I. Lý do chọn đề tài: Môn Tiếng Việt chương trình Tiểu học mới nhằm hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt (nghe nói đọc viết) để học tập, giao tiếp và giúp học sinh có cơ sở tiếp thu kiến thức ở các lớp trên. Tập làm văn là phân môn mang tính chất tổng hợp, sáng tạo, thực hành từ các phân môn khác của môn Tiếng Việt. Đồng thời nó còn gắn bó mật thiết với tất cả các môn học khác trong chương trình Tiểu học và thể hiện được đậm nét cá nhân. Dạy Tập làm văn theo hướng đổi mới nhằm rèn luyện cho học sinh kĩ năng sản sinh văn bản dưới cả hai hình thức nói, viết về một nội dung nào đó hay một đề tài cụ thể. Điều này đòi hỏi giáo viên giảng dạy phải vận dụng các phương pháp và cách tổ chức linh hoạt để mỗi tiết dạy tập làm văn đều đạt được hiệu quả mong muốn.
Trang 1PHẦN I: LỜI NÓI ĐẦU
I Lý do chọn đề tài:
Môn Tiếng Việt chương trình Tiểu học mới nhằm hình thành và phát triển ởhọc sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt (nghe- nói- đọc- viết) để học tập, giaotiếp và giúp học sinh có cơ sở tiếp thu kiến thức ở các lớp trên
Tập làm văn là phân môn mang tính chất tổng hợp, sáng tạo, thực hành từcác phân môn khác của môn Tiếng Việt Đồng thời nó còn gắn bó mật thiết vớitất cả các môn học khác trong chương trình Tiểu học và thể hiện được đậm nét cánhân Dạy Tập làm văn theo hướng đổi mới nhằm rèn luyện cho học sinh kĩ năngsản sinh văn bản dưới cả hai hình thức nói, viết về một nội dung nào đó hay một
đề tài cụ thể Điều này đòi hỏi giáo viên giảng dạy phải vận dụng các phươngpháp và cách tổ chức linh hoạt để mỗi tiết dạy tập làm văn đều đạt được hiệuquả mong muốn
Văn miêu tả là kim chỉ nam xuyên suốt phân môn Tập làm văn ở bậc Tiểuhọc nói chung và Tập làm văn lớp 4 nói riêng Văn miêu tả là loại văn căn cứ vàonhững điều quan sát, cảm nhận được về đối tượng (cây cối, đồ vật, loài vật, conngười…) xung quanh ta sinh động, tươi đẹp đã để lại cho chúng ta ấn tượng.Những ấn tượng đó được chuyển từ trực quan sinh động- hình ảnh hội họa sang
tư duy trừu tượng- ngôn ngữ văn chương Muốn vẽ ra những hình ảnh chân thậtcủa đối tượng đó, trình bày theo bố cục hợp lí và diễn đạt bằng ngôn ngữ lời vănsinh động giàu hình ảnh, khiến cho người đọc, người nghe cùng cảm thấy, cùngnhận thấy chúng ta phải dùng văn miêu tảû Học sinh Tiểu học rất thích vẽnhưng vấn đề chuyển từ hình vẽ sang ngôn ngữ miêu tả đối với các em là điềukhông thể dễ dàng Vì thế các em rất ngại khi làm văn miêu tả và thường mắcphải khuyết điểm: “Công thức, khuôn sáo, máy móc, thiếu chân thực” bài văncủa các em có những biểu hiện vai mượn ý của người khác, học thuộc văn mẫukhi làm bài sao chép ra Bài văn hời hợt không có sắc thái riêng nào của đốitượng miêu tả, thiếu sự cảm nhận, sáng tạo của học sinh do không quan sát cụ thể
Trang 2đối tượng miêu tả, không biết cách hồi tưởng nhớ lại kinh nghiệm sống của bảnthân trong khi miêu tả Là giáo viên Tiểu học tôi luôn tự hỏi giáo viên phải làm
gì để học sinh yêu thích những con chữ, những câu văn tạo nên một bài văn miêu
tả cũng như các em yêu thích màu vẽ để tạo nên một bức tranh trên giấy Với tôivăn chương là chìa khóa để mở ra cho học sinh một bầu trời tri thức, là conđường đi tới những môn khoa học khác Thế nên cần tạo cho học sinh tình yêuvăn chương, hướng cho học sinh tạo ra những sản phẩm cơ bản ban đầu củamình- những bài văn miêu tả tốt Để có những bài văn miêu tả ấy giáo viên phảidạy như thế nào để học sinh làm một bài văn cảm thấy dễ dàng, khơi gợi lòngyêu thích và say mê làm văn miêu tả ? Theo chương trình đổi mới sách giáokhoa lớp 4, văn miêu tả chiếm gần một nửa số tiết Tập làm văn của cả năm học.Bao gồm các kiểu bài: tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật Như vậy, việc rèn kỹ nănglàm văn miêu tả cho học sinh là một việc làm vô cùng quan trọng và cần thiết.Điều đó tạo tiền đề vững chắc để học sinh làm được những bài văn hay, câu vănsúc tích, giàu hình ảnh, diễn đạt rõ ý, cảm xúc chân thật, sinh động và sáng tạo
Để tạo điều kiện cho học sinh có những cơ sở học tốt tất cả các kiểu bài miêu tảđòi hỏi người giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học Lấy học trò làmtrung tâm, còn thầy chỉ là người tổ chức hướng dẫn, trò tự khám phá và lĩnh hộitri thức Có như vậy thì mới nâng cao được hiệu quả và chất lượng giảng dạy Khi vào thực tế giảng dạy, tôi thấy phần lớn học sinh còn lúng túng, vụng
về, gặp nhiều khó khăn khi làm văn miêu tả nói chung và tả con vật nói riêng Sốhọc sinh làm được một bài văn hay, có sáng tạo thật là ít Hầu hết khi miêu tả các
em chỉ đưa ra những nhận xét chung chung, câu văn thì rườm rà, diễn đạt ý thìlủng củng… Điều này đã làm tôi trăn trở và lo lắng
Xuất phát từ cơ sở mang tính lý luận và thực tiễn như trên, nhằm đáp ứngnhu cầu: “Làm thế nào để các em viết được những câu văn, đoạn văn, bài vănhay Giúp các em tự tin, phấn khởi và yêu thích phân môn Tập làm văn Tôi
quyết định chọn đề tài: “Một vài biện pháp giúp học sinh học tốt bài văn miêu
tả con vật ở lớp 4.”
Trang 3Qua đó giúp giáo viên tự điều chỉnh phương pháp dạy học để tiết họcdiễn ra nhẹ nhàng và có hiệu quả cao.
II Mục đích đề tài:
- Giúp học sinh lớp 4 có kỹ năng làm bài văn miêu tả con vật hay, sinh động vàsáng tạo
- Giúp giáo viên khối 4 có một số kiến thức và kinh nghiệm khi hướng dẫn họcsinh viết bài văn miêu tả nói chung và tả con vật nói riêng
- Giúp bản thân tự học hỏi để nâng cao trình độ chuyên môn
IV Phạm vi đề tài:
Việc nâng cao chất lượng dạy và học Tập làm văn miêu tả lớp 4 có nhiều vấn
đề liên quan như: cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, năng khiếu làm văn củahọc sinh, Riêng trong phần giảng dạy của giáo viên cũng có nhiều điều: dạy lậpdàn ý, dạy làm văn nói, trả bài viết, Đề tài này chủ yếu đi sâu vào những giảipháp giúp học sinh lớp 4 nắm vững và thực hiện tốt về quan sát, về chọn lọc ý, vềlập dàn ý, về viết bài văn miêu tả con vật gần gũi với các em mà thôi
Trang 4PHẦN II: NỘI DUNG
I Thực trạng đề tài:
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy trên lớp, tôi nhận thấy rằng các emrất ngại học phân môn Tập làm văn, nhất là khi làm bài văn viết Bởi kỹ nănglàm bài của các em còn hạn chế, chất lượng bài làm chưa cao Cụ thể là các emchưa biết cách quan sát con vật để miêu tả Nhiều em còn chưa hiểu quan sát làgì? Thường thì nhìn thấy cái gì các em nghĩ cái đó theo kiểu liệt kê, chứ khôngbiết chắt lọc các chi tiết quan sát được Mặt khác do vốn từ của các em chưaphong phú nên các em dùng từ chưa chính xác, sử dụng câu nhạt nhẽo, khôngchọn lọc Cách diễn đạt ý của câu văn mang tính chất văn nói nên khi đọc gâycảm giác rườm rà, lủng củng, lộn xộn,… Hầu hết các em chưa biết cách sử dụngcác biện pháp nghệ thuật như nhân hóa, so sánh, điệp từ, điệp ngữ, từ láy,… nênbài văn của các em tuy đủ ý nhưng rất khô khan Bên cạnh đó còn một số bài viếtmắc nhiều lỗi chính tả Có em viết hết cả bài văn mà không có lấy một dấu chấm,một lần xuống dòng Có em lại chấm phẩy một cách tùy tiện
Nói tóm lại, khi viết một bài văn miêu tả nói chung và tả con vật nóiriêng, học sinh gặp rất nhiều khó khăn Đứng trước một thực trạng như vậy thìbất cứ người giáo viên nào cũng phải băn khoăn lo lắng
Năm học 2012 – 2013, tôi chủ nhiệm lớp 4/3 với 33 học sinh trong đó có
19 em nữ, lớp có vài em học yếu về văn miêu tả Khi dạy đến dạng bài văn miêu
tả tôi cố gắng cho các em làm bài vào tiết củng cố hay làm thêm ở nhà để nắmbắt thêm tình hình viết bài văn miêu tả của học sinh lớp mình như thế nào
Qua hai tuần thực nghiệm, tôi đã rút ra kết quả qua một đề kiểm tra như sau:
Đề bài: Tả một con vật nuôi trong nhà mà em yêu thích
Kết quả làm bài của các em thu được như sau:
Tổng số
học sinh
Điểm giỏi(9 – 10)
Điểm khá(7 – 8)
Điểm trung bình(5 – 6)
Điểm yếu(1, 2, 3, 4)
33 học sinh 0 8 em = 24,2% 16 em = 48,5 % 9 em = 27,3%
Trang 5- Các em học sinh đạt điểm khá là bài viết đủ ba phần, các phần có đủ ýnhưng câu văn ngắn chưa có giàu hình ảnh nên bài văn ngắn từ 15 đến 20 câu.
- Học sinh đạt điểm trung bình là các em viết bài có đủ ba phần, diễn đạt ýcủa câu văn mang tính chất văn nói, rườm rà, lủng củng, chưa có sử dụng biệnpháp nghệ thuật
- Còn học sinh đạt điểm kém thì bài văn của các em ít ý, khô khan, tả theokiểu liệt kê, còn mắc nhiều lỗi chính tả, chấm, phẩy tùy tiện nên nghĩa của câuvăn không rõ Có em làm lạc đề bài
Qua kết quả trên, tôi nhận thấy là do những nguyên nhân:
- Học sinh chưa biết xác định kĩ đề bài
- Khả năng quan sát của các em chưa thấu đáo, còn hời hợt
- Các em không có kỹ năng lập dàn ý bài trước khi viết bài văn
- Vốn từ miêu tả của các em còn ít
II Nội dung công việc cần giải quyết:
Từ thực trạng học sinh ở lớp và tìm ra được nguyên nhân, tôi cần giải quyếtnhững vấn đề sau:
a/ Giúp học sinh nắm chắc yêu cầu của đề bài
b/ Rèn kĩ năng quan sát
c/ Hướng dẫn học sinh lập dàn ý bài văn miêu tả con vật
d/ Dựng đoạn và viết bài văn miêu tả con vật
đ/ Rèn kỹ năng sử dụng các biện pháp nghệ thuật và tích lũy vốn từ ngữ thôngqua các môn học khác
e/ Rèn kỹ năng tự kiểm tra đánh giá khả năng của mình và của bạn
III Các biện pháp thực hiện:
Trang 6Để giúp học sinh viết được một bài văn miêu tả con vật hay, có tính sángtạo, giàu hình ảnh thì trước hết cần giúp các em hiểu rằng: tả con vật là dùng lờivăn của mình giúp người đọc như thấy cụ thể trước mắt con vật đó hình dáng nhưthế nào? Đầu, mình, chân, đuôi ra sao? Có những hoạt động gì đặc biệt?
Vì vậy ngay sau khi học xong bài: “Thế nào là văn miêu tả?” tôi đã khắcsâu cho học sinh hiểu: Khi miêu tả các em không được đưa ra lời nhận xét chungchung như con này rất to, đầu của nó nhỏ, thân của nó dài … mà phải làm chongười đọc thấy được con vật em tả có đặc điểm gì riêng biệt giúp người đọc phânbiệt con đó với các con khác cùng loài Để giúp học sinh làm được việc này tôi
đã nghiên cứu và đưa ra các biện pháp như sau:
Biện pháp 1: Giúp học sinh nắm chắc yêu cầu của đề bài.
Đây là một việc làm rất quan trọng, bởi nó giúp học sinh định hướngđược công việc mình sẽ làm: Đó là xác định được bài văn thuộc thể loại bài văngì? Kiểu bài gì? Đối tượng miêu tả là gì? Từ đó giúp các em không đi lạc yêucầu của đề Sau khi nêu xong đề bài, tôi ghi lên bảng rồi yêu cầu 2 học sinh đọclại
Ví dụ: Trong gia đình em có nuôi rất nhiều con vật Em hãy tả lại một con vật đó.
Tôi hướng dẫn các em như sau:
+ Thảo luận nhóm đôi trả lời câu hỏi:
- Đề bài thuộc thể loại văn gì? (miêu tả)
- Kiểu bài nào? (tả con vật)
- Đối tượng miêu tả là gì? (vật nuôi trong nhà)
- Kể tên các con vật nuôi trong nhà? (chó, mèo, gà, lợn, )
+ Gọi học sinh trình bày kết quả thảo luận
+ Cả lớp nhận xét
Trang 7Sau khi học sinh trả lời xong, tôi chốt lại yêu cầu và dùng phấn màu gạchchân các từ ngữ quan trọng.
*Giáo viên cũng cần phân biệt rõ cho học sinh nắm hai kiểu bài tả loài vật + Tả một con vật Ví dụ: Tả con gà trống- Tả con bò- Tả con chim
+ Tả nhiều con vật Ví dụ: Tả đàn gà- Tả đàn bò- Tả bầy chim
Tóm lại: Theo tôi nếu giáo viên cũng làm rõ yêu cầu như vậy thì chắc
chắn sẽ không có một bài văn nào của học sinh bị lạc đề
Biện pháp 2: Rèn kĩ năng quan sát.
Đây là biện pháp được xem là cơ bản nhất Bởi kết quả của quan sát được thểhiện rõ trong từng bài làm của học sinh Em nào quan sát tinh vi, thấu đáo thì em
đó sẽ nhận ra được những nét riêng biệt, đặc sắc của con vật mình định tả để thểhiện trong bài viết Còn em nào quan sát hời hợt, phiến diện thì bài viết của các
em sẽ khô khan, nông cạn
Để giúp các em tìm ra được những nét riêng biệt, tiêu biểu cho từng convật tôi sử dụng các thao tác rèn kỹ năng như sau:
a Quan sát con vật theo 1 trình tự hợp lý: Các em có thể quan sát theo
các trình tự sau:
- Quan sát hình dáng: tả bao quát trước rồi mới tả từng bộ phận
- Quan sát hoạt động và thói quen sinh hoạt của con vật ( Có thể tả kếthợp với việc tả hình dáng cũng như môi trường mà con vật đang sống)
- Quan sát tính nết
- Tình cảm giữa con vật và con người
- Các mặt lợi hại của con vật
Ví dụ: Quan sát con gà trống Tôi hướng dẫn các em quan sát theo trình
tự:
+ Quan sát bao quát: hình dáng, kích thước, màu sắc
Trang 8+ Quan sát từng bộ phận: đầu, mình, chân, đuôi…
+ Quan sát hoạt động và thói quen: gáy, ăn, tìm mồi…
b Quan sát con vật bằng nhiều giác quan:
Đây là thao tác quan trọng nhất và có tính chất quyết định nhiều mặt.Thông thường học sinh chỉ dùng mắt để quan sát Do đó, kết quả thu đượcthường chỉ là các nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác Xong tôi đã hướngdẫn các em biết cách phối hợp nhịp nhàng các giác quan để quan sát
Ví dụ: Quan sát con mèo: Tôi hướng dẫn như sau:
-Các em dùng mắt để quan sát xem hình dáng của nó như thế nào? Trông nógiống cái gì?…
-Em hãy dùng tay để sờ xem bộ lông của mèo như thế nào?
-Em hãy dùng mắt và tai để quan sát và lắng nghe xem hoạt động đặc biệt củamèo
Với mỗi bộ phận của con vật tôi đều có một câu hỏi gợi ý và giúp các em
sử dụng từ ngữ để ghi lại những gì quan sát được Nếu giáo viên làm tốt thao tácnày là đã góp phần vào sự thành công của việc rèn kỹ năng quan sát con vật chohọc sinh
c Quan sát để phát hiện, tìm ra những điểm riêng của con vật:
Để giúp người đọc phân biệt được con vật này với con vật khác và nhất làvới hai con cùng một loài, tôi đã định hướng cho các em tránh lối liệt kê tất cảcác bộ phận như một người thợ lắp ráp một đồ vật nào đó, mà cần phải nhằm vàonhững chi tiết, bộ phận có thể khắc họa hình ảnh con vật ấy một cách rõ rệt, gợicho em nhiều ấn tượng nhất Tập trung miêu tả những nét độc đáo và làm hiệnlên những nét riêng của con vật đó khiến nó không lẫn với các con vật khác
Ví dụ: Quan sát con mèo, học sinh cần quan sát mắt, mũi, ria, tư thế bắt
chuột,…để tìm ra các nét riêng của mèo
Biện pháp 3: Hướng dẫn học sinh lập dàn ý bài văn miêu tả con vật.
Trang 9Để viết được một bài văn hay, thì học sinh cần phải có thói quen lập dànbài chi tiết Vì vậy sau khi hướng dẫn học sinh kỹ năng quan sát, tôi giúp các em
có thói quen chọn lọc các chi tiết quan sát được và sắp xếp chúng thành một dànbài chi tiết Để giúp các em thực hiện tốt kỹ năng này, tôi hướng dẫn theo haibước sau:
a Kỹ năng chọn lọc chi tiết:
- Kết quả các em quan sát được bao gồm cả phần thô lẫn phần tinh Vậylàm thế nào để giúp các em sàng lọc bỏ phần thô, chỉ giữ lại phần tinh Để giúpcác em làm công việc đó, tôi yêu cầu các em xác định rõ yêu cầu của đề bài và
đặc điểm đối tượng miêu tả để lược bỏ chi tiết không cần thiết Ví dụ: Quan sát
con gà trống Khi quan sát hình dáng học sinh nêu chiều dài, chiều cao của con
gà trống, to cở cái … Giáo viên nên hướng các em nêu các chi tiết như: Chú cóthân hình to lớn, dáng dấp vạm vỡ, cao khoảng ba gang tay em
b Kỹ năng sắp xếp ý:
Sau khi chọn lọc được các chi tiết, nếu các em không biết cách sắp xếp ýthì bài văn của các em sẽ lủng củng, lộn xộn Để giúp các em làm tốt kỹ năng nàytôi luôn lưu ý học sinh: một bài văn cho dù dài hay ngắn thì luôn đủ ba phần:
+ Mở bài: Giới thiệu con vật sẽ tả (bằng cách trực tiếp hoặc gián tiếp) + Thân bài: Miêu tả con vật:
- Tả bao quát: (hình dáng, kích thước, màu sắc)
- Tả chi tiết: (từng bộ phận của con vật)
- Tả hoạt động và thói quen
- Ích lợi của con vật
+ Kết bài: Nêu cảm nghĩ về con vật đó (theo cách mở rộng hoặc không mở
rộng.)
Tóm lại: Cho dù làm bài tại lớp hay về nhà, tôi luôn nhắc nhở các em phải
lập nhanh một dàn bài
Trang 10Ví dụ: Lập dàn ý tả con mèo:
Tôi tổ chức cho các em quan sát con mèo trước ở nhà, trên lớp tôi treo một
số tranh ảnh con mèo khác nhau để các em tiện nhớ lại Sau đó tổ chức cho các
em trình bày dàn ý theo phương pháp toa xe lửa
Sau khi học sinh trình bày xong, tôi đặt câu hỏi gợi ý để các em trả lời từng
nội dung Từ cơ sở đó các em sẽ dễ dàng viết thành một bài văn tả con mèo có
nội dung
* Hoặc các em có thể lập dàn ý theo cách sau:
+ Mở bài: Giới thiệu con mèo:
- Nhà em có nuôi một chú mèo đã được năm tháng tuổi
+ Thân bài:
- Tả ngoại hình:
+ Bộ lông màu xám có sắc vằn vàng
+ Cái đầu tròn tròn
+ Hai tai như hình tam giác, dựng đứng, rất thính nhạy
+ Đôi mắt sáng long lanh, ban đêm có màu xanh
+ Bộ ria vểnh lên có vẻ oai vệ
Thân bài
Mở
bài
Thân bài
Thân bài
Thân bài
Thân bài
Kết bài
Con
mèo
Hình dáng
Bộ lông
Đầu, tai, mắt, ria
Chân, đuôi
Hoạt động, thói quen
Cảm nghĩ của em
Trang 11+ Bốn chân thon nhỏ, bước đi rất êm.
+ Cái đuôi dài thướt tha, duyên dáng
- Tả hoạt động:
+ Bắt chuột: ngồi thu mình mắt lim dim để rình chuột, chạy nhanh để
vồ chuột
+ Hay ra sân tắm nắng sáng
+ Kết bài: Tình cảm của em đối với con mèo.
- Con mèo đã giúp cho nhà em không còn một bóng chuột nào nữa
- Chăm sóc, chơi đùa, cho nó ăn và xem con mèo như một người bạn thân
Làm nhiều lần như vậy tôi đã xác định cho các em một thói quen tốt Bàivăn của các em sẽ đủ và nhiều ý hơn Bên cạnh đó tôi còn cung cấp cho các emnhững từ ngữ miêu tả về hình dáng và hoạt động của các con vật Nhằm giúp chocác em yếu có vốn từ miêu tả
Biện pháp 4: Dựng đoạn và viết bài văn miêu tả con vật.
Đây là bước cuối cùng để hoàn chỉnh đoạn văn, bài văn Từ các ý đã lập,các em sử dụng ngôn ngữ, phát triển ý để dựng thành đoạn và bài văn Tôi hướngdẫn các em viết bài văn thành nhiều đoạn, như vậy mỗi đoạn văn miêu tả có mộtnét nhất định
Ví dụ: Khi tả con mèo:
Đoạn 1: Giới thiệu con mèo.
Đoạn 2: Tả hình dáng ( bộ lông, cái đầu, hai cái tai, đôi mắt, bộ ria, bốn
chân, cái đuôi)
Đoạn 3: Tả hoạt động (bắt chuột, đùa giỡn).