Quản trị doanh nghiệp hợp tác xã kiểu mới

“Mô hình hợp tác xã kiểu mới – Lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay”. Hợp tác xã (HTX) là hình thức tổ chức thích hợp để góp phần phát triển kinh tế xã hội, cải thiện đời sống văn hoá, tinh thần cho nhân dân, xoá đói giảm nghèo một cách bền vững, dần đưa tinh thần hợp tác thành văn hoá trong xã hội. Thực hiện đường lối đổi mới HTX của Đảng, hầu hết các địa phương đều đã tập trung chỉ đạo chuyển đổi HTX kiểu cũ sang HTX kiểu mới cho phù hợp với nền kinh tế thị trường và đặc điểm của hộ kinh tế cá thể dựa trên quyền tự chủ sản xuất kinh doanh. Đáng chú ý là đã xuất hiện nhiều mô hình HTX kiểu mới làm ăn có hiệu quả, đáp ứng nguyện vọng và lợi ích của xã viên đặc biệt trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp hàng hoá.

A LỜI MỞ ĐẦU

Hợp tác xã (HTX) là hình thức tổ chức thích hợp để góp phần phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống văn hoá, tinh thần cho nhân dân, xoá đói giảm nghèo một cách bền vững, dần đưa tinh thần hợp tác thành văn hoá trong xã hội Thực hiện đường lối đổi mới HTX của Đảng, hầu hết các địa phương đều đã tập trung chỉ đạo chuyển đổi HTX kiểu cũ sang HTX kiểu mới cho phù hợp với nền kinh tế thị trường và đặc điểm của hộ kinh tế cá thể dựa trên quyền tự chủ sản xuất kinh doanh Đáng chú ý là đã xuất hiện nhiều mô hình HTX kiểu mới làm ăn có hiệu quả, đáp ứng nguyện vọng và lợi ích của xã viên đặc biệt trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp hàng hoá Do vậy, việc nghiên cứu kinh tế hợp tác xã vẫn là vấn đề cấp bách

cả về lí luận và thực tiễn Đó cũng chính là lí do em chọn đề tài “Mô hình hợp tác xã kiểu mới – Lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay” Bài làm của em không tránh khỏi thiếu

sót, kính mong nhận được sự nhận xét từ thầy cô Em xin chân thành cảm ơn!

B NỘI DUNG

I HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI

1 Khái niệm và đặc điểm

1.1 Hợp tác xã

*Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự

nguyện cùng góp sức, góp vốn lập ra, theo quy định của pháp luật để phất huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên, nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước *Đặc điểm cơ bản:

Tư liệu sản xuất và các vốn khác thuộc sở hữu tập thể phải chiếm phần lớn trong tổng số vốn của hợp tác xã và ngày càng phát triển bằng quỹ tích lũy trích từ lợi nhuận Ngoài ra, hợp tác xã

có thể gọi cổ phần của xã viên và của những người ngoài hợp tác xã để phát triển sản xuất Chủ nhiệm và ban quản trị hợp tác xã do đại hội xã viên bầu ra.Việc sản xuất kinh doanh phải theo điều lệ hợp tác và theo nghị quyết Đại hội xã viên Thu nhập của xã viên được phân phối chủ yếu theo lao động Vốn cổ phần được chia lợi nhuận theo quyết định của Đại hội xã viên Đại hội xã viên có quyền quyết định cao nhất của hợp tác xã Đại hội xã viên phải có ít nhất 2/3

tổng số xã viên hoặc đại biểu xã viên tham dự Đại hội xã viên trực tiếp bầu ra ban quản trị và ban kiểm soát Ban quản trị hợp tác xã là cơ quan quản lí và điều hành mọi công việc của hợp tác xã do Đại hội xã viên bầu trực tiếp gồm chủ nhiệm hợp tác xã và các thành viên khác Số lượng thành viên Ban quản trị do điều lệ hợp tác xã quy định Những hợp tác xã có số xã viên dưới 15 người thì có thể chỉ bầu chủ nhiệm hợp tác xã để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của ban quản trị

1.2 Hợp tác xã kiểu mới

Trên cơ sở nghị quyết của Đảng và thực tiễn hoạt động của HTX kiểu mới, ngày

26-11-2003, tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội khoá XI đã thông qua Luật HTX sửa đổi, bổ sung (Luật HTX năm 2003) Theo đó, HTX được định nghĩa: Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật

Các HTX hoạt động theo Luật HTX năm 1996 và Luật HTX sửa đổi năm 2003 được gọi chung là HTX kiểu mới (để phân biệt với mô hình HTX trước đổi mới), tuỳ từng ngành nghề, lĩnh vực kinh tế mà hình thành các mô hình có tính đặc trưng, đặc thù riêng biệt

II PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI LÀ YÊU CẦU CẤP THIẾT TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC

1 Đặc trưng và ưu thế của mô hình hợp tác xã kiểu mới

Thứ nhất, về thành viên tham gia HTX, khác với HTX kiểu cũ (thành viên chỉ gồm các cá

nhân), HTX kiểu mới là một tổ chức kinh tế do các thành viên bao gồm cả cá nhân, hộ gia đình

và pháp nhân (người lao động, cán bộ, công chức, các hộ sản xuất kinh doanh, trang trại, doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc các thành phần kinh tế…), cả người có ít vốn lẫn người có nhiều vốn

có nhu cầu tự nguyện cùng nhau góp vốn hoặc có thể góp sức lập ra và tự chịu trách nhiệm về

các hoạt động của mình theo quy định của pháp luật về HTX Thành viên tham gia HTX vẫn là những “đơn vị kinh tế tự chủ”

Thứ hai, HTX tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc sau:

- Nguyên tắc tự nguyện: Mọi cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân đủ điều kiện theo quy định của luật HTX đều có quyền gia nhập HTX Xã viên có quyền ra khỏi HTX theo quy định của điều

lệ HTX Nguyện vọng của họ được tôn trọng, không bị cưỡng bức, gò ép Đây là nguyên tắc

quan trọng, đảm bảo động viên được sự nhiệt tình của các đối tượng tham gia.

- Nguyên tắc dân chủ, bình đẳng và công khai: Xã viên có quyền tham gia quản lý, kiểm tra, giám sát, thảo luận những vấn đề lớn trong sản xuất, kinh doanh của HTX Các xã viên đều có quyền ngang nhau trong biểu quyết, không phụ thuộc vào mức vốn góp Đồng thời, HTX phải thực hiện tốt việc công khai cho xã viên biết theo định kỳ về phương thức, kế hoạch sản xuất

kinh doanh, công khai tài chính, phân phối thu nhập của HTX Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng, có tác động trực tiếp đến sự tồn tại và phương hướng phát triển lành mạnh của HTX.

- Nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi: HTX có quyền được lựa chọn ngành nghề sản xuất kinh doanh phù hợp mà pháp luật không cấm, theo ý chí và nguyện vọng của xã viên; hoàn toàn tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh và tự chịu trách nhiệm trong cơ chế thị trường; liên doanh, liên kết với các đơn vị thuộc mọi thành phần kinh tế Trong phân phối lợi ích và giải quyết những vấn đề có liên quan đến nghĩa vụ và quyền lợi, phải tuân thủ nguyên tắc cùng có lợi, hài hoà giữa xã viên với xã viên, giữa xã viên với HTX, HTX với lợi ích cộng đồng Nguyên tắc này đã xác định rõ điều kiện tồn tại và phát triển của HTX chính

là ở vai trò, trách nhiệm làm chủ của các xã viên đối với HTX; chủ động phát huy các nguồn lực, nhất là nguồn lực sẵn có của xã viên; HTX năng động tìm kiếm cơ hội kinh doanh và cạnh tranh để tồn tại và phát triển

- Hợp tác và phát triển cộng đồng: Là nguyên tắc và tiêu chí mang tính đặc trưng của HTX

kiểu mới, gắn kết lợi ích kinh tế của các thành viên hợp tác xã với lợi ích xã hội và phát triển cộng đồng Trên cơ sở đó không ngừng nâng cao vai trò, tính chất xã hội của HTX để giải quyết các vấn đề xã hội, góp phần tích cực thực hiện chủ trương giải quyết công ăn việc làm, xoá đói giảm nghèo, xây dựng kết cấu hạ tầng xã hội, tăng cường tình làng nghĩa xóm, đoàn kết cộng đồng Đó là nhân tố quan trọng để HTX phát triển bền vững

Thứ ba, về quan hệ sở hữu, quản lý và phân phối trong HTX

- Về quan hệ sở hữu: Trong HTX kiểu mới, sở hữu tập thể và sở hữu cá nhân của thành viên được phân định rõ Sở hữu tập thể bao gồm các nguồn vốn tích luỹ tái đầu tư, các tài sản do tập thể mua sắm để dùng cho hoạt động của HTX, tài sản trước đây được giao lại cho tập thể sử dụng và tài sản do nhà nước hoặc các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tài trợ làm tài sản không chia và các quỹ không chia Thành viên khi tham gia HTX không phải góp tư liệu sản xuất mà phải góp vốn theo quy định của điều lệ HTX, góp sức khi HTX có nhu cầu Vốn góp của thành viên được chia lãi hàng năm và được rút khi thành viên ra HTX Sở hữu thuộc cá nhân thành viên được tôn trọng; thành viên có toàn quyền sử dụng vốn, các phương tiện sản xuất thuộc sở hữu riêng để sản xuất, kinh doanh Những thành viên của HTX vẫn là những chủ thể độc lập, có kinh tế riêng

- Về quan hệ quản lý trong hợp tác xã: Trong các HTX kiểu mới, quan hệ giữa HTX và thành viên là quan hệ bình đẳng, thỏa thuận, tự nguyện, cùng có lợi và cùng chịu rủi

ro trong sản xuất, kinh doanh Đặc trưng chung của HTX kiểu mới là hoạt động sản xuất, kinh doanh của HTX không bao trùm toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh của thành viên như HTX kiểu cũ, mà chỉ diễn ra ở từng khâu công việc, từng công đoạn, nhằm hỗ trợ phát huy thế mạnh của từng thành viên và do đó cũng tạo điều kiện phát huy quyền làm chủ của thành viên Thành viên tham gia quyết định những công việc quan trọng của HTX như sửa đổi điều lệ HTX, tổ chức lại HTX, quyết định cơ cấu tổ chức quản lý HTX, xác định phương án sản xuất, kinh doanh, phương án phân phối thu nhập trong HTX

- Về quan hệ phân phối: Trong các HTX kiểu mới, hình thức phân phối được thực hiện trên nguyên tắc công bằng, cùng có lợi, vừa theo lao động, vừa theo vốn góp và theo mức độ tham gia dịch vụ Người lao động là xã viên, ngoài tiền công được nhận theo số lượng và chất lượng lao động, còn được nhận lãi chia theo vốn góp và theo mức độ sử dụng dịch vụ của HTX; lợi nhuận và vốn góp càng lớn, mức độ sử dụng dịch vụ càng nhiều thì thu nhập càng cao Đây là động lực khuyến khích người lao động hăng say làm việc, gắn bó với HTX

Thứ tư, về cơ chế quản lý đối với HTX: Các HTX kiểu mới đã được giải phóng khỏi sự

ràng buộc cứng nhắc của cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp HTX ngày nay đã thực sự là một tổ chức kinh tế độc lập, tự chủ, có đầy đủ tư cách pháp nhân trong cơ chế thị trường, bình

đẳng trước pháp luật như các doanh nghiệp, tự quyết định và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, liên doanh, liên kết với các tổ chức kinh tế khác cũng như phân chia lỗ lãi, bảo đảm hoàn thành nghĩa vụ đối với Nhà nước và trách nhiệm đối với thành viên Nhà nước tôn trọng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ của HTX, không còn can thiệp trực tiếp vào các hoạt động của HTX mà chuyển qua việc ban hành pháp luật và các chính sách khuyến khích phát triển HTX HTX tập trung vào phục vụ và thực hiện các nghĩa vụ với các thành viên của chính mình là chủ yếu

Thứ năm, về mô hình HTX: Tổ chức và hoạt động của HTX không bị giới hạn về quy mô,

lĩnh vực và địa bàn (trừ một số lĩnh vực có quy định riêng) với mô hình linh hoạt, đa dạng về hình thức, phù hợp với đặc điểm từng ngành, từng vùng với nhiều trình độ phát triển từ thấp đến cao, từ làm dịch vụ phục vụ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh đến mở mang ngành nghề, vươn lên kinh doanh tổng hợp và hình thành các doanh nghiệp trực thuộc dưới hình thức công

ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên; từ HTX phát triển thành các liên hiệp HTX

2 Các mô hình hợp tác xã kiểu mới hiện nay

2.1 Mô hình HTX dịch vụ hỗ trợ

HTX chỉ làm một số khâu mà xã viên làm riêng rẽ không hiệu quả Chẳng hạn, HTX làm dịch vụ thuỷ lợi, dịch vụ bảo vệ thực vật, dịch vụ khuyến nông, hướng dẫn khoa học kỹ thuật, dịch vụ làm đất, bảo vệ nội đồng, cung ứng vật tư Hình thức này khá phổ biến trong nông nghiệp vì nó giảm được chi phí sản xuất cho hộ xã viên, bảo đảm các quyền tự chủ của hộ, mở

ra nhiều cơ hội tiếp cận thị trường Theo tổng hợp của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, hiện có 40% số HTXNN tổ chức được từ 6 khâu dịch vụ trở lên, trong đó có 4 khâu dịch vụ thiết yếu, nhiều sản phẩm dịch vụ giảm giá so với thị trường từ 7- 15% do áp dụng các hình thức cho vay, trả chậm hoặc miễn phí bảo vệ thực vật, cây con giống, hỗ trợ ứng dụng tiến bộ kỹ thuật Ngoài mô hình chủ yếu này, trong nông nghiệp đang có sự tồn tại và phát triển các mô hình HTX khác như:

- Mô hình HTX vừa dịch vụ, vừa kinh doanh tổng hợp: Cùng với việc triển khai đa dạng các dịch vụ nông nghiệp, HTX đã chuyển mạnh sang phát triển sản xuất- kinh doanh ở các lĩnh vực khác như tổ chức chế biến nông sản, phát triển ngành nghề, kinh doanh thương mại, xây dựng, gia công đồ mộc, làm gạch, may mặc, đầu tư liên doanh với các

doanh nghiệp khác Mô hình này đã huy động được vốn đầu tư lớn, có phương án sản xuất kinh doanh khả thi, giải quyết được nhiều việc làm cho các hộ nông dân lúc nông nhàn

- Mô hình HTX chuyên ngành: Các HTX tập trung đầu tư chuyên sâu vào các sản phẩm nông nghiệp có chất lượng và hàm lượng công nghệ cao, các sản phẩm sạch, sản phẩm sinh thái hoặc đầu tư chuyên canh, chuyên ngành như: HTX trồng hoa, cây cảnh, HTX sản xuất rau an toàn, HTX bò sữa, HTX chăn nuôi

- Mô hình HTX trang trại: Do nhiều trang trại liên kết, hợp tác lại với nhau HTX trang trại tập trung vào các khâu dịch vụ, hỗ trợ các trang trại thành viên trong việc cung ứng giống, bảo vệ thực vật, trao đổi kinh nghiệm sản xuất, tìm kiếm thông tin, tiêu thụ sản phẩm

2.2 HTX sản xuất tập trung

Xã viên góp vốn, đất đai, phương tiện hình thành tài sản tập thể để thế chấp vay vốn ngân hàng, vay nội bộ, tổ chức sản xuất tập trung như các doanh nghiệp khác Xã viên được hưởng tiền công, tiền lương, lãi vốn góp Mô hình này đã huy động được nguồn vốn lớn, phương tiện được giao cho xã viên quản lý, sử dụng; tài sản được nhóm xã viên góp vốn để hình thành được giao cho nhóm tổ chức sản xuất kinh doanh Do vậy mà nguồn vốn được bảo toàn, hiệu quả sản xuất kinh doanh tăng

2.3 Mô hình hỗn hợp giữa dịch vụ hỗ trợ xã viên và sản xuất tập trung.

Mô hình này phát triển tương đối mạnh ở các HTXNN, HTX thuỷ sản Chẳng hạn, HTX có một số cơ sở sản xuất tập trung máy móc, phương tiện vận tải, mặt nước, đất canh tác, trạm trại giống, xưởng sản xuất, cửa hàng, tổ điện nước, phục vụ xã viên với giá ưu đãi, phục vụ nhu cầu

xã hội theo giá thị trường Hiện nay, trong lĩnh vực nông nghiệp có nhiều HTX điển hình kinh doanh tổng hợp đã góp phần vào sự chuyển dịch cơ cấu ngành nghề, đa dạng hình thức sở hữu, phương thức hoạt động phù hợp với xu hướng đô thị hoá, giải quyết vấn đề việc làm theo hướng “ly nông bất ly hương, giữ đất, thêm nghề”

Bên cạnh đó, những năm gần đây đã xuất hiện nhiều mô hình HTX kiểu mới theo ngành, theo nhu cầu liên kết của cộng đồng, đó là những HTX liên kết các hộ trong làng nghề ở

Hà Nội, Hà Tây, Bắc Ninh, Nam Định, Bắc Giang, Nghệ An Theo mô hình này, các HTX

liên kết với nhau hoặc với các doanh nghiệp khác tập trung vào việc cung ứng vật tư, nguyên liệu phục vụ sản xuất cho các hộ làm nghề, hướng dẫn kỹ thuật tạo mẫu sản phẩm, tìm kiếm thị trường tiêu thụ, dạy nghề và phát triển nghề Ngoài ra, việc mở rộng các quỹ tín dụng nhân dân với đặc điểm gần gũi, am hiểu hoàn cảnh, điều kiện của mỗi hộ, cho vay có kiểm soát cũng đã giúp nhiều hộ phục hồi nghề truyền thống, mở mang nghề mới, mở rộng quy mô chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, buôn bán, tạo thêm nhiều việc làm góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo ở nông thôn

Tóm lại, trong mỗi ngành, mỗi lĩnh vực đã và đang hình thành và phát triển nhiều mô hình HTX khác nhau với phương thức tổ chức, hoạt động đa dạng, phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng nơi Các mô hình HTX kiểu mới này về cơ bản đáp ứng được yêu cầu của Luật Hợp tác xã, tôn trọng các nguyên tắc và giá trị HTX, ngày càng hướng vào lợi ích của xã viên, lợi ích cộng đồng và đang dần khẳng định vị thế trong nền kinh tế thị tr ường định hướng XHCN

3 Vai trò của hợp tác xã kiểu mới trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

HTX có một vị trí rất quan trọng trong cách mạng XHCN và trong sự nghiệp cách mạng đó, HTX là hình thức tổ chức kinh tế để tập hợp đông đảo những người lao động, hướng vào nhu cầu và lợi ích thiết thực của họ đồng thời đảm bảo sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Sự tập hợp đông đảo những người lao động để hướng hoạt động của họ vào thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội chính là làm cho nền kinh tế thị trường phát triển theo định hướng XHCN

3.1 Vai trò kinh tế:

Các HTX đã bước đầu hỗ trợ cho kinh tế xã viên thông qua việc đáp ứng từng bước các loại dịch vụ và các nhu cầu cơ bản trong sản xuất và đời sống của thành viên, giúp kinh tế thành viên giảm chi phí đầu tư, nâng cao hiệu quả sản xuất và mở rộng quy mô hoạt động Cụ thể: + Hỗ trợ các dịch vụ: Trong nông nghiệp, HTX xúc tiến các dịch vụ quan trọng nhất phục vụ sản xuất của các hộ xã viên và cộng đồng như: khâu tưới tiêu nước, cung cấp con giống, hướng dẫn kỹ thuật, làm đất… HTX cũng tiến hành các hoạt động sản xuất, chế biến, cung ứng tín dụng tương hỗ, giúp đỡ tiêu thụ nông phẩm, từ đó nâng cao sức cạnh tranh của kinh tế hộ và tổng hợp được sức mạnh, tăng khả năng cạnh tranh của HTX và kinh tế xã viên trên thị trường

+ Cầu nối khoa học công nghệ: nhờ tham gia HTX, các hộ nhất là hộ nghèo có điều kiện ổn định và nâng cao năng lực sản xuất, ứng dụng khoa học - kỹ thuật và công nghệ mới vào sản xuất kinh doanh Ở nông thôn, các HTX dịch vụ nông nghiệp đã tạo ra một số thay đổi đáng kể trong quá trình sản xuất nông nghiệp, mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu sản xuất cây trồng, vật nuôi, hướng dẫn các hộ ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất làm tăng giá trị sản lượng, đồng thời tạo ra nhiều việc làm mới cho xã viên

+ Đa dạng hoá các ngành nghề: một số ngành nghề mới được hình thành và phát triển, tăng cường các khâu dịch vụ, hỗ trợ sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, giúp cho người lao động có việc làm, nhất là thời điểm “nông nhàn”

+ Tín dụng: Trong bối cảnh người dân luôn có nhu cầu phát triển sản xuất, vươn lên thoát nghèo nhưng lại thiếu vốn và không thể tiếp cận các nguồn vốn vay của các tổ chức tài chính hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận, việc thành lập các HTX tín dụng hoặc tổ chức hoạt động tín dụng nội bộ trong các HTX nông nghiệp là giải pháp rất cần thiết v à hiệu quả

+ Phát triển thị trường: HTX với những hoạt động tích cực của mình đã là cầu nối giữa kinh tế

hộ và thị trường Thông qua việc phát triển các mô hình HTX kiểu mới mà nhiều vùng sản xuất hàng hoá đã hình thành, khả năng cạnh tranh của sản phẩm hàng hoá ngày càng được nâng cao

3.2 Vai trò xã hội – văn hoá:

HTX là tổ chức kinh tế - xã hội mang tính chất trợ giúp người dân, được xây dựng trên cơ sở các giá trị về tự chịu trách nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công khai và đoàn kết Về bản chất, HTX trước hết là một tổ chức xã hội có mục tiêu đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chung của thành viên về kinh tế và đời sống, phục vụ và hỗ trợ thành viên phát triển sản xuất kinh doanh, khác với các doanh nghiệp lấy lợi nhuận làm mục tiêu hoạt động Vai trò nổi bật của HTX ở nông thôn chính là việc góp phần quan trọng trong xoá đói giảm nghèo thông qua nhiều hoạt động thiết thực như HTX đứng ra làm tín dụng, hỗ trợ xã viên vay vốn phát triển sản xuất kinh doanh, là cầu nối đưa phương tiện khoa học kỹ thuật hiện đại ứng dụng vào sản xuất làm tăng năng suất cây trồng, vật nuôi

Bên cạnh vai trò tích cực trong chiến lược xoá đói giảm nghèo, HTX theo sự lớn mạnh của mình đã tổ chức nhiều hoạt động văn hoá, xã hội, chăm lo phát triển cộng đồng như hỗ trợ về kinh tế khi xã viên, gia đình hộ xã viên hiếu hỷ, ốm đau, cơ nhỡ; đóng góp xây dựng cơ sở hạ

tầng nông thôn Ở nhiều nơi, HTX là một trong những nguồn đóng góp quan trọng để xây dựng tổ các cơ sở giáo dục tiểu học, mầm non, cơ sở y tế làm cho cộng đồng dân cư trở nên đoàn kết, gắn bó nhau hơn, góp phần củng cố an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội

III THỰC TIỄNMÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Về số lượng HTX:

Theo số liệu của Liên minh HTX Việt Nam, tính đến hết năm 2011, cả nước có khoảng 19.500 HTX (bao gồm cả HTX không hoạt động), tăng 610 HTX so với năm 2010

Theo số liệu tổng hợp báo cáo kế hoạch phát triển kinh tế tập thể năm 2011 của Chính phủ, đến hết năm 2011 ước tính có khoảng 13.843 HTX, tăng khoảng 598 HTX so với năm 2010 Tổ hợp tác phát triển rất nhanh và đa dạng Năm 2010 có 155.817 tổ hợp tác, tăng trung bình khoảng 3,3%/năm so với giai đoạn 2006-2010

Theo kết quả điều tra toàn diện HTX năm 2008 do Bộ Kế hoạch và Đầu tư thực hiện, tính đến ngày 01/7/2008, cả nước có 14.500 HTX đang hoạt động, 3.744 HTX có tên nhưng không hoạt động (chiếm 20,3% tổng số HTX); số HTX đang hoạt động tăng 718 HTX so với năm 2006 và 1.487 HTX so với năm 2005 Trong tổng số 14.500 HTX, có 609 HTX thành lập trước năm 1997 chưa chuyển đổi, 5.742 HTX thành lập trước năm 1997 đã chuyển đổi Các HTX tập trung chủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Hồng với 5.059 HTX, chiếm 34,9% tổng số HTX của cả nước, tiếp đến là vùng Bắc Trung Bộ có 2.754 HTX, chiếm 19%; vùng Đông Bắc Bộ có 2.628 HTX, chiếm 18,1% Hai vùng có số HTX thấp nhất là: vùng Tây Bắc với 604 HTX, chỉ chiếm 4,2% và vùng Tây Nguyên với 490 HTX, chiếm

3,4% tổng số HTX Trong tổng số 14.500 HTX đang hoạt động tại thời điểm 01/7/2008, có

6.372 HTX nông nghiệp, chiếm 43,9%; 4.744 HTX công nghiệp, chiếm 32,7%; 989 quỹ tín dụng nhân dân, chiếm 6,8%; tiếp đến là các HTX xây dựng, thương mại, vận tải, dịch vụ khác

2 Về xã viên, lao động trong HTX

Xã viên HTX: Theo số liệu năm 2010 khu vực kinh tế tập thể thu hút khoảng 6,4 triệu

thành viên, tăng khoảng hơn 300.000 thành viên so với năm 2006, đạt tốc độ tăng bình quân 1,4%/năm giai đoạn 2006- 2010 Trong tổng số 7.478.019 xã viên của cả nước, xã viên HTX nông nghiệp là chủ yếu Số lượng xã viên HTX nông nghiệp là 5,3 triệu người, chiếm 70,51%

và tập trung ở vùng Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung Số hộ

nông dân trong các HTX chiếm tới 44%

Lao động trong HTX:

Năm 2010, theo báo cáo của 52/63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, số lượng việc làm do khu vực kinh tế tập thể tạo ra giảm sút đáng kể: từ hơn 1,4 triệu việc làm thường xuyên năm 2006 xuống còn hơn 1 triệu lao động năm 2010

Theo kết quả khảo sát toàn diện HTX năm 2008, tổng số lao động làm việc thường xuyên của HTX tại thời điểm ngày 31/12/2007 là 295.680 lao động Phần lớn lao động làm việc thường xuyên trong HTX là xã viên HTX thuộc loại hình HTX của người lao động Tỷ lệ lao động làm việc thường xuyên không phải là xã viên HTX đã tăng dần hàng năm: năm 2005 tỷ lệ

xã viên là lao động làm việc thường xuyên chiếm 78,66%, còn lại 21,34% lao động không phải

là xã viên; năm 2006 tỷ lệ tương ứng là 76,95% và 23,05%; năm 2007 tỷ lệ tương ứng là 75,91% và 24,09% Như vậy, tỷ lệ lao động nữ làm việc thường xuyên ở HTX rất thấp trong tổng số lao động thường xuyên của HTX: năm 2005, tỷ lệ lao động nữ làm việc thường xuyên trong HTX đạt 21,08%, năm 2006 đạt 21,91%, năm 2007 đạt 22,75%

Thu nhập của người lao động trong HTX:Nhìn chung, thu nhập bình quân một lao động làm

việc thường xuyên của HTX là thấp, nhưng hàng năm tăng thêm đáng kể, từ 200 nghìn đồng

-300 nghìn đồng/tháng Theo báo cáo của Chính phủ thu nhập bình quân năm 2011 của xã viên HTX đạt khoảng 15,02 triệu đồng (1.251 nghìn đồng/tháng), thu nhập của lao động làm việc thường xuyên trong HTX (báo cáo của 40 địa phương) đạt khoảng 15,99 triệu đồng (1.333 nghìn đồng/tháng)

3 Về kết quả hoạt động của HTX

Chỉ tiêu doanh thu và thu nhập:Doanh thu bình quân năm 2011 của một HTX ước đạt 1.715,72

triệu đồng, tăng gần 180 triệu đồng (tương đương 11%) so với doanh thu bình quân năm 2010; doanh thu bình quân của một tổ hợp tác là 343,77 triệu, tăng 55,5 triệu (khoảng 17%) so với doanh thu bình quân năm 2010

Theo kết quả điều tra HTX năm 2008, cơ cấu doanh thu của HTX chủ yếu là doanh thu từ bán hàng và cung cấp dịch vụ, chiếm trên 98% trong tổng số, doanh thu từ hoạt động tài chính chiếm tỷ trọng rất nhỏ, chủ yếu trong lĩnh vực thương nghiệp Tỷ trọng doanh thu của các HTX