tiểu luận cao học yêu cầu HOẠT ĐỘNG tác NGHIỆP của PHÓNG VIÊN KHI VIẾT bài PHẢN ÁNH

MỤC LỤC o0o LỜI MỞ ĐẦU I. KHÁI QUÁT KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, CÁC DẠNG BÀI PHẢN ÁNH 1. Khái niệm 2. Đặc điểm 3. Các dạng bài phản ánh II. YÊU CẦU HOẠT ĐỘNG TÁC NGHIỆP CỦA PHÓNG VIÊN KHI VIẾT BÀI PHẢN ÁNH a) Những kỹ năng nghề nghiệp 1. Quá trình chuẩn bị 2. Quá trình tác nghiệp viết bài 3. Quá trình biên tập, sửa chữa bài viết b) Những yêu cầu về đạo đức phóng viên III. TÁC PHẨM ĐÃ ĐƯỢC ĐĂNG BÁO LỜI MỞ ĐẦU o0o Trong các thể loại báo chí, phản ánh có thể được xem là dạng bài phổ biến nhất, khái quát tất cả các mặt của cuộc sống hiện đại, từ những thông tin sự kiện nóng hổi, cho đến người thật việc thật hay những vấn đề, hiện tượng xã hội mà đông đảo bạn đọc đều đang quan tâm. Lượng thông tin trong bài phản ánh giúp cho công chúng nhìn nhận sự kiện, vấn đề, hiện tượng một cách tổng thể như một bức tranh toàn cảnh. Không ngắn gọn như tin, không quá dài và đi sâu vào những tiểu tiết như phóng sự, hay cũng không khô khan như tường thuật, phản ánh dung hòa được những nét đặc sắc nhất của các thể loại báo chí để tạo nên những tác phẩm vừa súc tích, lại vừa có những điểm nhấn ấn tượng, tạo nên nhiều cảm xúc cũng như suy nghĩ khác nhau cho bạn đọc. Qua các bài phản ánh, công chúng không chỉ đơn thuần là nhận diện, mà còn có thể thấy được những bình diện khác nhau, những mối quan hệ ẩn và các góc khuất của sự kiện, hiện tượng, vấn đề. Vì lẽ đó, phóng viên viết bài phản ánh cần có những kỹ năng nghiệp vụ quan trọng để thực hiện được những chắc năng báo chí mà thể loại phản ánh đòi hỏi. Bài tiểu luận này của em sẽ tập trung tìm hiểu những yêu cầu các nhà báo cần có trong quá trình tác nghiệp viết bài phỏng vấn của mình. Kết cấu đề tài: Phần I: Khái quát về thể loại phản ánh Phần II: Những yêu cầu cần có của phóng viên khi viết bài phản ánh Phần III: Bài viết đã đăng

MỤC LỤC -o0o - LỜI MỞ ĐẦU

I KHÁI QUÁT KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, CÁC DẠNG BÀI PHẢN ÁNH

2 Quá trình tác nghiệp viết bài

3 Quá trình biên tập, sửa chữa bài viết

b) Những yêu cầu về đạo đức phóng viên III TÁC PHẨM ĐÃ ĐƯỢC ĐĂNG BÁO

LỜI MỞ ĐẦU -o0o -

Trong các thể loại báo chí, phản ánh có thể được xem là dạng bài phổ biếnnhất, khái quát tất cả các mặt của cuộc sống hiện đại, từ những thông tin sự kiệnnóng hổi, cho đến người thật việc thật hay những vấn đề, hiện tượng xã hội màđông đảo bạn đọc đều đang quan tâm Lượng thông tin trong bài phản ánh giúp chocông chúng nhìn nhận sự kiện, vấn đề, hiện tượng một cách tổng thể như một bứctranh toàn cảnh Không ngắn gọn như tin, không quá dài và đi sâu vào những tiểutiết như phóng sự, hay cũng không khô khan như tường thuật, phản ánh dung hòađược những nét đặc sắc nhất của các thể loại báo chí để tạo nên những tác phẩmvừa súc tích, lại vừa có những điểm nhấn ấn tượng, tạo nên nhiều cảm xúc cũngnhư suy nghĩ khác nhau cho bạn đọc Qua các bài phản ánh, công chúng không chỉđơn thuần là nhận diện, mà còn có thể thấy được những bình diện khác nhau,những mối quan hệ ẩn và các góc khuất của sự kiện, hiện tượng, vấn đề Vì lẽ đó,phóng viên viết bài phản ánh cần có những kỹ năng nghiệp vụ quan trọng để thựchiện được những chắc năng báo chí mà thể loại phản ánh đòi hỏi Bài tiểu luận nàycủa em sẽ tập trung tìm hiểu những yêu cầu các nhà báo cần có trong quá trình tácnghiệp viết bài phỏng vấn của mình

Kết cấu đề tài:

Phần I: Khái quát về thể loại phản ánh

Phần II: Những yêu cầu cần có của phóng viên khi viết bài phản ánh

Phần III: Bài viết đã đăng

PHẦN I: KHÁI QUÁT KHÁI NIỆM, ĐẠC ĐIỂM, CÁC DẠNG BÀI PHẢN ÁNH

1 Khái niệm

Bên cạnh các thể loại như tin, tường thuật, ký báo chí còn có một thể loạirất đặc trưng đó là dạng bài phản ánh, hay còn được gọi chung là bài báo Bài phảnánh là một thể loại tác phẩm báo chí thuộc nhóm thông tấn với phương thức mô tả,trình bày, phân tích, khai thác một cách chân thực và sinh động những lát cắt cuộcsống; có nội dung và hình thức tương đối hoàn chỉnh, chất lượng thông tin chủ yếu

là phản ánh toàn diện về quy mô, tính chất, khuynh hướng vận động, các mối quan

hệ phong phú của một sự kiện, hiện tượng, vấn đề trong xã hội và tự nhiên, cácnhân vật nổi bật trong đời sống xã hội Bài phản ánh làm nhiệm vụ tái lập bứctranh toàn khách quan về quy mô, thời gian, không gian của sự kiện, giúp côngchúng nhìn nhận một cách tổng thể, hướng dẫn họ ứng xử, lựa chọn hành vi hợp lý

Một bài phản ánh còn có thể được gọi là bài thông tấn hay gọi chung là bàibáo

2 Đặc điểm

2.1 Tái lập bức tranh chân thực về một lát cắt của cuộc sống

Cũng như các thể loại báo chí khác, đặc biệt là tin, tường thuật hay ghinhanh đối tượng nhận thức và phản ánh của thể loại bài phản ánh là các sự kiện,vấn đề mang tính thời sự, có ý nghĩa đối với đời sống xã hội Cái riêng của thể loạinày là ở mức độ của tính thời sự Nếu như tin tức viết về các sự kiện thời sự cấpbách mới xảy ra hay vừa kết thúc hoặc sẽ xảy ra trên mọi lĩnh vực của đời sống, có

ý nghĩa đối với xã hội mà nhiều người muốn biết nhưng chưa biết, hoặc cần thông

báo rộng rãi cho công chúng dưới hình thức ngắn gọn, dễ đọc, dễ ghi nhớ thì bàiphản ánh chủ yếu phản ánh vấn đề, sự kiện đã tương đối định hình, cho phép nhàbáo có thể thấy được một cách khá đầy đủ các bình diện, khía cạnh, các mối quan

hệ phong phú cũng như tính chất, logic vận động của chúng

Sự kiện, vấn đề xuất hiện trong bài phản ánh mang tính chất toàn diện.Trước hết về quy mô, nó bao quát một cách tương đối toàn bộ không gian, thờigian mà sự kiện, vấn đề diễn ra Về thời gian, nội dung bài phản ánh mô tả sự kiện,vấn đề từ khi hình thành cho đến thời điểm chúng được nhà báo nhận thức để phảnánh Về không gian, nội dung bài phản ánh phản ánh, phân tích sự kiện, vấn đề ởphạm vi rộng nhất của nó Các bình diện, các mối quan hệ, toàn bộ quá trình lịch

sử cũng như xu hướng vận động của sự kiện, vấn đề được phân tích, đánh giá trongbối cảnh cụ thể, ít nhất là gắn liền những mối quan hệ chính yếu của chúng với cáctiến trình, các hiện tượng xung quanh Cùng với đó là sự khái quát tiến trình vậnđộng của sự kiện, vấn đề Đồng thời, trong bài phản ánh có thể đưa ra chính kiến

và quan điểm của tác giả về những giải pháp, khả năng tác động hay những gợi ý,kiến nghị liên quan đến cách giải quyết, hướng dẫn công chúng về thái độ ứng xử,cách thức lựa chọn hành vi hợp lý

Nếu xem xét nội dung của bài phản ánh và một số thể loại báo chí khác ta cóthể thấy sự giống nhau giữa chúng là đều giải đáp hầu hết các câu hỏi đặt ra như:

ai, ở đâu, khi nào, bị ảnh hưởng bởi yếu tố nào, tác động đến cái gì, kết quả, hậuquả ra sao, sẽ đi tới đâu Tuy nhiên, ở thể loại tin thì chỉ dừng lại ở những câu hỏi

đó, ở thể loại tường thuật thì chỉ tập trung vào quá trình diễn biến của sự kiện màkhông tập trung vào việc phân tích các kết quả, hậu quả của sự kiện đó, còn với thểloại phản ánh thì ngoài việc trả lời các câu hỏi chung được đặt ra, còn có thêm giảipháp đề xuất giải quyết vấn đề Nhà báo giành sự chú ý lớn cho việc tìm hiểu, phântích các khía cạnh phức tạp, phong phú để trả lời thỏa đáng các câu hỏi đó

Bài phản ánh có tính chất tổng kết về một phong trào, một sự kiện, mộtchiến dịch, một sự vận động quan trọng nào đó như tình hình lao động sản xuất ởmột địa phương, phong trào vận động trong nước hoặc các vấn đề xảy ra xungquanh cuộc sống con người Bài phản ánh phản ánh những vấn đề, sự kiện điểnhình Đó là những kinh nghiệm, sáng kiến trong phong trào lao động, hoạt độngnghệ thuật Phản ánh còn cho độc giả biết những sự kiện này, sự kiện kia nhằmthông báo nhanh với những đánh giá, nhận định tương đối đầy đủ để kịp thời phổbiến rộng rãi hướng dẫn xã hội ứng dụng vào viêc giải quyết các nhiệm vụ tươngướng/

Ở phần nội dung, bài phản ánh thường được triển khai chủ yếu theo haihướng chính Hướng thứ nhất tập trung phản ánh các tầng theo chiều sâu nhận thức

về một sự kiện Hướng thứ hai phát hiện, khai thác các mối quan hệ theo chiềurộng hoặc mở ra đến mức tập hợp, liên kết một loạt sự kiện đồng cấp để làm rõ một

sự kiện lớn hay một vấn đề nào đó Trong bài phản ánh, cái tôi của người viết bàikhông mang nhiều sự chủ quan như trong phóng sự, mà là cái tôi khách quan, phảnánh những ván đề thời sự và lồng vào những phân tích, đánh giá, dự báo của cánhân trên cơ sở khoa học, dựa vào thực tiễn, không bịa đặt, thêm thắt

Như vậy, lượng thông tin trong bài phản ánh giúp cho công chúng nhìn nhận

sự kiện, vấn đề, hiện tượng một cách tổng thể như một bức tranh toàn cảnh Quacác bài phản ánh, công chúng không chỉ đơn thuần là nhận diện mà còn có thể thấyđược những bình diện khác nhau, những mối quan hệ ẩn và các góc khuất của sựkiện, hiện tượng, vấn đề

2.2 Tính phân tích

Trong một bài phản ánh, người phóng viên kết hợp các bút pháp: Thuật, tả,bình để có thể đưa ra những ý kiến tổng quát nhất về một vấn đề hoặc sự kiện, hiệntượng Để có được một bài phản ánh hay, “thấu tình đạt lý”, không chỉ thể hiệnđược góc nhìn của người viết bài mà còn phản ánh một cách chân thực hiện thựccuộc sống để tạo nên những suy nghĩ khác nhau với độc giả, phóng viên phải lồngvào bài báo những chi tiết đắt giá Đó là sự mô tả, trình bày rõ ràng, xác thực về sựvật, hiện tượng dựa trên năm câu hỏi: Who, What, Where, When, How, là nhữngnhận định khách quan của các nhân chứng – người trực tiếp chứng kiến, ngườitham gia vào các sự kiện, người có liên quan hoặc là những ý kiến đánh giá của cácnhà chuyên môn, các chuyên gia trong lĩnh vực mà người phóng viên đang viết bài.Một bài phản ánh hoàn chỉnh là phải có được những so sánh, liên tưởng kháchquan, những sự thật, số liệu, chứng cứ chứng minh cho vấn đề mà người viết đangđặt ra là đúng hoặc sai, nhằm đưa đến một cái nhìn đúng đắn nhất cho độc giả Ítnhất sau khi đọc bài, công chúng cũng nhận thức được tính vấn đề mà tác giả đưa

ra trong bài phản ánh của mình, từ đó có những suy nghĩ, đánh giá, hành động xử

sự riêng của bản thân cho phù hợp

Ở những bài phản ánh về một sự kiện, hiện tượng nào đấy đang gây đượcnhiều sự quan tâm, thu hút của người dân, ví dụ như phản ánh về Tình trạng sữagiả bán tràn lan trên thị trường hay Tình hình nợ chồng chất của một doanhnghiệp , tác giả còn phải khéo léo lồng vào những đánh giá của bản thân về vấn

đề đó, những dự báo về xu thế phát triển hay vận động hoặc thay đổi của vấn đềtrong tương lai, bên cạnh đó là những giải pháp đặt ra để giải quyết vấn đề Cóđược những điều đấy, bài phản ánh mới thực sự sâu sắc, vượt lên được một bài đưatin sâu thông thường Tính phân tích trong một tác phẩm báo chí thể hiện ở chỗđấy

2.3 Kết cấu tác phẩm linh hoạt

Bài phản ánh có kết cấu chặt chẽ và hoàn chỉnh nhưng nó không bị ràngbuộc trực tiếp bởi sự vận động khách quan của sự kiện như tường thuật, sự chi phốitối đa của nhu cầu tiếp nhận thông tin như tin tức Trong thể loại phản ánh, cónhiều cách kết cấu khác nhau như kết cấu logic hình thức, kết cấu trục thời gian,kết cấu “bóc hành”, kết cấu tam đoạn luận, kết cấu thực trạng – nguyên nhân – giảipháp và một số hình thức kết cấu linh hoạt khác Người phóng viên có thể thoảimái lựa chọn cũng như thay đổi hay thậm chí kết hợp các loại kết cấu trên, miễn làtạo ra được một tác phẩm phản ánh hoàn chỉnh và thể hiện được ý đồ ban đầu củatác giả Mặc dù vậy, một bài phản ánh thường xuất hiện ba kiểu kết cấu chính sau:

- Kết cấu theo logic hình thức: trong đó nhà báo đưa ra vấn đề rồi

mô tả, phân tích các bình diện, các mối quan hệ của nó để đưa ra nhữngnhận định, đánh giá khái quát về vấn đề đó Trên cơ sở đó, nhà báo đưa rachính kiến của mình về thái độ ứng xử, biện pháp, phương hướng giải quyết

- Kết cấu theo trục thời gian: trong đó nhà báo mô tả quá trình

hình thành và vận động của sự kiện, hiện tượng, phân tích tính chất hiện thờicủa nó Trên cơ sở đó, nhà báo bày tỏ thái độ của mình, phán đoán xu hướngvận động của sự kiện

- Kết cấu thực trạng – nguyên nhân – giải pháp: trong đó nhà

báo thông qua những số liệu, thông tin xác đáng đã thu thập được để đưa rathực trạng tình hình của một vấn đề, sự kiện, hiện tượng, giải thích cácnguyên nhân gây ra vấn đề, hiện tượng đó, từ đó nhà báo đề xuất ra nhữnggiải pháp dựa trên ý kiến chủ quan của bản thân và ý kiến khách quan củacác nhà chuyên môn hoặc những người có liên quan trong vấn đề, hiệntượng đó

2.4 Hạn chế sự xuất hiện của tác giả

Nếu như trong thể loại phóng sự, cái tôi của nhân vật trần thuật được đề cao

để nêu bật lên quá trình diễn biến tìm hiểu sự việc cũng như tính vấn đề của câuchuyện đang được đề cập đến, thể loại tin tức chỉ chú trọng trả lời năm câu hỏi:Who, What, When, Where, How và tránh tuyệt đối đưa vào thêm những đánh giábên lề của tác giả, thì trong bài phản ánh, cái tôi của người phóng viên lại nghiêng

về sự kết hợp của hai thể loại đấy Trong một bài phản ánh, người viết bài có thểđưa ra những nhận định, đánh giá, phân tích, dự báo của bản thân để tăng thêmchiều sâu cho tác phẩm, nhưng tất cả đều phải dựa trên những cơ sở khoa học hoặctổng hợp từ ý kiến của các nhà chuyên môn Nhận định, đánh giá, phân tích phảikhách quan chứ không được đưa ra theo cảm tính, vì như thế là làm mất đi đặctrưng thông tin sự thật hiện tượng cuộc sống một cách thời sự, xác thực của thểloại phản ánh

Ngôn ngữ trong thể loại phản ánh là sự kết hợp giữa tính chất khách quantrực tiếp với tính chất logic chặt chẽ Ngôn ngữ sự kiện và ngôn ngữ nhân chứngđược nhấn mạnh trên hết, ngôn ngữ tác giả không được đề cao Có chăng chỉ làđiểm xuyết để có thêm những thông tin hấp dẫn, thú vị cho độc giả

- Phản ánh trên báo mạng điện tử

3.2 Theo đối tượng phản ánh

Đây là cách phân loại thông dụng nhất và làm nổi rõ được đặc trưng củatừng dạng phản ánh nhất Phản ánh đề cập đến mọi hiện tượng trong đời sống xãhội mà đang được công chúng quan tâm, từ chính trị - kinh tế - an ninh – quốcphòng đến xã hội – văn hóa – thể thao – con người Tuy nhiên tựu trung lại, phảnánh có bốn dạng bài chính như sau:

- Phản ánh thông tin, sự kiện: đó là những sự kiện mới, lạ, hấp

dẫn, gây sốc, gắn liền với quyền lợi của một cộng đồng, được đông đảo quầnchúng quan tâm, cụ thể, xác thực, mang tính thời sự, thời điểm và là một látcắt trong chuỗi vận động mang tính quy luật khách quan của cuộc sống

- Phản ánh phân tích vấn đề: Vấn đề trong các bài phản ánh gồm

nhiều sự kiện có cùng bản chất hợp thành (mang tính khái quát), mang tínhthời đại lịch sử, chứa đựng mâu thuẫn cần được báo chí lên tiếng phản ánh,

để tìm ra hướng giải quyết phù hợp Đồng thời vấn đề cũng có thể là cáchiện tượng xã hội mới nảy sinh nhưng ẩn chứa bên trong mâu thuẫn cầncảnh báo, cần giải quyết trước khi trở thành sự kiện lớn hoặc vấn đề nghiêmtrọng

- Phản ánh chân dung: Phản ánh về những con người hoặc tập

thể người có đặc điểm (bản chất, tính cách, nội tâm, hành động) nổi trội,hoăc là tích cực, hoặc là tiêu cực, hoặc là có số phận đáng thương cần chia

sẻ

- Phản ánh sự vật, hiện tượng: Đó có thể là những sự vật, hiện

tượng có ý nghĩa thời sự trong mối quan hệ nào đó, do con người tạo nên(công trình kiến trúc, thành phố, sản phẩm lao động ) hoặc thiên tạo (danhlam thắng cảnh, sản phẩm thiên nhiên ) Hoặc cũng có thể là những hiệntượng đời sống xã hội (phong tục tập quán, truyền thống văn hóa )

4 Tiêu chí một bài phản ánh hay 4.1 Tiêu chí chung với tác phẩm báo chí

Để có được một tác phẩm báo chí hoàn chỉnh, gây nên được những ấn tượngnhất định trong lòng độc giả cần đến rất nhiều yếu tố Tuy nhiên, có thể tóm lượclại trong những đặc trưng sau:

- Trúng: Đề tài, chủ đề phải đánh trúng vào những điểm nóng của

đời sống xã hội, vào sự quan tâm và tầm hiểu biết của công chúng Tácphẩm phải thể hiện được góc nhìn, quan điểm mới mẻ về các sự vật, hiệntượng và luôn hướng người tiếp nhận đến mục tiêu Chân – Thiện – Mỹ

- Đúng: Tác phẩm phải phản ánh chính xác, trung thực, công

bằng hiện thực khách quan; đúng đường lối, chính sách của Đảng và Nhànước Đồng thời, cũng phải đúng chính tả, ngữ pháp và đặc trưng thể loại

- Rõ: Tác phẩm vừa phải rõ về bố cục, hình ảnh và cách diễn đạt,

vừa phải rõ về lập trường, quan điểm và tư tưởng chính trị, xã hội, thẩm mỹ

- Nhất quán: Các yếu tố của tác phẩm như: tít, chapeau, hình ảnh,

box, thông tin đều hướng đến một nội dung, chủ đề duy nhất Các chi tiết,luận điểm, luận cứ, luận chứng và giọng điệu trong tác phẩm phải nhất quán

và hô ứng với nhau

- Ngắn gọn: Lượng câu chữ trong tác phẩm phải được tinh giản

tối đa nhưng đảm bảo thông tin đầy đủ, rõ ràng

4.2 Tiêu chí bài phản ánh hay

Nếu như tin phải ngắn gọn, súc tích, cung cấp được đầy đủ thông tin trongmột dung lượng nhất định, Phóng sự phải là một câu chuyện có tính vấn đề, phảnánh được đời sống, hiện tượng trong tính quá trình của nó thì một bài phản ánh haycũng cần đáp ứng được những yêu cầu sau:

- Đề tài có tầm quan trọng và ý nghĩa xã hội

- Góc nhìn đúng, sắc sảo

- Chi tiết đắt

- Có căn cứ, số liệu từ nguồn tin xác thực, cụ thể

- Nhân vật có tính cách và hành động tiêu biểu

- Ngôn ngữ, cách thể hiện lôi cuốn

- Có khả năng tác động đến đông đảo công chúng

PHẦN II: YÊU CẦU HOẠT ĐỘNG TÁC NGHIỆP CỦA PHÓNG VIÊN KHI VIẾT BÀI PHẢN ÁNH

Phản ánh không phải là một thể loại quá khó viết, cũng không bị bó buộctrong những quy định về kết cấu, mô típ chặt chẽ, thế nhưng để viết những tácphẩm phản ánh hoàn thiện, thật sự đặc sắc, nhận được nhiều sự quan tâm của côngchúng để từ đó định hướng dư luận xã hội thì cũng không phải là điều dễ dàng.Điều này đòi hỏi phóng viên phải có những kỹ năng nghề nghiệp cũng như bảnlĩnh nhất định trong suốt quá trình tác nghiệp và hoàn chỉnh bài viết của mình.Trong quá trình đó, những yêu cầu cần có ở một phóng viên được thể hiện như sau:

a) Những kỹ năng nghề nghiệp

1 Quá trình chuẩn bị

Quá trình chuẩn bị là quá trình tìm kiếm đề tài, lên ý tưởng, liên hệ trước vớicác nguồn tin, khảo sát địa điểm và người dân địa phương, tìm và nghiên cứu tàiliệu, so sánh với những bài viết cùng đề tài của các báo khác để tham khảo, từ đótìm một khía cạnh mới để phản ánh tránh đi vào lối mòn Có thể nói, công tácchuẩn bị là hết sức quan trọng để có được một bài báo hay, đây cũng là công đoạnđòi hỏi phóng viên phải thể hiện nhiều kỹ năng nghề nghiệp để có thể hoàn thành

như ý muốn Người phóng viên phải xem xét và tự đặt ra, trả lời 10 câu hỏi sau đây khi muốn tác nghiệp trong vai trò một nhà báo:

- Vấn đề bạn định viết có thú vị không? Đây có lẽ là tiêu chí quan

trọng nhất khi phóng viên hình thành ý tưởng bài viết Câu chuyện của bạnphải khiến người xem, người nghe và người đọc phải ngừng lại để xem xét

và muốn đem nó kể lại với người khác

- Trước đây bạn đã biết gì về ý tưởng này chưa? Nếu bạn tiếp

cận với khá nhiều nguồn tin tức hàng ngày, bạn sẽ biết ngay câu chuyệnmình định nói là mới hay cũ rích Phải tham khảo ý kiến đồng nghiệp và nếu

họ cũng chưa từng nghe nói tới ý tưởng đó thì rất có thể nó là mới

- Có ai muốn bạn đừng đề cập tới vấn đề đó không? Nếu sau khi

bạn hoàn tất các bước tìm hiểu và phỏng vấn thu thập thông tin mà nhân vậtchính lại không nghe điện thoại hoặc không trả lời các câu hỏi của bạn thì rất

có thể, họ có điều gì đó lo ngại về vấn đề bạn định viết hoặc có gì muốn giấugiếm

- Bài báo của bạn sẽ ảnh hưởng đến bao nhiêu người? Vấn đề

bạn định đề cập có thể là câu chuyện tuyệt vời, câu chuyện bạn kể càng cóảnh hưởng tới nhiều người thì nó càng thú vị với độc giả

- Ý tưởng đó có khó trình bày không? Một quy tắc hay được rút

ra từ hàng ngàn bài báo là, vấn đề càng khó trình bày thì bài báo đó càngnhiều khả năng là một câu chuyện hấp dẫn với người đọc

- Vấn đề đặt ra có dễ hiểu không? Câu chuyện trong bài báo của

bạn càng khó tin và xa rời hiện thực thì càng trở nên xa lạ với người đọc.Bạn cần thực sự chắc chắn về những chứng cứ, chi tiết được sử dụng trongbài báo trước khi xuất bản

- Những người khác sẽ tiếp tục triển khai vấn đề bạn đặt ra? Đó

thực sự là một phần của báo chí truyền thống, các đối thủ của bạn sẽ tiếp tụcdựa vào đề tài của bạn để triển khai các bài viết của mình Nếu thực sự vấn

đề của bạn trở thành sự quan tâm nổi bật của báo chí, chính phủ, các nhàhoạch định chính sách, chắc chắn họ sẽ làm được điều gì đó

- Từ ý tưởng của bài báo này, còn có những vấn đề khác liên quan không? Bạn luôn có những đối thủ cạnh tranh bên cạnh, vì thế phải dự

trù trước những vấn đề liên quan mà độc giả quan tâm có thể được đặt ra đểthực hiện trước khi bài báo xuất bản Không được ngủ quên trên nhữngthành công của bản thân mà phải luôn vận động trí sáng tạo và lao động củamình

- Bài báo của bạn sẽ làm thay đổi điều gì? Nếu bạn nói ra vấn đê

của mình, liệu sẽ có điều gì đổi thay? Cuộc sống của những người khác sẽtốt hơn lên hay tồi tệ đi? Nếu tốt hơn, đó là tín hiệu tích cực Nhưng nếu mọiviệc trở nên tồi tệ hơn với mọi người, có lẽ bạn cần xem xét lại việc có nênxuất bản bài báo đó hay không

- Sau khi công bố bài báo, bạn còn có thể gặp gỡ với những người có liên quan? Hãy tự đặt cho mình câu hỏi rất quan trọng này, nếu

bạn kể ra câu chuyện đó, vấn đề đó trong bài viết của mình, thì liệu khi bàibáo được xuất bản, bạn có dám nhìn thẳng vào mắt và trò chuyện trực diệnvới những người có liên quan trong bài báo đó không Một cuộc tranh chấpnếu được tường thuật khách quan và minh bạch sẽ khiến người khác tôntrọng bạn, nhưng nếu bạn phản ánh phiến diện và không công tâm, bạn sẽ rấtkhó khăn khi tác nghiệp trong tư cách một nhà báo.

Với việc trả lời những câu hỏi trên, có thể rút ra một số kỹ năng quan trọng

mà một người phóng viên cần phải có khi bắt đầu công tác chuẩn bị cho việc tácnghiệp viết bài phản ánh của mình là như sau:

Trước hết, phóng viên phải có năng lực quan sát, năng động và nhạy bén

trước những thông tin thời sự đang được nhiều người quan tâm, phân tích mọi bìnhdiện của nó để tìm ra được những khía cạnh, chiều sâu hoàn toàn mới Điều màngười đọc cần là những thông tin, sự kiện hay ý kiến mới mẻ chứ không phảinhững bài phản ánh chung chung, viết về những thứ đã có quá nhiều người viết,chính vì thế người phóng viên phải là người nhanh nhạy nhất, đi đầu trong mọi tìnhhuống, phát hiện những thứ mới mẻ, lạ lùng hay bất bình thường để chia sẻ với độcgiả Tính thời sự là yếu tố để đánh giá các bài báo nói chung hay thể loại phản ánhnói riêng, chính vì thế, để tác phẩm của mình luôn là “món ăn” hấp dẫn cho độcgiả, nhà báo phải luôn luôn cập nhật mọi thông tin, sự kiện, hiện tượng mới nhấttrên thế giới cũng như trong nước, rèn luyện cho bản thân tính nhạy bén trong mọivấn đề, làm sao để trước một hiện tượng này, người khác có thể thấy nó bìnhthường, nhưng người phóng viên lại phát hiện ra được những điều kì lạ ẩn chứatrong đó để phản ánh với độc giả

Trong quá trình lựa chọn đề tài, cần chú ý đến những đặc điểm sau đây để

làm cơ sở cho việc xác định một đề tài thú vị:

- Nắm bắt chủ trương, chính sách mới nhất của Đảng, Nhà nước.

Điều này đòi hỏi phóng viên phải luôn thấm nhuần các tư tưởng chính trị,các đường lối, chính sách mà Đảng và Nhà nước đã đưa ra để tránh cónhững quan điểm sai lầm, ảnh hưởng đến việc lựa chọn một đề tài đúng đắn.Cần phải nhận thức được rằng: Đảng ta coi báo chí là ngọn cờ, là vũ khí điđầu công tác tư tưởng, là phương tiện động viên nội lực, thắt chặt đại đoànkết toàn dân, là phương tiện giao lưu, hội nhập quốc tế Đảng giao cho báochí vai trò giám sát xã hội Đảng coi người làm báo là chiến sĩ Lên rừng hayxuống biển, ra ngoài khơi xa hải đảo hay ở lại “nằm vùng”, ở đâu cần cótiếng nói phản ánh của báo chí, ở đó phải có những người làm báo khôngngại gian khổ Người phóng viên chính là những người góp một phần rất lớnvào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, giúp Đảng hoàn thành sứ mệnh,trọng trách mà nhân dân đã tin tưởng giao cho

- Nhu cầu của công chúng, xã hội Một bài phản ánh hay là một

bài phản ánh nêu lên những sự kiện, vấn đề không đi ngược lại chủ trương,chính sách của Đảng, Nhà nước, nhưng đồng thời cũng thu hút được sự quantâm của công chúng Báo chí làm chức năng giám sát xã hội, định hướng dưluận xã hội, chính vì thế đề tài trong các bài phản ánh – thể loại phổ biếnnhất trên báo chí hiện nay – phải tác động được vào những chiều sâu, mặttrái của cuộc sống, đề cập những vấn đề ít người biết, ít người hay nhưng aicũng quan tâm muốn tìm hiểu

- Sự kiện nổi bật trong dòng chủ lưu Trong một chuỗi sự kiện

xảy ra liên tiếp, phóng viên phải vận dụng sự năng động, nhạy bén cũng nhưkinh nghiệm của bản thân để đánh giá và tìm ra đâu là đề tài quan trọngnhất, nổi bật nhất, dễ dàng thu hút được công chúng và tạo được dư luận xãhội nhất Điều này đòi hỏi người làm báo phải luôn rèn luyện bản thân, đặc

biệt là các kỹ năng nghề nghiệp để không xảy ra tình trạng “non tay”, thiếuhụt kiến thức dẫn đến lựa chọn những đề tài sai lầm.

- Yêu cầu, gợi ý từ tòa soạn.

Khi đã tìm kiếm được một đề tài nhất định về lĩnh vực nào đấy, người phóng

viên cần đọc thật nhiều tài liệu liên quan đến lĩnh vực đó, bao gồm cả những bài

báo của những phóng viên khác, đặc biệt là từ những tờ báo cạnh tranh Phân tíchxem liệu với cùng một đề tài đấy, ngoài việc trả lời năm câu hỏi: who, when,where, what, how, mình còn cần phải trả lời thêm những câu hỏi nào, lồng vàonhững ý kiến đánh giá thế nào để tác phẩm của mình trở nên khác biệt so vớinhững bài báo khác, ít nhất là thông tin được nhiều vấn đề mới hơn, sâu sắc hơn sovới những bài đã đăng trước

Công tác tiếp theo trong quá trình chuẩn bị là liên hệ với các nguồn Nếungười phóng viên viết bài về một lĩnh vực chuyên môn trong một ngành, nghề nhất

định, thì điều quan trọng là phải tìm ra được những nhân vật quan trọng trong

lĩnh vực đó, ví dụ như các vị bộ trưởng, giám đốc công ty hay thư ký Nhữngnguồn tin này sẽ đóng góp những ý kiến vô cùng chính xác và có chiều sâu cho bàiviết của bạn, đồng thời tạo được nhiều hơn sự quan tâm với công chúng Còn nếuphóng viên viết về một sự kiện, hiện tượng xảy ra trong cuộc sống hàng ngày, thìnguồn tin nổi bật nhất là những người trực tiếp tham gia, chứng kiến hay có liênquan tới sự kiện, hiện tượng đó Ý kiến của họ sẽ đóng góp thêm nhiều thông tinhữu ích cho bài viết, cung cấp thêm dữ liệu để phóng viên hoàn thành việc phảnánh cuộc sống dưới mọi chiều sâu của vấn đề

2 Quá trình tác nghiệp viết bài

Một khi công tác chuẩn bị đã được thực hiện xong, người phóng viên đãđịnh hình được rõ ràng đề tài mà mình muốn phản ánh, cũng như nắm bắt được

những thông tin liên quan đến vấn đề đó, thì quá trình tác nghiệp để viết bài bắtđầu Quá trình tác nghiệp này về cơ bản cũng chỉ là khẳng định lại những thông tinmình đã tìm hiểu từ trước là đúng hay sai, đồng thời bổ sung thêm những điều mới

mẻ mà việc thâm nhập thực tế của mình phát hiện ra

Trong quá trình tác nghiệp viết một bài phản ánh, điều mà người phóng viên

phải luôn ghi nhớ đó là sự thật, sự thật luôn phải được đặt lên hàng đầu Người

phóng viên phải làm nhiệm vụ “người thư ký trung thành của thời đại”, chính vìthế những bài phản ánh mà phóng viên viết ra cũng phải đề cập sát sao đến nhữngvấn đề đang xảy ra trong cuộc sống hàng ngày, không thêm thắt, bịa đặt, không dốitrá, lừa gạt để gây hiểu nhầm Trong quá trình tác nghiệp, những sự thật rõ ràngnhất sẽ hiện ra Người phóng viên bằng con mắt tinh đời của mình sẽ ghi chép,chụp lại để có thể phản ánh chính xác nhất Chính vì vậy, yêu cầu cần có với một

phóng viên là luôn chuẩn bị sẵn sàng các phương tiện làm việc như sổ tay, máy

ảnh, máy ghi âm để những lát cắt của cuộc sống sẽ được khắc họa một cách chânthực nhất Trong quá trình đó, cẩu thả là một điều hoàn toàn tối kỵ Tất cả nhữnglời trích dẫn của nguồn tin đều phải được ghi chép một cách chính xác, không được

tự ý luận thêm hay thêm thắt vào theo ý kiến chủ quan của mình

Hiện nay, cùng một thông tin mới được đưa ra, gần như ngay lập tức thôngtin đó sẽ xuất hiện đồng loạt trên báo in, báo hình và báo mạng, Bởi vậy, yêu cầu

sự nhanh nhạy ở mỗi nhà báo là rất cao, nhưng đồng thời tốc độ cũng phải đi liền

và tỉ lệ thuận với tính chính xác, không phải nguồn thông tin nào mới lạ cũng đángtin cậy, điều này lại đòi hỏi ở nhà báo kĩ năng chọn lọc, điều chỉnh và biết cách kếthợp giữa các nguồn thông tin để tìm ra đâu là thông tin chính xác và công bằngnhất, như thế mới có thế chiếm được lòng tin cũng như cảm tình của người đọc,người xem Qua công tác chuẩn bị, phóng viên đã tự đặt ra được những vấn đề cònnghi ngờ để đề cập và xin lời giải đáp của nguồn tin Trong quá trình tác nghiệp,

cần chú ý những thông tin còn gây nhiều tranh cãi để thẩm định lại cho chính xác.Không nên dựa hoàn toàn vào một nguồn tin cụ thể mà phải thu thập được càngnhiều ý kiến khách quan càng tốt, từ đó mới có cơ sở để tìm ra đâu là những nhậnđịnh chân xác cung cấp cho việc bổ sung vào bài viết Điều này cũng đồng nghĩa

với việc phóng viên phải sử dụng nguồn tin thật khôn ngoan Có thể nói rằng

thông tin, sự kiện là nguồn lương thực nuôi dưỡng ngòi bút, trang báo, đặc biệt lànhững bài thuộc dạng phản ánh, nhưng để tìm đến ngọn ngành câu chuyện, vấn đề,những gì mà nhà báo phải làm khiến “đôi giày bị trầy xước” (Sam G.Freedman).Thông tin có trên mọi nẻo đường Thông tin cần được nắm bắt bởi một đôi mắttinh tường cùng một cái đầu lạnh biết nhận định và tìm hiểu, và một trái tim ấmnóng

Về cơ bản, có thể chia loại bài phản ánh theo bốn dạng: phản ánh vấn đề,

phản ánh sự kiện, phản ánh sự vật – hiện tượng và phản ánh chân dung Tùy theo mỗi dạng bài phản ánh mà có những yêu cầu riêng về kỹ năng nghề nghiệp cho người viết bài trong quá trình tác nghiệp Cụ thể như sau:

Trong những thể loại như phóng sự hay phản ánh sự kiện, vấn đề, đòi hỏi

người phóng viên phải luôn cập nhật thông tin, bổ sung kiến thức để nhận biết

đâu là sự kiện, vấn đề mang tính thời đại lịch sử, gắn với quyền lợi của cộng đồng

xã hội Bên cạnh đó nhà báo cũng phải trau dồi nhạy bén nghề nghiệp để xác định

được vấn đề, sự kiện nào là hấp dẫn, mới lạ, thu hút sự quan tâm của công chúngcũng như chứa đựng những mâu thuẫn cần cảnh báo hoặc giải quyết triệt để Bêncạnh đó, trong những hoàn cảnh nhất định, để có thể phản ánh chính xác mặt trái

hay chiều sâu của sự kiện, vấn đề, việc phải nhập vai của phóng viên là một điều

khó tránh khỏi “Không vào hang cọp sao bắt được cọp con”, chính vì thế đóng giảthành dân thường hay ngụy trang trong “hang cọp” là điều người phóng viên khó

có thể né tránh Về nguyên tắc chung, các phóng viên khi tác nghiệp viết bài phải

công khai hoạt động của họ, tức giới thiệu giải thích…làm cho người mình tiếp xúchiểu công việc đang được tiến hành, mục đích, yêu cầu…Tức là phóng viên phảicông khai họ là ai Tuy nhiên, phóng viên nhập vai để thực hiện điều tra một vấn

đề gì đó để phản ánh lại thì lại khác Có một số nguyên tắc cho phép họ nhập vainhư sau:

- Thông tin mà phóng viên muốn nhận được có ích cho xã hội,cho số đông, ví dụ như các vấn nạn xã hội (tham nhũng, bảo kê, hối lộ, làmsai, lạm dụng chức vụ quyền hạn, vi phạm quyền con người )

- Các biện pháp thu thập thông tin bình thường, công khai không

đủ để họ có thể đạt được mục tiêu mong muốn, tức là họ biết có vấn nạn xảy

ra, nhưng nếu không nhập vai thì họ sẽ không thể có được bằng chứng, haythông tin

- Nếu họ nhập vai, nguy cơ đối với họ ở mức có thể chấp nhậnđược

- Quyết định sử dụng các thông tin có được từ biện pháp nhậpvai, cũng như xuất bản thông tin này có sự đồng ý, và nhận lãnh trách nhiệmcủa tổng biên tập hay người đại diện của phóng viên này

- Ở nơi mà không có luật tiếp cận thông tin, hay thông tin bị ngănchặn, che giấu, nhập vai là biện pháp cuối cùng mà phóng viên buộc phảithực hiện Cho dù nhập vai có thể bị tranh cãi rằng không đạo đức, nhưng tôicho rằng nó không sai trái Điều quan trọng là phóng viên có được thông tinđúng

Tuy vậy, việc nhập vai cũng chỉ là phương án cuối cùng bởi đây là một kỹnăng nghề nghiệp đòi hỏi phải thật sự có nhiều kinh nghiệm cũng như sự khéo léo,khả năng ứng biến với mọi tình huống Nghề báo vốn là một nghề rất nguy hiểm vànhiều cạm bẫy, việc nhập vai của phóng viên khi viết bài là một trong những yếu tố

thể hiện tính chất nguy hiểm đó Nếu không làm chủ được bản thân mình, khôngnhững người phóng viên không hoàn thành được lấy các số liệu, thông tin để phục

vụ cho bài phản ánh mà thậm chí còn bị mua chuộc, hoặc vướng vào những sai tráikhông đúng với lương tâm nghề nghiệp Phóng viên chỉ được nhập vai khi đó làbiện pháp cuối cùng để có được thông tin và phải có sự đồng ý của tổng biên tập;Khi nhập vai phóng viên không được tác động vào đối tượng khiến sự việc, hiệntượng bị thay đổi khác với bình thường; Không được gài bẫy và gợi ý hối lộ;Phóng viên phải ngừng ngay việc nhập vai, nếu có nguy hiểm (như nếu bị đòi tiềnhối lộ thì phải trình báo với cơ quan chức năng hoặc chỉ ghi âm việc đòi tiền,không được đưa hối lộ cho đối tượng ); Toàn bộ quá trình hoạt động nhập vaiđiều tra của phóng viên phải được toà soạn giám sát

Khi có sự nhập vai của phóng viên để trực tiếp tham gia vào sự kiện, vấn đề,chắc hẳn góc nhìn của phóng viên sẽ khác với một khán giả chỉ đứng ngoài và hờihợt quan sát, đồng thời người phóng viên cũng sẽ dễ dàng tìm ra những góc khuất,những khía cạnh khác lạ của vấn đề mà người bình thường chắc hẳn không tìm rađược Lấy ví dụ, một nhà báo muốn viết bài phản ánh về tình trạng mua bán dâm ởcác “khu đèn đỏ” hiện nay, để có được những thông tin cũng như chứng cứ xácthực nhất, thông thường người phóng viên sẽ phải đóng giả làm một “khách hàng”của “dịch vụ” này, trực tiếp tham gia vào quá trình tìm hiểu, ngã giá thì mới cóthể hiểu rõ được ngọn ngành của sự việc Tuy nhiên, điều đáng bàn là người phóngviên phải biết nhập vai đúng lúc, đúng hoàn cảnh, và dừng lại đúng thời điểm.Không thể sau khi ngã giá thì cũng tiến hành mua dâm như các “khách hàng”thực thụ được Điều đó là lợi dụng chức năng phóng viên và lợi dụng sự đòi hỏicủa đề tài để làm những việc trái với lương tâm của người làm báo Thông thường,khi phải viết một đề tài phản ánh những mặt trái của xã hội, người phóng viên sẽ

cần đến việc phải nhập vai dù ít dù nhiều, dù nhanh hay lâu, để tránh bị các tácnhân cản trở trong quá trình tác nghiệp.

Trong thể loại phản ánh sự vật, hiện tượng cũng đòi hỏi nhà báo khi tác

nghiệp phải có những kỹ năng nghề nghiệp nhất định Vì những sự vật, hiện tượngđược phản ánh trong bài chủ yếu là các công trình kiến trúc, thành phố, sản phẩmlao động, danh lam thắng cảnh hay phong tục tập quán, truyền thống vănhóa chính vì thế người phóng viên trước và trong quá trình hoạt động viết bài phải

có một kiến thức nền vững chắc, đặc biệt là kiến thức về lịch sử của đất nước, văn

hóa các tộc người hay mỗi vùng miền, thấu hiểu những đặc trưng về tính cách cũngnhư phong tục của các tộc người khác nhau trên khắp đất nước Nhà báo phải

không ngừng tìm hiểu và bổ sung những kiến thức còn thiếu, đồng thời sửa chữa

những nhận định, sai lầm lệch lạc để hoàn thiện tác phẩm của mình, tránh đểnhững kiến thức thiếu hụt, chắp vá của bản thân khiến bài viết trở nên hời hợt, chủquan, đưa ra những ý kiến và thông tin chưa đúng, ảnh hưởng đến dư luận xã hội

Có thể lấy đơn cử trường hợp một phóng viên ở báo Lao Động, khi viết bài phảnánh về một con thác rất hùng vĩ đã bê nguyên bài viết trên một trang báo TrungQuốc và dịch sang tiếng Việt mà không hề cân nhắc lại thông tin xem có chính xáchay không Đến khi nhận được phản hồi của độc giả thì mới vỡ lẽ: thắng cảnh đókhông phải là thác nào hùng vĩ của Trung Quốc cả, mà chính là thác Bản Giốc củaViệt Nam Bài viết trên một trang báo uy tín như Lao Động càng làm dấy thêmnhiều tranh cãi về vấn đề chủ quyền quốc gia, một vấn đề nhạy cảm đã và vẫn đangdiễn ra Thiết nghĩ, nếu người phóng viên biết tự trang bị cho mình những kiếnthức nền vững chắc và phông văn hóa – xã hội tốt, đồng thời biết luôn luôn họchỏi, tìm hiểu, kiểm tra, xác định lại thông tin trước khi viết bài thì đã không để xảy

ra những tình cảnh trớ trêu như vậy

Với thể loại phản ánh chân dung, trong quá trình tác nghiệp của mình,

ngoài việc tìm hiểu thật kỹ về nhân vật trước khi tiếp cận, phỏng vấn, người phóng

viên phải luôn giữ cho mình một tâm lý vững vàng, một óc phán đoán sắc bén,

và đặc biệt đề cao tính công bằng trong công việc Trong một bài phản ánh chân

dung, nhân vật có thể là những tấm gương người tốt, việc tốt, những anh hùngtrong lao động, sản xuất hay những con người có những cống hiến lớn lao cho đấtnước, nhưng cũng có thể là chân dung tiêu cực của một người đang gây chấn động

dư luận xã hội hoặc luôn được xã hội quan tâm Bên cạnh đó, bài phản ánh chândung cũng có thể khắc họa những số phận đáng thương cần chia sẻ Trong tất cảnhững trường hợp đó, người phóng viên luôn phải có óc phán đoán chính xác đểnhận biết rõ đâu là mặt tốt, mặt xấu, đâu là khía cạnh tiêu cực, tích cực, cái nào thìnên phản ánh với độc giả, cái nào thì không Nếu như phản ánh về một nhân vậttừng gây ra những hành động có sai lầm trong quá khứ, thì người viết bài vẫn phảigiữ một thái độ công bằng, phản ánh mọi thứ như sự thật nó vốn có, không thêmthắt khoa trương, không lồng thêm những đánh giá mang đậm tính chủ quan hay áccảm của bản thân Nói cách khác, với một người dù rõ ràng hay chưa rõ ràng là cótội, báo chí cũng chỉ được phản ánh trên mặt khách quan, nêu đúng những gì đãdiễn ra chứ không dùng những lời lẽ để kết tội hay xem họ như một người có tội.Việc đánh giá thuộc về người đọc chứ không phải phóng viên Ví dụ như trong mộtbài báo phản ánh chân dung một người Việt Nam từng làm thuê trong quân đội Mỹ

và ra tay giết hại không biết bao nhiêu người cùng dòng máu quê hương, mặc dầunhân vật đấy rõ ràng là có tội ác ghê gớm với Tổ quốc cũng như đồng loại, nhưngmột khi đã về già, khi quá khứ đã lùi xa, những thứ nhơ nhớp trong chiến tranh chỉcòn là ký ức, thì nhân vật đấy cũng có quyền được sống nốt quãng đời còn lại củamình, mặc cảm của bản thân đã là quá đủ, không cần đến sự xa lánh hay búa rìucủa dư luận nữa Chính vì vậy, trong bài báo của mình, người phóng viên cũng đã

sử dụng những ngôn từ cũng như chi tiết hết sức công bằng, chân dung nhân vật