n QH nam và làng Diềm có các bo ̣n

QH nữ Kết ba ̣n QH giữa hai làng Diềm và Sim Bịu được cho là một trong số 24

că ̣p làng kết cha ̣ ở vùng Kinh Bắc ), Y Na và Bồ Sơn; có làng như Yên Mẫn kết chạ với nhiều làng; có làng độc lập như Thị Cầu từng kết chạ với một số làng nhưng nay không còn [70, tr 84]; và các làng Quan họ mới (thuộc địa bàn xã Kim Chân, phường Đáp Cầu) Sự lựa chọn này nhằm mục đích thông tin tư liệu thu thập được mang tính đa dạng, tổng thể và tiêu biểu cho VHQH

8

Về thời gian: luận án sẽ tập trung nghiên cứu sự biến đổi của VHQH từ 2009

đến nay, tức là từ lúc QH được tôn vinh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại Tuy nhiên, sự biến đổi của VHQH là cả một quá trình dài từ trước đó nên luận án cũng sẽ dành thời lượng nhất định để làm rõ những dấu mốc quan trọng dẫn tới sự phát triển, biến đổi của QH, đáng chú ý là: Năm 1954, QH có sự tham gia của nhạc cụ đệm khi thu thanh phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam; Sự kiện thành lập Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc năm 1969; Năm Đổi mới toàn diện đất nước - 1986

Về nội dung: VHQH nói chung, biến đổi VHQH nói riêng có nội hàm khá

rộng Vì thế, để làm rõ được bản chất của đối tượng nghiên cứu một cách khách quan, khoa học, NCS tập trung làm rõ các khía cạnh biến đổi là: (1) Người QH; (2) Không gian VHQH; (3) Tổ chức, phương thức hoạt động và diễn xướng QH; (4) Ứng xử xã hội QH

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Nghiên cứu sự biến đổi của VHQH, về nguyên tắc phương pháp luận, NCS đặt đối tượng nghiên cứu này trong tổng thể nguyên hợp của các yếu tố cấu thành như: không gian, thời gian, con người và sự tác động qua lại giữa các yếu tố đó Bởi vậy, luận án dựa trên nguyên lý duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin để nhìn nhận sự biến đổi của VHQH ở mỗi giai đoạn khác nhau như là một quy luật tất yếu Nói cách khác, nghiên cứu về VHQH cũng như sự biến đổi của

nó cần đặt trong mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa cơ

sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng Theo đó, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội,

ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội và tác động trở lại tồn tại xã hội Khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất biến đổi thì những tư tưởng và những nhận thức của con người, những quan điểm về chính trị, đạo đức, văn hóa, nghệ thuật cũng biến đổi theo Do vậy, VHQH cũng biến đổi theo như là kết quả tất yếu

Song song với đó, luận án còn dựa vào luận điểm – nguyên lý của UNESCO khi xác định vai trò của cộng đồng sản sinh ra VHQH đối với việc duy trì sự phát

9

triển của nó Nói cách khác, phát triển VHQH phải dựa vào cộng đồng, môi trường sinh ra, nuôi dưỡng QH

Và như vậy, đặt VHQH trong tổng thể nguyên hợp, chúng tôi sẽ sử dụng một

số lý thuyết, luận điểm để tiếp cận, luận giải và làm rõ bản chất của quá trình biến đổi VHQH

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, điền dã thực địa

Phương pháp điền dã, khảo sát thực tế, trong đó sử dụng hai thao tác là

phỏng vấn sâu (theo chủ đề khi tiếp cận nghệ nhân và người làm công tác quản lý

văn hóa ở địa phương) và phương pháp phỏng vấn tham dự (hỏi trực tiếp khi tham

gia quan sát các sự kiện VHQH đang diễn ra) nhằm quan sát, khai thác và tổng hợp

đưa ra nhận định về sự biến đổi về VHQH so với giai đoạn trước

- Phương pháp điều tra định lượng

Đây là phương pháp được thiết kế bằng bảng hỏi được áp dụng để điều tra

trên diện rộng ở nhiều làng, nhiều CLB Một bảng hỏi gồm 28 câu hỏi về sinh hoạt, phong tục, hình thức diễn xướng, giá trị … của VHQH Mẫu điều tra được chọn ngẫu nhiên theo cụm dân cư (mang tính đại diện về địa lý) và điều tra làm 2 đợt Tổng cộng số phiếu phát ra 620 phiếu, tổng số phiếu thu về 581 phiếu Sau khi loại ra các phiếu lỗi, phiếu không đạt yêu cầu (do người được điều tra không trả lời hoặc trả lời ít câu hỏi, trả lời không đầy đủ dẫn đến thông tin thu được không đảm bảo chất lượng, .), số phiếu đạt yêu cầu thu lại được là 500 phiếu: Sim Bịu (Liên Bão) 30 phiếu; Làng Diềm (Hòa Long) 54 phiếu; Y Na (Kinh Bắc)

23 phiếu; Bồ Sơn (Võ Cường) 50 phiếu; Khu phố 1, 2, 3 và 4 (Phường Thị Cầu)

63 phiếu; Yên Mẫn (Kinh Bắc) 48 phiếu; 5 làng thuộc xã Kim Chân (Tp BN) 188 phiếu (gồm: Đạo Chân 35 phiếu, Kim Đôi 42 phiếu, Quỳnh Đôi 30 phiếu, Ngọc Đôi 45 phiếu, Phú Xuân 36 phiếu); Khu phố số 4 (phường Đáp Cầu) 44 phiếu Tất

cả sự phân tích định lượng của luận án dựa trên kết quả thông tin, dữ liệu thu thập được từ số lượng phiếu này

10

- Phương pháp điều tra định tính

Trong phương pháp này, NCS đã tiến hành hàng loạt các cuộc phỏng vấn sâu các cá nhân (các nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa) và các nhóm đối tượng nhất định (nhóm các nghệ nhân, thành viên các CLB QH,…) nhằm thu được những thông tin cần thiết cho việc điều tra, nghiên cứu Qua việc điều tra này, NCS nắm được suy nghĩ của những chủ thể VHQH một cách trực tiếp nhất

- Phương pháp tập hợp và phân tích tài liệu thứ cấp

Khi viết về biến đổi VHQH, luận án sẽ kế thừa các tài liệu đi trước Do vậy, việc thu thập và phân loại tài liệu thứ cấp là rất cần thiết Tài liệu thứ cấp là dữ liệu đã

có sẵn, đã công bố, là loại tài liệu quan trọng trong việc nghiên cứu Sau khi thu thập các tài liệu thứ cấp cần tiến hành phân loại chúng Vận dụng phương pháp này, luận

án đã tập hợp các tư liệu thành văn và không thành văn, phân loại theo tiêu chí sau:

- Tài liệu đã công bố cung cấp các cơ sở lý thuyết và số liệu thuộc nội dung nghiên cứu

- Tài liệu báo cáo, tổng kết của các hội thảo, hội nghị và các bài nghiên cứu đánh giá, phân tích của các nhà khoa học về vấn đề VHQH Đây là một nội dung của phương pháp đồng thời cũng là một thao tác nghiên cứu cần thiết để thực hiện

Bên cạnh đó là các phương pháp lịch sử - logic; kiểm tra, so sánh, thống kê, đánh giá nhanh, kiểm tra độ tin cậy của thông tin,… Tất cả các phương pháp nhằm tạo ra một bộ công cụ hữu hiệu nhất cho suốt quá trình nghiên cứu

5 Những kết quả và đóng góp mới của luận án

- Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống, chuyên sâu về cơ sở lý luận và thực tiễn biến đổi VHQH gắn với giai đoạn hiện nay của đất nước

11

- Luận án góp phần làm rõ cơ sở lý luận và các lý thuyết tiếp cận nghiên cứu

về biến đổi VHQH Luận án đã hệ thống hóa các quan niệm về VHQH; đưa ra khái niệm, cơ cấu của VHQH, làm cơ sở cho nghiên cứu thực trạng biến đổi VHQH BN

- Luận án khảo sát, tổng hợp, đánh giá và rút ra thành những đặc điểm cơ bản bức tranh biến đổi của VHQH nói chung và VHQH BN nói riêng; nghiên cứu xu hướng vận động, phát triển của VHQH, bàn luận về vấn đề bảo tồn, phát huy các giá trị VHQH trong bối cảnh mới

- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm nguồn tài liệu tham khảo cho những người làm công tác nghiên cứu và giảng dạy về vấn đề liên quan tới biến đổi văn hóa truyền thống nói chung, biến đổi VHQH nói riêng, trong bối cảnh hiện nay

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mục lục, Lời cam đoan, Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái lược về địa

bàn nghiên cứu (33 trang)

Chương 2: Tiểu vùng văn hóa Bắc Ninh và Văn hóa Quan họ truyền thống

Luận án đủ ở file: Luận án full