Những sai lầm thường gặp trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5 (2018)

Tác giả Chu Thị Phượng với bài Để dạy học sinh viết được bài văn hay - Tạp chí giáo dục số 159 2004…Ở những tác phẩm này, ngoài việc nêu ra những kinh nghiệm viết văn miêu tả, các tác

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ THỊ LAN ANH

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu khóa luận này, tôi không thể tránh khỏi những lúng túng, bỡ ngỡ Nhưng dưới sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của

TS Lê Thị Lan Anh, tôi đã từng bước tiến hành và hoàn thành khóa luận với

đề tài: Những sai lầm thường gặp trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5

Qua đây, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến cô Lê Thị Lan Anh và các thầy cô giáo khoa Giáo dục Tiểu học, các thầy cô giáo khoa Ngữ văn cùng toàn thể các thầy cô giáo trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Lụa

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của cô Lê Thị Lan Anh Các căn cứ có trong khóa luận là trung

thực Đề tài này chưa được công bố trong bất kì công trình khoa học nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Lụa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Cấu trúc khóa luận 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NHỮNG SAI LẦM TRONG LÀM VĂN MIÊU TẢ CỦA HỌC SINH LỚP 5 6

1.1 Cơ sở lí luận của văn miêu tả và đặc điểm của học sinh lớp 5 6

1.1.1 Cơ sở lí luận của văn miêu tả 6

1.1.1.1 Cơ sở văn học 6

1.1.1.2 Cơ sở ngôn ngữ 6

1.1.1.3 Cơ sở tâm lí 7

1.1.1.4 Cơ sở giáo dục 8

1.1.2 Văn miêu tả và phân môn Tập làm văn ở tiểu học 9

1.1.3 Văn miêu tả ở tiểu học 11

1.1.3.1.Khái niệm văn miêu tả ở tiểu học 11

1.1.3.2 Đặc điểm cơ bản của văn miêu tả 12

1.1.3.3 Văn miêu tả ở tiểu học 15

1.1.3.4 Văn miêu tả trong chương trình Tập làm văn lớp 5 18

1.1.4 Đặc điểm của học sinh lớp 5 18

1.1.5 Những sai lầm trong làm văn miêu tả 20

1.1.5.1 Thế nào là sai lầm trong làm văn miêu tả 20

1.1.5.2 Những sai lầm trong làm văn miêu tả 20

1.2 Cơ sở thực tiễn của văn miêu tả và những sai lầm trong làm văn miêu tả

của học sinh lớp 5 25

1.2.1 Cơ sở thực tiễn của văn miêu tả 25

1.2.1.1 Chương trình văn miêu tả ở tiểu học 25

1.2.1.2 Quy trình dạy bài Tập làm văn ở lớp 5 26

1.2.2 Thực trạng những sai lầm trong làm văn miêu tả 29

1.2.2.1 Địa điểm tiến hành điều tra 29

1.2.2.2 Phương pháp điều tra 29

1.2.2.3 Cách thức tiến hành 29

1.2.2.4 Kết quả điều tra 29

Kết luận chương 1 31

CHƯƠNG 2 BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC NHỮNG SAI LẦM TRONG LÀM VĂN MIÊU TẢ CỦA HỌC SINH LỚP 5 32

2.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp 32

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học 32

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 32

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 32

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 33

2.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính tích hợp 33

2.2 Những biện pháp hướng dẫn học sinh viết bài văn đúng 33

2.2.1 Giáo viên cần giúp học sinh nắm vững lí thuyết viết văn, đảm bảo những yêu cầu quan trọng trong dạy văn miêu tả 33

2.2.1.1 Giáo viên cần giúp học sinh nắm vững lí thuyết viết văn 33

2.2.1.2 Đảm bảo những yêu cầu quan trọng trong dạy văn miêu tả 35

2.2.2 Những biện pháp nâng cao năng lực nhập tâm – tích lũy kiến thức cho học sinh khi dạy văn miêu tả 42

2.2.2.1 Phát triển kĩ năng quan sát cho học sinh 42

2.2.2.2 Hướng dẫn học sinh định hướng quan sát một cách có chọn lọc 43

2.2.2.3 Quan sát là dùng các giác quan để thu nhận thông tin từ đối tượng 44 miêu tả 44

2.2.2.4 Dạy học sinh cách quan sát để gợi lên những liên tưởng (tưởng tượng) trong tư duy, trong trí nhớ 46

2.2.2.5 Một số biện pháp phối hợp các giác quan khi quan sát 49

2.2.3 Tích lũy vốn từ ngữ và phát triển kĩ năng vận dụng các biện pháp nghệ thuật trong bài văn miêu tả cho học sinh 49

2.2.3.1 Giáo viên giúp học sinh tích lũy vốn từ ngữ miêu tả 49

2.2.3.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng từ ngữ một cách có chọn lọc, gọt dũa khi miêu tả 52

2.2.3.3 Hướng dẫn học sinh sử dụng các biện pháp nghệ thuật linh hoạt, sáng tạo trong bài văn miêu tả 52

2.2.4 Hướng dẫn học sinh lựa chọn nội dung và trình tự miêu tả 53

2.2.4.1 Hướng dẫn học sinh lựa chọn nội dung miêu tả 53

2.2.4.2 Chọn trình tự miêu tả 55

2.2.5 Tạo hứng thú học văn miêu tả và nuôi dưỡng tâm hồn văn, phát triển khả năng cảm thụ cái đẹp cho học sinh tiểu học 56

2.2.6 Phát triển ở học sinh năng lực tư duy, tưởng tượng và giúp các em tích lũy vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống, hiện thực khách quan 58

2.2.6.1 Dạy học sinh tư duy, tưởng tượng phù hợp với quy luật nhận thức của con người 58

2.2.6.2 Khuyến khích học sinh tích lũy vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống và hiện thực khách quan 59

2.2.7 Phát triển cho học sinh năng lực cảm xúc và khả năng bộc lộ cảm xúc với đối tượng miêu tả 60

2.2.8 Những biện pháp nâng cao năng lực sáng tác cho học sinh 62

2.2.8.1 Dạy học sinh cách liên kết câu 62

2.2.8.2 Hướng dẫn học sinh luyện nói 63

2.2.8.3 Hướng dẫn học sinh viết bài miêu tả hoàn chỉnh 64

2.2.9 Đổi mới cách ra đề và tiêu chuẩn đánh giá một bài văn miêu tả 65

2.2.9.1 Đổi mới cách ra đề bài văn miêu tả 65

2.2.9.2 Đổi mới tiêu chuẩn đánh giá một bài văn miêu tả 67

Kết luận chương 2 70

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“… Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có sánh vai với cường quốc năm châu hay không chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu…” Những lí lẽ sáng suốt ấy của Người đến nay vẫn còn nguyên giá trị Hiện nay, giáo dục đào tạo vẫn được coi là quốc sách hàng đầu quyết định sự phát triển của đất nước Trong đó, cấp tiểu học được coi là cấp học “nền tảng”, đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hình thành phát triển nhân cách và tư duy con người; là “mầm xanh” của “màu xanh” trong tương lai Do vậy, việc dạy và học cấp tiểu học được các nhà giáo dục rất quan tâm

Học sinh tiểu học có một tâm hồn ngây thơ, trong sáng Cách nhìn nhận thế giới xung quanh vô cùng độc đáo và cách thể hiện cái nhìn ấy cũng rất riêng Đúng như nhận định của J.J.Rút Xô: “Mỗi lứa tuổi có một sức bật riêng

và trẻ em cũng có cách nhìn, cách suy nghĩ và cách cảm nhận riêng của nó” Chính vì vậy, việc tìm hiểu cách suy nghĩ, cách cảm nhận và thể hiện cảm nhận của học sinh tiểu học sẽ giúp giáo viên có những giờ dạy học hiệu quả

và đạt mục đích giáo dục

Cùng với các môn học khác, môn Tiếng Việt ở tiểu học cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về tiếng Việt, về tự nhiên, xã hội và con người, hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt để học tập và giao tiếp hằng ngày, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy Tập làm văn là kết tinh “sản phẩm” của nhiều phân môn Tiếng Việt Nó đòi hỏi ở người học khả năng vận dụng linh hoạt các kiến thức học trong trường và kiến thức cuộc sống Nó thể hiện sự sáng tạo trong tạo lập văn bản và mang đậm dấu ấn cá nhân Một bài văn có thể làm thước đo năng lực văn học - tiếng

Việt, vốn sống, vốn hiểu biết, năng lực tư duy và kĩ năng tạo lập sản sinh văn bản của học sinh

Chương trình Tập làm văn lớp 4,5 bao gồm nhiều thể loại như: miêu tả, viết thư, kể chuyện… Trong đó, thể loại văn miêu tả được học sinh yêu thích nhất nhưng cũng là thể loại khó nhất Hơn nữa, văn miêu tả phù hợp với đặc điểm tâm lý tuổi thơ: thích nhận xét, ưa quan sát, sự nhận xét thiên về cảm tính… Văn miêu tả góp phần phát triển tư duy và ngôn ngữ cho trẻ, nuôi dưỡng tâm hồn và phát triển ở các em lòng yêu cái đẹp Văn miêu tả mang tính thực hành, toàn diện, tổng hợp và sáng tạo

Đối với học sinh lớp 5, các bài văn miêu tả chính thức có yêu cầu cao hơn: học sinh quan sát, lập dàn ý, phát triển ý xây dựng đoạn văn, liên kết đoạn thành bài, bộc lộ cảm xúc, sử dụng biện pháp tu từ Đặc biệt lưu ý trong diễn đạt, hành văn là văn viết phải sinh động, “có hồn” Ở giai đoạn này, các

em đã được học một cách tương đối có hệ thống về kỹ năng xây dựng một bài văn miêu tả hoàn chỉnh Đây chính là giai đoạn nền tảng để các em có thể học tốt khi lên các lớp trên

Thực tiễn dạy học cho thấy, có rất nhiều bài văn miêu tả hay của học sinh thể hiện khả năng tái hiện đời sống, tư duy linh hoạt, sáng tạo và trí tưởng tượng phong phú của các em Tuy nhiên, những sai lầm mà các em mắc phải khi làm bài văn miêu tả cũng không ít Chúng tôi nhận thấy rằng, để dạy

và học văn miêu tả được tốt thì việc nghiên cứu các sai lầm và những khó khăn mà học sinh gặp phải khi làm bài văn miêu tả là công việc rất cần thiết

Nó giúp cho giáo viên cũng như các bậc phụ huynh có thể phát hiện ra những hạn chế của học sinh khi làm bài văn miêu tả, từ đó có phương pháp dạy học văn miêu tả cho các em phù hợp và hiệu quả hơn

Vì vậy, chúng tôi đi sâu nghiên cứu đề tài: Những sai lầm thường gặp trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn miêu tả là đề tài được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu

Trong cuốn Một số kinh nghiệm viết văn miêu tả của nhà văn Tô Hoài,

Nxb Giáo dục, năm 2000 đã đưa ra những kinh nghiệm và những sáng tạo của mình trong viết văn miêu tả giúp cho chúng ta trả lời những câu hỏi thiết thực khi viết văn miêu tả: quan sát thế nào? ghi chép thế nào? chữ nghĩa để thể hiện sự ghi chép ra sao? bước vào sáng tạo thế nào?

Cùng với nội dung này, phải kể đến là nhóm tác giả Vũ Tú Nam - Phạm

Hổ - Bùi Hiển - Nguyễn Quang Sáng với cuốn Văn miêu tả và kể chuyện (2002) Tác giả Chu Thị Phượng với bài Để dạy học sinh viết được bài văn

hay - Tạp chí giáo dục số 159 (2004)…Ở những tác phẩm này, ngoài việc

nêu ra những kinh nghiệm viết văn miêu tả, các tác giả còn đưa ra một số trang văn miêu tả đặc sắc của các nhà văn tiêu biểu để bạn đọc tham khảo

Ở tác phẩm Văn miêu tả và kể chuyện (2002), tác giả Phạm Hổ quan

niệm rằng miêu tả giỏi là khi chúng ta miêu tả được cả bên trong và bên ngoài

sự vật, sự việc hay chính là thế giới nội tâm của đối tượng Nghĩa là đọc những gì chúng ta viết, người đọc không chỉ như thấy được những cái đó hiện

ra trước mắt mình: màu sắc, hình ảnh, âm thanh mà còn cả tâm trạng , cảm xúc: vui, buồn, yêu, ghét,…của nó

Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Trí trong cuốn Dạy Tập làm văn ở trường

Tiểu học, Nxb Giáo dục, năm 2000 cũng nêu những nét khái quát về văn miêu

tả như: thế nào là văn miêu tả? đặc điểm của văn miêu tả và văn miêu tả trong trường Tiểu học Đồng thời Nguyễn Trí cũng đưa ra phương pháp dạy văn miêu tả ở Tiểu học và một số kinh nghiệm dạy học sinh viết bài tập làm văn cho tốt

Ngoài ra, các tác giả Đỗ Ngọc Thống (chủ biên) và tác giả Phạm Minh

Diệu với cuốn Văn miêu tả trong nhà trường phổ thông (2003), đã phân tích

những nét khái quát về văn miêu tả, những yêu cầu và đặc điểm của văn miêu

tả Tác giả tập trung giới thiệu văn miêu tả trong nhà trường phổ thông theo yêu cầu và chương trình sách giáo khoa mới Từ đó chỉ ra phương hướng học

và làm tốt văn miêu tả Đồng thời, sách còn giới thiệu một số ý kiến và một số trang văn miêu tả của các nhà văn, chủ yếu là các nhà văn viết cho thiếu nhi,

có nhiều tác phẩm đưa vào nhà trường

Trong cuốn giáo trình Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học, Nxb

Trường ĐHSP Hà Nội 1, Lê Phương Nga, Đỗ Xuân Thảo, Lê Hữu Tỉnh, Nguyễn Trí đưa ra nhận xét về vai trò và sự cần thiết của việc dạy văn miêu tả

ở trường phổ thông, từ đó trình bày một vài giải pháp để nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả Giáo trình còn nêu lên một số vấn đề chung của việc dạy học văn miêu tả và một số vấn đề cụ thể về dạy - học văn miêu tả ở lớp 4,5

Tuy nhiên, chưa cuốn sách nào đề cập đến những sai lầm thường gặp trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5, chưa có tác giả nào đi sâu nghiên cứu vấn đề này và đó chính là khoảng trống cho chúng tôi nghiên cứu

3 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu thực trạng các bài văn miêu tả của học sinh lớp 5, chúng tôi đã thống kê, khảo sát, phân tích, từ đó tìm ra những sai lầm mà học sinh thường mắc phải, đề xuất các biện pháp khắc phục những sai lầm đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học văn miêu tả nói riêng và dạy học tiếng Việt nói chung ở trường Tiểu học

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Những sai lầm thường gặp trong làm văn miêu tả của học sinh tiểu học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong thời gian khuôn khổ làm khóa luận, chúng tôi đã tiến hành điều tra, khảo sát thực tế ở Trường Tiểu học Uy Nỗ (huyện Đông Anh – Hà Nội), nơi

mà chúng tôi đã thực tập sư phạm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thực hiện nghiên cứu đề tài Những sai lầm thường gặp trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5, chúng tôi tập trung vào việc giải quyết

những nhiệm vụ sau:

Tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Đề xuất biện pháp khắc phục những sai lầm đó

6 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, nội dung khóa luận còn bao gồm:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của những sai lầm trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5

Chương 2 Biện pháp khắc phục những sai lầm trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NHỮNG SAI LẦM TRONG LÀM VĂN MIÊU TẢ CỦA HỌC SINH LỚP 5

1.1 Cơ sở lí luận của văn miêu tả và đặc điểm của học sinh lớp 5

1.1.1 Cơ sở lí luận của văn miêu tả

1.1.1.1 Cơ sở văn học

Miêu tả trong văn chương là một trong những hình thức miêu tả của nghệ thuật Tuy không thể sử dụng một cách trực tiếp những âm thanh, màu sắc…nhưng trong văn miêu tả dùng từ ngữ gợi ra tất cả những biểu hiện vật chất của đối tượng một cách cụ thể và sinh động Nó có khả năng tạo dựng hình tượng văn học

Theo M.Gorki “Con người sinh ra đã mang phẩm chất nghệ sĩ trong tâm hồn Chỉ có điều cái vốn ấy được đánh thức và phát huy hay không? Dạy văn miêu tả cho học sinh tiểu học cũng chính là thức tỉnh cái phẩm chất nghệ sĩ trong tâm hồn các em”

Đối với học sinh tiểu học, các em đang ở tuổi lớn, đang dò dẫm khám phá thiên nhiên, thế giới vạn vật xung quanh thì các bài văn miêu tả là cầu nối để các em đến với muôn loài, muôn vật, muôn cảnh sắc và hương vị quê hương Qua đây, các em được thưởng thức những áng văn đẹp, giúp các em thêm yêu tiếng mẹ đẻ của mình Đồng thời, dạy văn miêu tả cho các em cũng chính là đánh thức niềm hứng thú và năng khiếu văn chương còn tiềm ẩn trong tâm hồn trẻ thơ, thôi thúc các em quan sát, cảm nhận thế giới xung quanh, tái hiện bằng con chữ, lời nói với cái nhìn riêng, sự lựa chọn riêng và bản sắc riêng

1.1.1.2 Cơ sở ngôn ngữ

Ngôn ngữ là một hệ thống gồm nhiều yếu tố hay cấp độ khác nhau từ ngữ

âm, từ vựng đến ngữ pháp…là những cấp độ, yếu tố để làm cơ sở ngôn ngữ của việc dạy tập làm văn, đặc biệt là văn miêu tả ở cấp tiểu học Những cơ sở

đó bao gồm:

Dạy tập làm văn ở tiểu học góp phần phát triển các dạng lời nói khác nhau cho học sinh tiểu học Dựa vào phương thức sử dụng, lời nói phân thành nhiều dạng mà trong số các môn học ở trường tiểu học chỉ có phân môn tập làm văn coi nhiệm vụ trên là chính và có hướng phát triển đầy đủ nhất

Cụ thể, theo quan niệm khoa học và chính xác hiện nay, làm văn không chỉ phát huy ở các em lời độc thoại mà còn giúp các em tập và nắm vững các loại văn thuộc ngôn ngữ nghệ thuật và phi nghệ thuật Đặc điểm chương trình Tập làm văn ở trường Tiểu học hiện nay rất chú trọng phát triển ở trẻ ngôn ngữ nghệ thuật thông qua các tác phẩm văn chương, thông qua các bài văn miêu tả

Bên cạnh đó, các quy tắc sử dụng từ và câu cũng là cơ sở quan trọng của việc dạy văn miêu tả ở cấp tiểu học Bởi từ và câu là vật liệu ngôn ngữ để tạo nên đoạn, bài văn miêu tả Kiến thức về từ và câu phong phú cho phép các em lựa chọn để có bài miêu tả đặc sắc, giàu hình ảnh và cảm xúc Bên cạnh đó, tri thức về từ và câu giúp giáo viên có căn cứ để phân tích cách viết câu và dùng

từ của học sinh, chỉ ra chỗ đúng sai và cách sửa chữa Từ đó, giúp các em thấy được vẻ đẹp, sự giàu có của tiếng Việt, tiến tới làm chủ tiếng Việt, sử dụng tiếng Việt một cách chuẩn xác, có văn hóa và giàu tính thẩm mĩ

1.1.1.3 Cơ sở tâm lí

Trẻ em là một thực thể hồn nhiên, vô tư và tiềm tàng khả năng phát triển Các em tiếp xúc với thế giới vạn vật xung quanh, đánh giá và nhận xét thế giới ấy theo chuẩn mực của bản thân Tất cả hiện tại và tương lai trước mắt các em rất đơn giản nhưng cũng hết sức bí ẩn và hấp dẫn đối với các em Dạy văn miêu tả cho học sinh tiểu học là cần thiết, phù hợp với tâm lí ham tìm tòi, khám phá, quan sát và nhận xét của các em

Trước khi đến trường, trẻ đã được tiếp xúc với các đoạn văn miêu tả qua lời kể hay những khúc hát ru của bà, của mẹ… Nó hấp dẫn và kích thích trí tưởng tượng của các em về thế giới xung quanh

Bước vào lớp 1, các em tiếp tục thu thập vốn sống, tích lũy kinh nghiệm bằng việc quan sát rất tỉ mỉ, rõ ràng các sự vật hiện tượng xung quanh và thể hiện những nhận thức của mình cho người khác biết Ví dụ như: lớp học của

em gồm những ai, đặc điểm của mỗi bạn thế nào, cô giáo em trông thế nào… Tuy nhiên, sang lớp 4 và lớp 5 các em mới thực sự được học văn miêu tả ở mức “ban đầu” Lúc này, các em đã có vốn sống nhất định, đã bước đầu phân tích mới quan hệ giữa người với người trong những môi trường khác nhau, có thể thể hiện những sự kiện mà các em đã quan sát thấy trong cuộc sống bằng ngôn từ của chính các em

Mặt khác, bước vào lớp 5 (11-12 tuổi) sự cân bằng trong cơ thể trẻ đang

bị phá vỡ, các em rất dễ xúc động Tình trạng dâng cao cảm xúc khiến cho trẻ

ở tuổi này có sự thay đổi đáng kể Nếu như ở giai đoạn trước, hoạt động sáng tạo mà trẻ yêu thích là vẽ thì ở giai đoạn này lại là sáng tạo bằng lời Trẻ yêu thích sáng tạo văn học, điều này được thể hiện qua các trang văn miêu tả của các em Những trang văn miêu tả của trẻ là một thế giới trong sáng vô ngần

mà ở đó ta sẽ thấy những cái vừa đơn giản vừa mới lạ Đọc, cảm nhận và chia

sẻ những cảm xúc, những rung động, những lời đề nghị hết sức thân ái và xúc động của trẻ mà đôi khi chúng ta không để ý, thờ ơ… Bởi theo L.X.Vưgôtxki thì “Lời nói cho phép diễn đạt dễ dàng hơn gấp nhiều lần những quan hệ phức tạp, những tính chất bên trong, những sự vận động logic, sự phúc tạp của sự kiện”

1.1.1.4 Cơ sở giáo dục

Khi trẻ cắp sách tới trường cũng là lúc trẻ bắt tay vào việc lĩnh hội văn hóa của nhân loại Nếu như trước đây, trẻ chỉ cần biết những điều cần cho các

trò chơi hay những công việc phục vụ thì giờ đây các em phải tập trung chú ý, lĩnh hội tri thức, phải tìm tòi tri thức từ lời giảng của giáo viên và thực tiễn cuộc sống xung quanh… Việc học tập như vậy sẽ kích thích mạnh mẽ sự phát triển các chức năng của não và khả năng tư duy, đặc biệt là tư duy trừu tượng Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, trẻ sẽ dần lĩnh hội các tri thức khoa học về

tự nhiên, xã hội, con người Đồng thời, các em còn lĩnh hội được các cơ sở của phương pháp cũng như các thao tác tư duy

Tuy nhiên, ở lứa tuổi này, học sinh thường dựa vào kinh nghiệm cảm tính những biểu tượng và ấn tượng của bản thân các em Do vậy, cần dẫn dắt trẻ suy nghĩ và tìm ra các mối quan hệ có tính quy luật giữa các sự vật, hiện tượng Điều này đòi hỏi trẻ phải được rèn luyện thông qua các hoạt động học tập theo chương trình dạy học ở nhà trường Cụ thể ở môn Tiếng Việt thì các phân môn Tập đọc, Chính tả, Luyện từ và câu… giúp học sinh có năng lực sản sinh ngôn bản Nhờ đó, học sinh biết cách sử dụng tiếng Việt làm công cụ

tư duy, học tập, giao tiếp Riêng phân môn Tập làm văn có tính chất thực hành toàn diện, tổng hợp và sáng tạo Vì Tập làm văn được xây dựng trên thành tựu của nhiều môn khoa học khác nhau trong đó nổi bật là lí thuyết hoạt động lời nói, các hiểu biết về ngôn ngữ, ngữ pháp văn bản, logic học, lí luận văn học… Vì vậy, cần rèn cho học sinh tiểu học năng lực chú ý bền vững, năng lực điều chỉnh hoạt động, học tập và có ý thức vươn lên làm chủ hoạt động học tập của mình

1.1.2 Văn miêu tả và phân môn Tập làm văn ở tiểu học

1.1.2.1 Vị trí, tính chất và nhiệm vụ phân môn Tập làm văn

a Khái niệm

“Văn” trong Tập làm văn được hiểu là những lời chúng ta nói hoặc viết

ra khi giao tiếp “Văn” ở dây chính là ngôn bản Vì vậy, Tập làm văn chính là

tập sản sinh, tạo lập ngôn bản Dạy học Tập làm văn là dạy học sinh cách tạo lập, sản sinh ngôn bản

Thứ hai, phân môn Tập làm văn rèn cho học sinh kĩ năng sản sinh ngôn bản, nhờ đó tiếng Việt không chỉ được xem xét từng phần, từng mặt qua từng phân môn mà trở thành một công cụ để giao tiếp Vậy, phân môn Tập làm văn

đã thực hiện được mục tiêu cuối cùng và quan trọng nhất của dạy học tiếng

mẹ đẻ là dạy học sinh sử dụng tiếng Việt để giao tiếp, tư duy, học tập

Phân môn Tập làm văn có tính chất thực hành toàn diện, tổng hợp và sáng tạo

c Nhiệm vụ

Nhiệm vụ cơ bản của dạy học Tập làm văn là giúp cho học sinh tạo ra được các ngôn bản nói và viết theo các phong cách khác nhau do chương trình quy định Nói cách khác, nhiệm vụ của dạy học Tập làm văn là hình thành và phát triển năng lực tạo lập ngôn bản ở học sinh Năng lực tạo lập ngôn bản được phân tích thành các kĩ năng bộ phận như: xác định mục đích nói, lập ý, triển khai ý thành lời dưới dạng nói, viết thành câu, đoạn, bài Ở tiểu học, phân môn Tập làm văn có nhiệm vụ rèn kĩ năng nói theo các nghi thức lời nói: nói, viết các ngôn bản thông thường và viết một số văn bản nghệ thuật như kể chuyện, miêu tả

Một nhiệm vụ quan trọng khác của phân môn Tập làm văn đó là góp phần rèn luyện tư duy và hình thành nhân cách cho học sinh Phân môn Tập

làm văn góp phần rèn luyện tư duy hình tượng từ óc quan sát đến trí tưởng tượng, từ khả năng tái hiện các chi tiết đã quan sát được đến khả năng nhào nặn các chất liệu trong đời sống thực tế để xây dựng nhân vật và cốt truyện Trên thực tế, khi giao tiếp cần có thái độ đúng đắn với đối tượng giao tiếp Phân môn Tập làm văn khi dạy các nghi thức lời nói cũng đồng thời dạy cách cư xử với mọi người như sự lễ phép, lịch sự trong nói năng Để viết văn cần có tình cảm với đối tượng được viết Vì vậy, phân môn Tập làm văn tạo cho học sinh có sự hiểu biết và tình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên đất nước, con người và vạn vật xung quanh Từ đó, nuôi dưỡng, phát triển tâm hồn và nhân cách cho các em

1.1.3 Văn miêu tả ở tiểu học

1.1.3.1.Khái niệm văn miêu tả ở tiểu học

Theo Từ điển tiếng Việt – Nxb KHXH, Hà Nội (1997) thì “miêu tả” có nghĩa là: “Thể hiện sự vật bằng lời nói hay nét vẽ” Theo Đào Duy Anh trong Hán-Việt từ điển, “miêu tả” là “lấy nét vẽ hoặc câu văn để biểu hiện cái chân tướng của sự vật ra”

Viết về văn miêu tả, có nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra khái niệm văn miêu tả và các khái niệm này về cơ bản là thống nhất về nội dung Theo tác

giả Hoàng Phê (chủ biên) trong Từ điển tiếng Việt – Nxb Đà Nẵng (1999) định nghĩa: “miêu tả là dùng ngôn ngữ hoặc một số phương tiện nghệ thuật nào đó làm cho người khác có thể hình dung được cụ thể sự vật hoặc thế giới nội tâm của con người” [12,181]

Nhà văn Phạm Hổ cho rằng: “miêu tả giỏi là khi đọc những gì chúng ta viết, người đọc như nhìn thấy cái gì đó hiện ra trước mắt mình: một con người, một con vật, một tiếng nói, một dòng sông… Người đọc còn có thể nghe cả tiếng nói, tiếng kêu, tiếng nước chảy Thậm chí còn ngửi thấy được mùi mồ hôi, mùi sữa, mùi hương hoa, hay mùi rêu, mùi ẩm mốc.v.v Nhưng đó

mới chỉ là miêu tả bề ngoài Còn có sự miêu tả bên trong nữa, nghĩa là miêu

tả tâm trạng vui buồn, yêu ghét của con người, con vật và cỏ cây” [7,4]

Văn miêu tả vẽ ra các sự vật, sự việc, con người… bằng ngôn ngữ một cách sinh động, cụ thể Văn miêu tả giúp người đọc nhìn rõ chúng, tưởng tượng như đang xem tận mắt, bắt tận tay những đối tượng miêu tả Những hình ảnh do văn miêu tả tạo nên không phải những bức ảnh chụp lại, sao chép một cách vụng về Nó là kết tinh của những nhận xét tinh tế, sự rung động sâu sắc mà người viết đã thu lượm được khi quan sát thực tế cuộc sống

Mỗi tác giả có cách nhìn nhận riêng về miêu tả và văn miêu tả Theo

chúng tôi văn miêu tả là một loại văn dùng để diễn tả sự vật, hiện tượng, con người một cách sinh động, cụ thể như nó vốn có Văn miêu tả không phải sự sao chép một cách khách quan mà đó là kết quả của quá trình lao động công phu: quan sát, ghi chép, nhận xét, đánh giá, tưởng tượng hết sức phong phú của người viết

1.1.3.2 Đặc điểm cơ bản của văn miêu tả

a Văn miêu tả là một sáng tác nghệ thuật

Mỗi bài Tập làm văn là sản phẩm của từng cá nhân, nó mang dấu ấn chủ quan của các em trước đối tượng miêu tả Người đọc cảm nhận được tâm hồn, suy nghĩ, tình cảm của các em qua từng trang miêu tả được diễn đạt bởi những suy nghĩ, cách thức diễn đạt hoặc khả năng sáng tạo… khác nhau Vì vậy, có thể nói, văn miêu tả là thể loại văn sáng tác hay một sáng tác nghệ thuật

Dù các nhà giáo dục không chủ định dạy các em sáng tác nhưng làm văn miêu tả thực sự là một quá trình sáng tác, có thể tạm coi là tác phẩm nghệ thuật Ở đó, chất liệu ngôn từ, ánh nhìn tinh tế và cảm nhận sâu sắc các em đã

vẽ lên thế giới của thiên nhiên vạn vật sinh động với cả đường nét, hình khối của nó Đó là thế giới huyền mộng, êm dịu, hiền hòa, ngập tràn hương sắc Ở

đó, vạn vật và con người đều có mối giao cảm thân thiết Để thể hiện được điều đó cần một tâm hồn đa cảm, trong trẻo và cả quá trình tư duy từ suy nghĩ cho đến trình bày bài viết

b Văn miêu tả có tính sinh động và tạo hình

Đặc điểm quan trọng này chưa được làm rõ trong các tài liệu về văn miêu tả dùng trong nhà trường tiểu học hiện nay nhưng đây lại là phẩm chất rất cần thiết của một bài văn miêu tả Nhà văn M.Gorki có lần phân tích:

“Dùng từ để tô điểm cho người và vật là một việc Tả họ một cách sinh động,

cụ thể đến nỗi người ta muốn lấy tay sờ, như người ta muốn sờ mó các nhân vật” trong “Chiến tranh và hòa bình” của Lép - ton - xtoi, đó là một việc khác”

Một bài văn miêu tả được coi là sinh động và tạo hình khi các sự vật, phong cách, con người… được miêu tả hiện lên qua từng câu, từng dòng trong cuộc sống thực, tưởng như nắm được, có thể nhìn, ngắm hoặc sờ mó được như cách nói của Gorki

Gorki đã có lần nói lên sự khâm phục của mình trước những trang miêu

tả thần diệu của Ban- dắc trong tác phẩm Miếng da lừa: “Tôi thực sự kinh ngạc khi đọc những trang miêu tả bữa tiệc khi ở nhà ông chủ nhà băng trong tiểu thuyết “Miếng da lừa” của Ban- dắc Ở đó, có đến vài chục người cùng nói, tạo nên cảnh ồn ào, hỗn độn và tôi tưởng như nghe thấy những âm thanh phức tập ấy Nhưng cái chính là tôi không chỉ nghe thấy mà tôi còn trông thấy ai nói như thế nào Tôi thấy con mắt, nụ cười, điệu bộ của họ mặc dù Ban-dắc không tả mặt mày, hình dáng các vị khắc của ông chủ nhà băng”

Làm nên sự sinh động, tạo hình của văn miêu tả là những chi tiết sống, gây ấn tượng đặc sắc…Tước bỏ chúng đi, bài văn miêu tả sẽ trở nên mờ nhạt,

vô vị Bài văn sẽ trở ra như một bộ xương khô Đọc nó tưởng như bắt gặp nụ cười nhợt nhạt của một người không còn sinh khí

c Văn miêu tả mang tính thông báo, thẩm mỹ, chứa đựng tình cảm của người viết

Người viết bao giờ cũng đánh giá đối tượng miêu tả theo một quan điểm thẩm mĩ, gửi vào bài viết ít nhiều tình cảm cá nhân của mình Do vậy, từng chi tiết của bài miêu tả đều mang ấn tượng cảm xúc chủ quan Đặc điểm này làm cho miêu tả trong văn học khác hẳn miêu tả trong môn Khoa học thường thức hoặc Tìm hiểu tự nhiên và xã hội

Văn miêu tả muốn hay, người viết cần phải có tài quan sát và thể hiện bằng các từ ngữ, hình ảnh, bằng lối so sánh, ví von độc đáo… và còn phải

có tình

Cái tình ấy có thể là tấm lòng say đắm, là thái độ và tình cảm chân trọng, mến yêu đối với cái đẹp, cái thiện, cái trong sáng, cao thượng, vĩ đại… nhưng cũng có thể là sự căm ghét, khinh bỉ đối với cái ác, cái xấu, cái lố lăng, kệch cỡm ở đời

d Văn miêu tả hướng dẫn cho học sinh nhận thức về cuộc sống và thể hiện nhận thức ấy bằng ngôn từ

Trong quá trình làm văn miêu tả, bao giờ người viết cũng sử dụng quy luật của nhận thức, bài văn miêu tả không phải sự lắp ghép của ngôn từ Làm văn miêu tả là nhận thức thế giới, khám phá, phát hiện từ đối tượng miêu tả những nét đẹp, đáng yêu, những cái mới lạ, độc đáo Vì vậy, dạy văn miêu tả

là bồi dưỡng cho các em tâm hồn, cảm xúc, là dạy cho các em biết cảm thụ và rung động trước cái hay, cái đẹp Các em sẽ không thờ ơ, vô cảm khi đứng trước một cánh đồng lúa chín Ngược lại, tâm hồn các em sẽ khắc sâu một vẻ đẹp thoáng đãng nơi thôn dã Lúc này, khoảng không gian bao la ấy đối với các em mới thú vị làm sao Gió thổi nhẹ, hương thơm mùa lúa chín ngào ngạt khắp cánh đồng làm các em vui sướng Bởi, vụ mùa năm nay không phụ công những người nông dân vất vả…

Tóm lại, dạy văn miêu tả là dạy các em biết yêu Yêu quý thiên nhiên, vạn vật, con người và cảm nhận cái đẹp của thế giới vạn vật ấy

e Ngôn ngữ văn miêu tả là ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh

Miêu tả trong văn chương không giống như miêu tả trong khoa học, hội họa Nó có ưu thế riêng so với miêu tả bằng đường nét, màu sắc của hội họa Ngôn ngữ miêu tả có khả năng diễn tả cảm xúc của người viết Đối tượng miêu tả hiện ra sinh động và giàu sức tạo hình

Qua tìm hiểu các bài văn miêu tả của học sinh được tuyển chọn và các tác phẩm văn học do các nhà văn sáng tác, chúng ta thấy ngôn ngữ miêu tả giàu các tính từ, động từ, thường hay sử dụng phép nhân hóa, so sánh, ẩn dụ

Do sự phối hợp của các tính từ (màu sắc, phẩm chất…), của các động từ với các biện pháp tu từ, ngôn ngữ miêu tả luôn tỏa sáng lung linh trong lòng người đọc, gợi lên trong lòng họ những xúc cảm, tình cảm ấn tượng, hình ảnh

về sự vật được miêu tả

1.1.3.3 Văn miêu tả ở tiểu học

Một bài văn miêu tả hay không những phải miêu tả sinh động, rõ nét đối tượng miêu tả mà còn thể hiện được trí tưởng tượng, cảm xúc và đánh giá của người viết với đối tượng được miêu tả Các bài văn miêu tả ở tiểu học chỉ yêu cầu tả các đối tượng mà các em yêu mến, thích thú Vì vậy, qua bài văn miêu

tả, học sinh phải gửi gắm tình cảm của mình với đối tượng được tả

Miêu tả trong chương trình tiểu học bao gồm:

a Tả đồ vật

Đối tượng của văn miêu tả đồ vật là những vật gần gũi, thân thiết, với các em Những đồ vật đó có thể là cái trống, cái cặp, cái bút, cái bàn… Chúng

là những đồ vật vô tri vô giác nhưng lại rất gần gũi và có ích đối với các em

Yêu cầu của các bài văn miêu tả lớp 5 là: văn tả đồ vật yêu cầu học sinh biết quan sát và rút ra được các đặc điểm và hình dáng, kích thước, màu sắc, công dụng… của đồ vật mà mình miêu tả Đối với những đồ vật có nhiều bộ phận, các em cần tập trung tả những bộ phận quan trọng nhất Đó chính là những nét tiêu biểu để phân biệt đồ vật này với đồ vật khác Và tình cảm của các em phải gửi gắm vào những đồ vật đó Có như vậy, các đồ vật ấy mới hiện lên trong cuộc sống một cách sinh động, hấp dẫn

b Tả cây cối

Mục đích của các đề văn tả cây cối là nhằm giúp cho học sinh tập quan sát và thể hiện bằng ngôn từ thế giới thực vật quen thuộc xung quanh mình Đối tượng của văn miêu tả cây cối là những cây trồng xung quanh học sinh Đó có thể là cây cho bóng mát, cây hoa, cây ăn quả… Chúng đều là những cây có ích và gần gũi, thân thiết với các em Mỗi loại cây có một hình dáng, đặc điểm, lợi ích nhất định Vì vậy, khi miêu tả các em cần làm nổi bật những đặc điểm này Ví dụ: tả cây ăn quả cần tập trung tả hình dáng của cây

và mùi vị của quả, tả cây lấy hoa cần tả màu sắc, mùi hương của hoa…

Cây cối luôn nằm trong một cái nền khung cảnh thiên nhiên Vì vậy, khi miêu tả cây cối cần gắn với miêu tả khung cảnh xung quanh như chim chóc, mây trời, ao hồ… và cả con người Cần làm nổi bật lợi ích của chúng cũng như tình cảm yêu mến, gắn bó của mình đối với chúng, thể hiện một cách sinh động đối tượng miêu tả

c Tả loài vật

Mục đích của các đề văn tả loài vật nhằm giúp học sinh tập trung quan sát, phát hiện những đặc điểm của các loài động vật quen thuộc xung quanh mình

Đối tượng của văn miêu tả loài vật là những con vật quen thuộc, gần gũi với học sinh như: con mèo, con chó, con lợn hay con gà… Mỗi con vật đều có những đặc điểm riêng về hình dáng, đặc tính giống nòi riêng Vì vậy, khi miêu tả cần chú ý miêu tả những nét tiêu biểu của loài vật như màu sắc, hình dáng, tính nết… Những con vật được miêu tả là những con vật gần gũi, thân thiết và có ích Vì vậy, bài văn phải thể hiện được tình cảm yêu mến, sự chăm sóc của học sinh đối với chúng

d Tả cảnh

Mục đích của bài văn tả cảnh giúp các em biết quan sát và tái hiện cảnh vật bằng ngôn từ, làm cơ sở để các em học tốt các bài văn tả cảnh sinh hoạt và cảnh thiên nhiên ở lớp 6 cũng như tạo cơ sở để các em nhận thức và cảm thụ tổng quát đối với thế giới xung quanh

Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanh các em Đó có thể là một cánh đồng, một dòng sông, một đêm trăng hay là những danh lam thắng cảnh của đất nước… Mỗi cảnh đều nằm trong một không gian và thời gian, nó làm nền cho cảnh vật được miêu tả Khi tả cần nêu được khung cảnh chung này và đặc biệt tập trung tả nét tiêu biểu của cảnh Khi tả có thể lồng với tả người, tả vật… cho bài văn thêm sinh động và làm cho người đọc thấy được cảm xúc trước những cảnh đó Cần làm cho cảnh vật ấm tình người

e Tả người

Mục đích của các bài văn tả người ở lớp 5 nhằm giúp học sinh tập trung quan sát và miêu tả con người với tất cả những đặc điểm về ngoại hình và tính nết

Đối tượng miêu tả là những người thân trong gia đình, họ hàng, bạn bè, thầy cô, những tấm gương người tốt, việc tốt để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp cho các em

Để tả người, trước tiên các em cần chú ý quan sát người định tả Khi làm bài, các em các em cần hình dung được những gì đã quan sát được về hình dáng, cử chỉ, tính nết… về người đó, thể hiện nó một cách sinh động,

tế nhị

1.1.3.4 Văn miêu tả trong chương trình Tập làm văn lớp 5

Văn miêu tả được dạy ở lớp 5 trong 30 tiết (7 tiết ở học kì I, 23 tiết ở học

kì II) Sau khi được làm quen với các kiểu bài miêu tả ở lớp 4: tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật, các em lần lượt đi sâu hơn vào từng kiểu bài đó và được học thêm 2 kiểu bài nữa là: tả cảnh và tả người

Trong các kiểu bài nói trên, học sinh đều được rèn luyện các kĩ năng cơ bản: quan sát đối tượng miêu tả, lựa chọn và sắp xếp ý để miêu tả, xây dựng đoạn văn và bài văn miêu tả So với các bài tập miêu tả đơn giản ở lớp 4, học sinh lớp 5 được học một cách hệ thống về kĩ năng xây dựng văn bản hành chính (gồm ba phần: mở bài, thân bài và kết bài)

1.1.4 Đặc điểm của học sinh lớp 5

Cấp tiểu học là cấp học nền tảng, tạo dựng cho học sinh tất cả những gì thuộc về năng lực, phương pháp, cách thức ban đầu, tạo dựng một sức sống dài lâu trong cuộc đời của nó

Ở cấp học này, đặc biệt là học sinh lớp 5, các em có quan hệ giao lưu rộng hơn, hiểu biết phong phú đa dạng hơn (so với những lớp dưới) Vì vậy,

đời sống tình cảm của các em rất phát triển Các em thường biểu hiện cảm xúc trong khi tri giác trực tiếp các sự vật, hiện tượng Những hiểu biết mới trong học tập mà các em lĩnh hội được thường làm cho các em rất hưng phấn Những triết lí khô khan, thiếu hình ảnh sinh động rất khó gây trong các em những cảm xúc tích cực Các em yêu cái đẹp trong thiên nhiên, yêu cỏ cây hoa lá, yêu động vật nuôi trong nhà, thậm chí nhiều em còn thích hội họa, âm nhạc,… Bên cạnh đó, các em cũng đã biết biểu hiện những xúc cảm, tình cảm tích cực với những điều thiện, hợp đạo lí và tình cảm đối với ông bà, cha

mẹ, thầy cô giáo…

Đặc biệt, ở tuổi này mỗi trẻ em đều có khả năng bỏ ngỏ như nhau để trở thành chính mình, không phụ thuộc vào hoàn cảnh xuất thân Nghĩa là, mỗi trẻ em đều tiềm tàng một khả năng phát triển (trừ những trẻ em dị tật, không bình thường) Mọi trẻ em bình thường đều rất thông minh, dí dỏm, đầy sáng tạo Lúc nào các em cũng muốn tìm tòi, khám phá phát hiện ở thế giới đối tượng những điều mới lạ Trong lòng các em luôn trào dâng ý muốn ham hiểu biết, học hỏi Hiểu biết tường tận, cụ thể, chi ly từng chi tiết một Các em không thích người lớn giảng giải những điều khái quát có tính chất chung chung

Có thể nói, đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 5 rất phù hợp với việc học văn miêu tả Bởi lẽ, giờ học làm văn miêu tả, đặc biệt giờ dạy quan sát tìm ý rất cần sự thông minh, nhanh nhạy, rất cần sự khám phá, phát hiện những điều mới mẻ ở đối tượng miêu tả của chủ thể quan sát Vì có sáng suốt, nhiệt tình khi quan sát mới tạo cơ sở vững chắc cho việc viết bài văn miêu tả Mặt khác, học văn miêu tả ngoài bản chất thông minh, sáng suốt, nó còn đòi hỏi các em phải rất chi tiết, cụ thể khi tổng hợp, thu thập tư liệu cho bài văn Bài văn chỉ có thể sinh động, chân thực khi người viết biết thu lượm ngoài cuộc

đời những chi tiết tỉ mỉ đến vụn vặt để đưa vào bài làm của mình một cách linh hoạt, sáng tạo

Tuy nhiên khi làm văn, các em có thể mắc phải những sai lầm, những lỗi nhỏ Căn cứ vào những cơ sở lí luận trên: đặc điểm của văn miêu tả, văn miêu tả ở Tiểu học…chúng tôi đã đưa ra khái niệm và những sai lầm thường gặp khi làm văn miêu tả để giáo viên cũng như các bậc phụ huynh và học sinh lấy đó làm căn cứ để soát lỗi trong bài văn miêu tả của học sinh Nếu có biện pháp khắc phục những sai lầm đó, những phương pháp dạy học mới, dạy để các em cảm nhận được cái hay, cái đẹp qua việc sử dụng các giác quan để quan sát thì sẽ có được những bài miêu tả đặc sắc, sinh động của học sinh Làm văn miêu tả đối với các em sẽ là một công việc rất thú vị, yêu thích, các em không cảm thấy gò bó, khó khăn trong khi viết nữa

1.1.5 Những sai lầm trong làm văn miêu tả

1.1.5.1 Thế nào là sai lầm trong làm văn miêu tả

Sai lầm trong làm văn miêu tả là những sai sót mà học sinh mắc phải khi làm văn miêu tả Đó là những cách làm không đúng với yêu cầu của văn bản nói chung và yêu cầu của một bài văn miêu tả nói riêng

1.1.5.2 Những sai lầm trong làm văn miêu tả

a Miêu tả nhầm sang kể

Bài viết của học sinh thường mang tính chất liệt kê, rập khuôn máy móc, kể từng phần mà không tả được sự đặc sắc, nổi bật của đối tượng Bên cạnh đó, học sinh còn ít thể hiện cảm xúc trong bài viết và không sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả khiến cho bài viết thiếu hình ảnh, khô khan, nhàm chán, thiếu sinh động Sự vật mà các em miêu tả thường ở trạng thái tĩnh không sống động

b Bài làm lan man không đúng trọng tâm

Đa phần học sinh không nắm được những kiến thức căn bản về đối tượng được miêu tả nên bài viết của các em thường sơ sài Nội dung bài viết của học sinh thường thiếu ý và không đúng trọng tâm Khi tả các em không biết lựa chọn trọng tâm miêu tả nên thường thấy gì tả ấy, sa đà vào những cảnh thứ yếu

Ví dụ: Tả ngôi nhà gia đình em đang sinh sống

Ngôi nhà em ở là nhà ba gian Nhà lợp ngói đỏ tươi Tường nhà quét vôi trắng Nhà em có nuôi rất nhiều vật nuôi như lợn, bò, chó, mèo, gà Vườn nhà em trồng rất nhiều cây như nhãn, cam, táo, ổi, xoan nâu Nhà em có bốn sào ao Bố em làm an ninh xã rồi lại về thả cá nữa nên rất vất vả Em thấy cảnh ngôi nhà em thật đẹp và đầm ấm

c Bài làm phát triển ý không hợp lí

Khi làm bài, học sinh không biết xây dựng đoạn văn phát triển ý theo một logic hợp lí, diễn đạt còn chưa phù hợp, kĩ năng chưa thành thạo

Ví dụ: Tả một đêm trăng đẹp

Hôm nay là một đêm trăng tròn Em cũng đã được nhìn thấy ông trăng vào đêm trung thu năm ngoái Cảnh hôm ấy cũng đẹp y như hôm nay, bầu trời cũng có nhiều ông sao sáng lấp lánh Bây giờ thì chúng em vừa ăn bánh vừa ngắm trăng Ông trăng tròn như cái bánh Cảnh vật hôm nay rất náo

nhiệt Các ngôi sao ở trên cao kia cứ thi nhau nhấp nháy vui mắt Chúng em thi nhau ca hát

d Trình tự miêu tả lộn xộn

Trong quá trình làm bài văn miêu tả, nhiều học sinh tuy nắm được các

ý chính trong bài viết nhưng quá trình sắp xếp còn lộn xộn, khó hiểu, thiếu chặt chẽ do sử dụng các kĩ năng chưa thành thạo và hợp lí Việc sắp xếp các ý lộn xộn và thiếu chặt chẽ sẽ khiến nội dung bài viết của các em thiếu logic và thiếu chân thực

Ví dụ: Tả cánh đồng quê em

Buổi sáng cánh đồng như một tấm thảm khổng lồ Đến gần ta thấy rõ những ruộng lúa xanh tốt Bây giờ lúa đang thì con gái, cây lúa vươn cao xanh rì lá sắc nhọn như là lưỡi mác Trông xa, sóng lúa nhấp nhô uốn lượn Cuối mùa hè ruộng lúa chín vàng rực báo hiệu một vụ mùa bội thu Nhìn gần, những cây lúa oằn xuống vì những bông lúa trĩu hạt Các cô bác xã viên hối

hả ra đồng gặt hái Chim sẻ thấy lúa đã chín chúng cũng rủ nhau bay về từng đàn

e Không nắm vững được những kiến thức cơ bản

Đây là một trong những sai lầm cơ bản nhất của học sinh tiểu học khi làm văn miêu tả Nhiều học sinh còn rất nhiều lỗ hổng kiến thức cả về kiến thức trên sách vở lẫn kiến thức ngoài thực tiễn Hơn nữa, để làm tốt bài văn miêu tả, đòi hỏi các em không những phải nắm vững những kiến thức trên lớp

mà còn phải kết hợp nhuần nhuyễn với những gì các em quan sát được ngoài đời sống thường ngày Do đó, bài văn miêu tả của học sinh tiểu học thường không sát với thực tiễn, không tạo được cảm giác chân thật cho người đọc

Ví dụ: Tả con trâu:

Nhà em có nuôi một con trâu Nó đáng yêu lắm Hàng ngày mẹ em xích

nó ở góc hiên Trên cổ nó có đeo một cái nơ màu hồng thật xinh xắn Nó ăn rất ít cơm Nó có khuôn mặt trái xoan thật thanh tú

f So sánh hoặc dùng hình ảnh không phù hợp

Để làm tăng sức thuyết phục cho bài văn miêu tả, học sinh cần kết hợp

sử dụng các hình ảnh liên tưởng, so sánh độc đáo Bên cạnh những bài làm thiếu hình ảnh, nội dung lan man có rất nhiều bài văn có các hình ảnh liên tưởng được sử dụng Tuy nhiên, hình ảnh các em sử dụng khập khiễng, không phù hợp với nội dung của bài viết

Ví dụ : Những quả bưởi ngoài vườn trông giống như nồi cơm điện

nhà em

g Tưởng tượng không đúng, sai sự thật

 Học sinh nông thôn

Nhiều học sinh ở nông thôn chưa từng được ra thành phố nên còn khá

bỡ ngỡ với những dạng văn miêu tả về công viên, vườn bách thú hay những danh lam thắng cảnh khác,…Tuy các em có thể tham khảo qua các hình ảnh, thông tin trên mạng nhưng nếu không được quan sát trực tiếp ngoài thực tiễn thì bài viết không thể nào hay và có sức hút lôi cuốn với người đọc Do đó, bài văn của các em thường có chất lượng không cao

 Học sinh thành phố

Tương tự các học sinh ở vùng nông thôn, nhiều học sinh ở thành thị tuy biết về công viên, sở thú, khu vui chơi,… nhưng các em lại không hề biết đến những kiến thức thiết yếu, gần gũi cuộc sống nhất Nhiều học sinh ở thành phố chưa hề biết đến con gà, con trâu đang cày ruộng, hay cây chuối, cây tre, máy cày…

Những câu thiếu thành phần vị ngữ là những câu chỉ có một ngữ danh

từ ( xét trong quan hệ với các câu trước và sau nó cũng không có nghĩa rõ ràng nên không được xem là câu đặc biệt )

Ví dụ: Những chiếc lá xanh mướt

 Câu thiếu thành phần chủ ngữ và vị ngữ

Những câu được xem là thiếu hai thành phần chính là những câu chỉ có

bộ phận trạng ngữ và cũng không nối được với câu tiếp theo sau để tạo thành một câu mới có trạng ngữ

Ví dụ: Ở những cành cây chim chóc kéo về làm tổ

 Câu không phân định thành phần

Câu không phân định thành phần là những câu về cấu tạo khó xác định các bộ phận câu kết hợp với nhau theo quan hệ ngữ pháp nào đó Câu không xác định thành phần có thể ngắn, có thể dài, càng dài càng lủng củng Về ý nghĩa, mối quan hệ giữa các bộ phận câu không rõ ràng, chính xác, không lôgic do đó các câu tối nghĩa và vô nghĩa Có thể liệt kê các lỗi cầu không phân định thành phần như sau:

Ví dụ: Chiếc cặp có màu xám và màu đất có hình chữ nhật to hơn một

cái bảng con

Trên đây là khái niệm và những sai lầm trong bài văn miêu tả Căn cứ vào đó chúng tôi thực hiện việc khảo sát các bài văn miêu tả của học sinh lớp 5, Trường Tiểu học Uy Nỗ (Huyện Đông Anh – Hà Nội) đã tìm hiểu thực trạng những sai lầm mà học sinh thường mắc phải

1.2 Cơ sở thực tiễn của văn miêu tả và những sai lầm trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5

1.2.1 Cơ sở thực tiễn của văn miêu tả

1.2.1.1 Chương trình văn miêu tả ở tiểu học

Phân môn Tập làm văn được dạy ở tiểu học từ lớp 2, 3 với quy định

1 tiết/tuần, cả năm mỗi lớp có 35 tiết Lớp 4, 5 mỗi tuần có 2 tiết, mỗi lớp một năm có 70 tiết Riêng văn miêu tả chiếm thời lượng lớn, tập trung giảng dạy ở khối 4,5 Ở lớp 2, 3 các em được hướng dẫn tập viết đoạn văn ngắn (tả con vật, cây cối, cảnh vật, tả người) Bước sang lớp 4, đặc biệt là lớp 5, học sinh chính thức được học các kiểu bài miêu tả: đồ vật, loài vật, cây cối, con người, cảnh vật, cảnh sinh hoạt…và tập viết bài văn hoàn chỉnh với bố cục 3 phần rõ

rệt cho từng tiết học

Chương trình văn miêu tả của sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học hiện nay, đã đưa ra những bài tập, đề bài miêu tả gần gũi, thân quen hơn với thế giới tuổi thơ Các em có thể quan sát đối tượng miêu tả một cách dễ dàng, cụ thể Ví dụ như chiếc cặp, quyển vở, cây bút, thước kẻ,cái bàn, những con vật nuôi trong nhà… Về quy mô, yêu cầu của bài là viết được đoạn văn miêu tả

và cao hơn là một bài văn miêu tả ngắn (khoảng 200 – 250 chữ) Về cách thể hiện, từ việc tả tự do (lớp 4) nâng dần lên yêu cầu tả có thứ tự, thể hiện nội dung một cách thích hợp (ở lớp 5) Cấu trúc của bài văn miêu tả đủ 3 phần:

mở bài, thân bài, kết bài Ngay cả đoạn văn ngắn từ 5 đến 7 câu cũng phải có câu mở đoạn, phát triển đoạn và kết đoạn

1.2.1.2 Quy trình dạy bài Tập làm văn ở lớp 5

Quy trình dạy bài Tập làm văn gồm những bước sau:

Bước 1: Tìm hiểu đề bài để xác định đúng yêu cầu, làm bài đúng hướng, không lạc đề, không lan man

Bước 2: Tìm những ý cần thiết để triển khai bài văn

Bước 3: Lập dàn bài từ sơ lược đến chi tiết để sắp xếp ý theo một thứ tự hợp lí

Bước 4: Tập chuyển dàn ý thành văn nói( nói từng đoạn, sau đó nói cả bài) Bước 5: Tập diễn đạt thành bài văn viết

Cụ thể, quy trình dạy học phân môn Tập làm văn lớp 5 gồm hai dạng bài là lí thuyết và thực hành

a Quy trình dạy bài lí thuyết

1 Kiểm tra bài cũ

1 Dạy bài mới

1.1 Giới thiệu bài

1.2 Hình thành khái niệm

Phân tích ngữ liệu

 Hướng dẫn học sinh nắm vững yêu cầu bài tập

 Một học sinh đọc thành tiếng, các em khác đọc thầm và nhắc lại yêu cầu bài tập

 Giáo viên giải thích rõ thêm nhiệm vụ của bài tập yêu cầu

 Hướng dẫn học sinh giải một phần bài tập mẫu để học sinh nắm vững cách làm

 Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả

 Trao đổi, nhận xét, tổng kết rút ra những đặc điểm về thể loại, những kiến thức và kĩ năng cần ghi nhớ

Hướng dẫn học sinh học thuộc phần ghi nhớ

Một học sinh đọc thành tiếng, các em khác đọc thêm và nhắc lại nội dung cơ bản của phần ghi nhớ

1.3 Hướng dẫn học sinh luyện tập

 Giáo viên yêu cầu học sinh đọc và xác định yêu cầu bài tập

 Hướng dẫn học sinh giải một phần bài tập mẫu

 Học sinh làm bài dưới hình thức các nhân hoặc nhóm

 Báo cáo kết quả trao đổi, nhận xét để đưa ra đáp án đúng

1.4 Củng cố, dặn dò

 Giáo viên chốt lại những kiến thức và kĩ năng cần nắm vững

 Yêu cầu học sinh làm bài tập ở nhà

b Quy trình dạy bài thực hành

Dạng bài thực hành được biên soạn dưới hình thức hệ thống bài

tập

Quy trình cụ thể:

1 Kiểm tra bài cũ

2 Dạy bài mới

2.1 Giới thiệu bài

2.2 Hướng dẫn học sinh làm bài tập

 Học sinh đọc và xác định yêu cầu bài tập

 Giáo viên hướng dẫn học sinh giải một phần bài tập mẫu

 Học sinh làm bài tập dưới hình thức các nhân hoặc nhóm

 Báo cáo kết quả trao đổi, nhận xét để đưa ra đáp án đúng

2.3 Củng cố, dặn dò

 Giáo viên nhận xét tiết học

 Giáo viên giao nhiệm vụ về nhà cho học sinh

Dạng bài thực hành theo một đề bài cho trước

Quy trình cụ thể:

1 Kiểm tra bài cũ

2 Dạy bài mới

2.1 Giới thiệu bài

2.2 Hướng dẫn thực hành

2.2.1 Hướng dẫn học sinh phân tích đề

 1 học sinh đọc thành tiếng đề bài cho trước, các em khác đọc thầm

 Giáo viên gạch chân dưới những từ quan trọng

 Giáo viên chốt lại những kiến thức và kĩ năng cần nắm vững

 Giao bài tập về nhà cho học sinh

1.2.2 Thực trạng những sai lầm trong làm văn miêu tả

1.2.2.1 Địa điểm tiến hành điều tra

Để nắm bắt được tình hình cụ thể những sai lầm trong bài văn miêu tả của học sinh, chúng tôi đã tiến hành điều tra tại Trường Tiểu học Uy Nỗ, Huyện Đông Anh - Hà Nội

1.2.2.2 Phương pháp điều tra

Chúng tôi đã phối hợp nhiều phương pháp khác nhau khi thu thập tài liệu và số liệu Các phương pháp chủ yếu:

- Đọc, chấm trực tiếp bài văn miêu tả của học sinh lớp 5G

- Mượn và phô tô các bài văn của học sinh khối lớp 5 để lấy tài liệu

- Thống kê những sai lầm

1.2.2.3 Cách thức tiến hành

Chúng tôi đã thu các bài làm văn miêu tả của học sinh, chấm và thống

kê những sai lầm mà các em mắc phải

1.2.2.4 Kết quả điều tra

a Kết quả thống kê

Chúng tôi thực hiện điều tra ở khối lớp 5 tại trường Tiểu học Đông Anh với 200 bài viết văn của học sinh (lấy ngẫu nhiên ở mỗi lớp) và thống kê những sai lầm trong bài văn miêu tả của học sinh được kết quả như sau:

Bảng 1.1: Những sai lầm trong làm văn miêu tả

Miêu tả nhầm sang kể 95 9,6% Bài làm lan man không đúng trọng tâm 79 7,9% Bài làm phát triển ý không hợp lí 41 4,1% Trình tự miêu tả lộn xộn 112 11,3% Không nắm vững được những kiến thức cơ bản 45 4,5%

So sánh hoặc dùng hình ảnh không phù hợp 38 3,9% Tưởng tượng không đúng, sai sự thật 23 2,3% Câu không đủ các thành phần 556 56,2%

Tổng 989 100%

b Nhận xét kết quả thống kê

Từ kết quả khảo sát trên chúng tôi đưa ra một vài nhận xét như sau: Học sinh lớp 5 còn mắc rất nhiều những sai lầm trong làm văn miêu tả Trong đó, những sai lầm về câu của học sinh là khá lớn (556 lỗi chiếm 56,2%)

Về nội dung, những bài mang tính chất liệt kê là 95 bài (chiếm 9,6%), bài làm lan man không đúng trọng tâm là 79 bài (chiếm 7,9%), bài làm phát triển ý không hợp lí là 41 bài (chiếm 4,1%), trình tự miêu tả lộn xộn là 112 bài (chiếm 11,3%)

Bên cạnh đó, học sinh mắc sai lầm không nắm vững được những kiến thức cơ bản là 45 bài (chiếm 4,5%), so sánh hoặc dùng hình ảnh không phù hợp là 38 bài (chiếm 3,9%), tưởng tượng không đúng, sai sự thật là 23 bài (chiếm 2,3%)

Những con số trên đã phản ánh chân thực những sai lầm mà học sinh mắc phải trong làm văn miêu tả Tuy đây mới chỉ là thực trạng những sai lầm trong làm văn miêu tả của học sinh khối 5 trường Tiểu học Uy Nỗ nhưng nó

đã phần nào phản ánh những khó khăn, vướng mắc của các em học sinh tiểu học cũng như những vấn đề còn tồn tại trong thực tế dạy và học văn miêu tả

ở tiểu học

Kết luận chương 1

Qua việc tìm hiểu đặc điểm của văn miêu tả và đặc điểm của học sinh lớp 5 chúng tôi biết được khả năng làm văn miêu tả của các em ở mức nào Cùng với việc nghiên cứu chuyên sâu chương trình dạy học Tập làm văn ở tiểu học giúp chúng tôi có những cơ sở để tìm ra những sai lầm mà các em mắc phải trong làm văn miêu tả

Dựa trên cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn mà chúng tôi nghiên cứu, tìm hiểu được, những sai lầm trên chính là những nguyên nhân dẫn đến chất lượng bài viết không cao Vì vậy, chúng tôi đề xuất các biện pháp nhằm khắc phục những sai lầm đó

CHƯƠNG 2 BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC NHỮNG SAI LẦM TRONG

LÀM VĂN MIÊU TẢ CỦA HỌC SINH LỚP 5 2.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, các biện pháp đề xuất luôn dựa trên những thành tựu có liên quan đến tiếng Việt và nhiệm vụ rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh tiểu học Qua quá trình nghiên cứu các biện pháp chúng tôi đưa ra, luôn đề cao nhiệm vụ rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh, các biện pháp phù hợp với từng đối tượng

Các biện pháp đề xuất phải dựa trên những thành tựu nghiên cứu của tâm lí học và đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 5 qua việc học tập và rèn luyện

kĩ năng làm văn miêu tả Các biện pháp chúng tôi đưa ra luôn có căn cứ, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của học sinh

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn

Qua quá trình khảo sát điều tra thực tiễn, nhằm giải quyết các vấn đề thực tiễn mà học sinh mắc phải những sai lầm, chúng tôi đưa ra một số biện pháp khắc phục những sai lầm đó Trong quá trình đề xuất biện pháp, căn cứ vào kết quả điều tra thực trạng những sai lầm trong làm văn miêu tả của học sinh lớp 5, đồng thời xem xét bởi những ý kiến đóng góp của các giáo viên tiểu học về những khó khăn mà học sinh gặp phải khi làm văn miêu tả Chính những lẽ đó, chúng tôi đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh tiểu học

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả

Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy các biện pháp phải góp phần nâng cao hiệu quả của nhiệm vụ rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 5 Cụ thể trong các giờ học giáo viên phải lồng ghép được các phương pháp dạy học nhằm nâng cao năng lực, kĩ năng của học sinh Giáo