Bình luận quy định của pháp luật Việt Nam (BLDS năm 2015) trong việc giải quyết xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Trên cơ sở yếu tố nước ngoài trong quan hệ dân sự được quy định tại khoản 2 điều 663 Bộ luật dân sự 2015, quan hệ trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài là

MỤC LỤC

MỞ BÀI 1

NỘI DUNG 1

I Khái quát chung 1

1 Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài 1

2 Định nghĩa xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài 2

II Quy định của pháp luật Việt Nam trong việc giải quyết xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài 3

1 Hệ thuộc thứ nhất: Luật do các bên thỏa thuận lựa chọn 4

2 Hệ thuộc thứ hai: áp dụng nơi phát sinh hậu quả của sự kiện thiệt hại nếu các bên không có thỏa thuận 7

KẾT LUẬN 9

MỞ BÀI

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay khi các giao lưu dân sự đang diễn ra ngày càng đa dạng và phức tạp giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

đã trở thành một vấn đề mang tính pháp lý quốc tế, là một trong những nội dung quan trọng của Tư pháp quốc tế Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung

và trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài nói riêng đã được BLDS 2015 đề cập đến tương đối chi tiết Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng các quy định này đã bộc lộ một số hạn chế cần phải khắc phục nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho các chủ thể khi tham gia các quan hệ dân sự quốc tế, góp phần hoàn thiện các quy định của Tư pháp quốc tế Việt Nam Do đó thông

qua đề bài: “Bình luận quy định của pháp luật Việt Nam (BLDS năm 2015) trong việc giải quyết xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

có yếu tố nước ngoài.” có thể có những đánh giá về ưu điểm cũng như nhược

điểm của quy định của pháp luật Việt Nam trong giải quyết xung đột pháp luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

NỘI DUNG

I Khái quát chung

1 Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là trách nhiệm dân sự về quan

hệ bồi thường thiệt hại mà trước khi xảy ra thiệt hại, các bên chủ thể là bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại không có thoả thuận hoặc hợp đồng nào Các bên nói trên vẫn có trách nhiệm với nhau trong việc bồi thường thiệt hại trước sự kiện gây ra thiệt hại ngoài dự kiến về tài sản hoặc về tinh thần Cụ thể người gây thiệt hại là người duy nhất phải thực hiện trách nhiệm trước người bị hại và người bị

hại có quyền yêu cầu người gây hại phải thực hiện những hành vi nhất định nhằm đảm bảo lợi ích của mình

Khác với trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng, vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được giải quyết không trên cơ sở của hợp đồng dân sự (vì không có hợp đồng) mà chỉ giải quyết trên cơ sở của pháp luật quy định là thiệt hại thực tế đã gây ra

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Tư pháp quốc tế được hiểu là quan hệ trách nhiệm có yếu tố nước ngoài Trên cơ sở yếu tố nước ngoài trong quan hệ dân sự được quy định tại khoản 2 điều 663 Bộ luật dân sự

2015, quan hệ trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài là quan hệ trách nhiệm có một trong các yếu tố sau đây:

Thứ nhất, các bên chủ thể tham gia trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp

đồng bao gồm bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại có quốc tịch khác nhau

Thứ hai, các bên chủ thể tham gia trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp

đồng đều là công dân Việt Nam hoặc pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ đó xảy ra tại nước ngoài

Thứ ba, các bên chủ thể tham gia trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp

đồng đều là công dân Việt Nam hoặc pháp nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ bồi thường đó ở nước ngoài

2 Định nghĩa xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu

tố nước ngoài

Song song với xung đột thẩm quyền, một hiện tượng khác cũng thường hay xuất hiện trong quá trình giải quyết tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài

và thậm chí còn phổ biến và mang tính chất phức tạp hơn đó là xung đột pháp

luật Cũng giống như xung đột thẩm quyền, không có văn bản nào định nghĩa cụ thể khái niệm xung đột pháp luật, đây là tên gọi của một hiện tượng xảy ra thường xuyên trong thực tiễn khi giải quyết quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài Đó là “hiện tượng mà pháp luật của hai hay nhiều nước khác nhau cùng có thể được áp dụng để điểu chỉnh các mối quan hệ dân sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài và dẫn tới kết quả giải quyết mối quan hệ là khác nhau”

Như vậy có thể định nghĩa xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài là hiện tượng mà pháp luật của hai hay nhiều nước khác nhau cùng có thể được áp dụng để điểu chỉnh quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài và dẫn tới kết quả giải quyết là khác nhau

II Quy định của pháp luật Việt Nam trong việc giải quyết xung đột pháp luật

về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định của pháp luật Việt Nam được quy định tại Điều 687 BLDS 2015 như sau:

“1 Các bên được thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng cho việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này Trường hợp không có thỏa thuận thì pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại được áp dụng.

2 Trường hợp bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại có nơi cư trú, đối với cá nhân hoặc nơi thành lập, đối với pháp nhân tại cùng một nước thì pháp luật của nước

đó được áp dụng.”

Điều luật này đã áp dụng nhiều hệ thuộc luật được kết hợp với nhau theo trật tự thứ bậc:

1 Hệ thuộc thứ nhất: Luật do các bên thỏa thuận lựa chọn

Theo đó, các bên được thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng cho việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (khoản 1 điều 687) Trong trường hợp có hành

vi trái pháp luật phát sinh và gây thiệt hại cho một chủ thể khác, thì chủ thể gây

ra thiệt hại và chủ thể bị thiệt hại có quyền tự thỏa thuận thương lượng với nhau

về lựa chon pháp luật áp dụng giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Trường hợp các bên thỏa thuận được luật áp dụng thì Tòa án có thẩm quyền xét xử sẽ thụ lý vụ việc và giải quyết theo pháp luật mà hai bên đã lựa chọn

 Tôn trọng và mở rộng quyền tự do định đoạt của các bên trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài nói chung và quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung, xuất phát từ tính chất của quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài là các quan hệ tư, được hình thành trên nguyên tắc nền tảng là sự thỏa thuận giữa các bên Việc cho phép các bên trong quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được quyền chọn pháp luật áp dụng không ảnh hưởng đến lợi ích công cộng, lợi ích xã hội, lợi ích của nhà nước mà còn có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, nhất là bên bị thiệt hại Nhà làm luật trong BLDS 2015 khẳng định quan điểm việc của người dân thì

để người dân tự giải quyết, trao sự chủ động cho các đương sự, tôn trọng sự định đoạt của các đượng sự ngay cả trong việc lựa chọn pháp luật áp dụng Ngoài ra, còn một lý do nữa để sự cho phép các bên tự thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng trở nên có lý và thuyết phục là vì nếu các bên đã chọn luật thì họ cũng dễ dàng chấp nhận những quy định của hệ thống pháp luật do họ lựa chọn hơn và việc thực thi pháp luật vì thế sẽ được thực hiện một cách tự

nguyện, thuận lợi và dễ dàng hơn Điều này cũng góp phần đảm bảo quyền tự định đoạt của các bên trong quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Vấn đề đặt ra, thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng giải quyết bồi thường thiệt hại phát sinh có yếu tố nước ngoài, tại thời điểm nào được chấp nhận? Trước khi thiệt hại xảy ra hay sau khi có thiệt hại xảy ra trên thực tế? Để tạo điều kiện cho các bên trong việc xác định pháp luật điều chỉnh quan hệ của họ và để tôn trọng quyền định đoạt của họ, thiết nghĩ cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần ban hành văn bản hướng dẫn thống nhất nhận thức và áp dụng theo hướng, ghi nhận thời điểm lựa chọn pháp luật, chỉ chấp nhận cho các bên lựa chọn pháp luật sau khi có sự kiện gây thiệt hại, điều này phù hợp với pháp luật các nước, không chấp nhận thỏa thuận nói chung và thỏa thuận lựa chọn pháp luật khi chưa

có sự kiện gây thiệt hại xảy ra

Việc pháp luật Việt Nam cho phép các bên thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng điều chỉnh quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài phù hợp với Quy định Rome II năm 2007 và pháp luật nhiều nước trên thế giới

 Tuy nhiên, sự lựa chọn pháp luật áp dụng của các bên bị giới hạn Các bên không được lựa chọn pháp luật áp dụng trong trường hợp bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại có nơi cư trú đối với cá nhân hoặc nơi thành lập đối với pháp nhân tại cùng một nước vì pháp luật của nước đó áp dụng (khoản 2 điều 687) Tức là, trong trường hợp này áp dụng pháp luật của nước mà các bên có nơi cư trú chung Quy định này dựa vào căn cứ nhân thân của các bên để xác định luật

áp dụng chứ không phải dựa trên thỏa thuận các bên Thay đổi này xuất phát từ việc áp dụng các hệ thống pháp luật đó (hệ thống pháp luật nơi cư trú của cá nhân và hệ thống pháp luật nơi thành lập pháp nhân) các bên sẽ nắm bắt dễ dàng

và do đó sẽ dễ chấp nhận kết quả giải quyết của tòa án hơn

Đây là điểm hoàn toàn mới so với quy định tại khoản 3 điều 773 BLDS 2005

“Trong trường hợp hành vi gây thiệt hại xảy ra ở ngoài lãnh thổ nước Cộng hoà

xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà người gây thiệt hại và người bị thiệt hại đều là công dân hoặc pháp nhân Việt Nam thì áp dụng pháp luật Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.” bởi lẽ, nguyên tắc được các nhà làm luật Việt Nam lựa chọn

để áp dụng giải quyết là theo pháp luật quốc tích của các đương sự, cụ thể là điều khoản này quy định về vấn đề xác định hệ thống pháp luật điều chỉnh quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đối với các trường hợp hành vi gây thiệt hại xảy ra ở ngoài lãnh thổ Việt Nam mà chủ thể gây thiệt hại và người bị thiệt hại đều là công dân hoặc pháp nhân Việt Nam, thì áp dụng pháp luật Việt Nam Đối với trường hợp gây hậu quả ngoài lãnh thổ Việt Nam trong quan hệ giữa công dân, pháp nhân Việt Nam với nhau nguyên tắc lựa chọn pháp luật ở đây là pháp luật quốc gia mà các chủ thể mang quốc tịch Trong trường hợp này, áp dụng pháp luật Việt Nam là phù hợp hơn cả vì dễ xác định các chủ thể đều là công dân hoặc pháp nhân Việt Nam Quy định này nhằm bảo hộ lợi ích của công dân và pháp nhân Việt Nam, tạo điều kiện cho cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam trong việc giải quyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng không phải áp dụng pháp luật của nước ngoài Tuy nhiên điểm bất cập ở đây là điều 773 chỉ đề cập đến tình huống bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại là công dân, pháp nhân Việt Nam thì sẽ áp dụng pháp luật Việt Nam nhưng nếu các bên cùng là công dân, pháp nhân nước ngoài thì lại không có quy định tương ứng cùng nguyên tắc áp dụng luật Do đó, theo nội dung khoản 2 điều 687 BLDS 2015, các nguyên tắc chọn luật theo quốc tịch của đương sự không còn được áp dụng nữa mà thay vào

đó là hệ thuộc Luật nơi cư trú Vì thông thường yếu tố cư trú sẽ chi phối và ảnh hưởng nhiều hơn yếu tố quốc tịch trong các quan hệ bồi thường thiệt hại, đó là lý

do pháp luật các nước thường chọn luật nơi xảy ra hành vi hoặc nơi xảy ra hậu quả để điều chỉnh quan hệ này mà không căn cứ vào quốc tịch Hệ thuộc luật nơi

cư trú còn tránh được tình trạng khó khăn trong áp dụng pháp luật khi các bên trong quan hệ là các chủ thể khác quốc tịch Như vậy, quy định của điều 687 có tính bao quát và thống nhất hơn cho cả trường hợp các bên cùng là Việt Nam hoặc cùng là nước ngoài

2 Hệ thuộc thứ hai: áp dụng nơi phát sinh hậu quả của sự kiện thiệt hại nếu các bên không có thỏa thuận.

“…Trường hợp không có thỏa thuận thì pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại được áp dụng….” (khoản 1 điều 687)

Như vậy, theo quy định này nếu các bên không có thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng để giải quyết việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng hoặc thỏa thuận nhưng không có sự nhất trí trong việc lựa chọn pháp luật giải quyết thì sẽ áp dụng pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại

 Ở quy định này, BLDS năm 2015 cũng có sự thay đổi so với BLDS 2005,

đó là nếu như BLDS 2005 cho phép cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp được cân nhắc áp dụng giữa hai hệ thống pháp luật là hệ thống pháp luật nước nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại và hệ thống pháp luật nơi xảy ra hậu quả của hành vi gây thiệt hại thì đên BLDS 2015 không còn sự lựa chọn như vậy nữa, mà cơ quan có thẩm quyền chỉ áp dụng một hệ thuộc luật đó là luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện thiệt hại Đối với BLDS 2005 khi không trùng nhau giữa hành vi gây thiệt hại và hậu quả thực tế gây ra thì vấn đề chọn luật cần được xem xét Trong trường hợp này đã xuất hiện hiện tượng xung đột pháp luật mà trong điêù 773 chưa chỉ rõ được hệ thống pháp luật cụ thể nào sẽ điều chỉnh Nhà làm luật chỉ quy định chung là “xác định theo pháp luật của nước nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại hoặc nơi phát sinh hậu quả thực tế của hành

vi gây thiệt hại” mà không đưa ra thứ tự ưu tiên áp dụng luật như thế nào Do đó

sự thay đổi ở BLDS 2015 được đánh giá là phù hợp và tích cực, bởi nếu để cả hai hệ thuộc luật và cho phép các cơ quan giải quyết tranh chấp được tùy tình huống mà áp dụng hệ thống pháp luật nào mà cơ quan đó cho là phù hợp thì sẽ nguy hiểm vì quy định như vậy dễ tạo sự tùy tiện và rất có thể sẽ vì những mục đích khác không khách quan mà áp dụng hệ thống pháp luật có thể được xem là

có lợi hơn cho một bên Hơn nữa đây là quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, là quan hệ mà khi phát sinh đã hàm chứa sẵn yếu tố bất đồng, mâu thuẫn Nên nếu để cho cơ quan giải quyết tranh chấp tự do lựa chọn luật, ngay cả khi sự lựa chọn đó là hoàn toàn công tâm và minh bạch thì cũng rất dễ gây thắc mắc, khiếu kiện vì nghi ngờ sự vô tư trong việc chon luật áp dụng của cơ quan giải quyết tranh chấp Quy định tại điều 687 BLDS 2015 đã khắc phục được những hạn chế của điều 773 BLDS 2005 và đó là thay đổi một cách tiến bộ và chính đáng

 Việc pháp luật quy định áp dụng pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại đến giải quyết vấn đề liên quan việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có những ý nghĩa nhất định:

 Pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại thể hiện tính khách quan, trong trường hợp bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại không cùng quốc tịch hoặc nơi cư trú thì áp dụng nguyên tắc này là phù hợp

 Đa số các trường hợp, việc áp dụng pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết của Tòa

án Tòa án có thể dễ dàng hơn trong việc điều tra, thu thập chứng cứ, xác minh

về thiệt hại thực tế… đồng thời cũng đảm bảo được lợi ích của bên bị thiệt hại

 Nhìn chung, nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại có mối quan

hệ gần gũi nhất đối với loại tranh chấp trong lĩnh vực bồi thường thiệt hại ngoài

hợp đồng, xét về tính chất loại vụ việc thì áp dụng luật nơi phát sinh hậu quả của

sự kiện gây thiệt hại là quy phạm thể hiện đúng bản chất của quan hệ

 Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại cũng có điểm khó khăn, đó là trong trường hợp hậu quả của sự kiện gây thiệt hại xảy ra ở nước ngoài thì tòa án Việt Nam sẽ phải áp dụng pháp luật nước ngoài Ngoài ra, để có thể giải quyết vụ việc đúng thời hạn, dảm bảo quyền và lợi ích của các bên thì cần phải có sự hợp tác tương trợ tư pháp quốc tế giữa cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam với cơ quan hữu quan của nước ngoài Hơn nữa, pháp luật Việt Nam theo BLDS 2015 chưa có hướng dẫn cụ thể

về trường hợp áp dụng nơi hậu quả của sự kiện thiệt hại gây ra trong trường hợp hành vi vi phạm pháp luật ngoài hợp đồng gây ra các thiệt hại tại nhiều quốc gia

và vùng lãnh thổ khác nhau, thì thứ tự ưu tiên để chọn luật áp dụng sẽ được điều chỉnh như thế nào ?

KẾT LUẬN

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của chủ thể thực hiện hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho một chủ thể khác có ý nghĩa quan trong trên hai phương diện: cá nhân và xã hội Với ý nghĩa này pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung và trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài cần phải được quan tâm nghiên cứu đầy đủ sâu sắc để đưa vào áp dụng trong thực tiễn giải quyết các tranh chấp Cũng như pháp luật của các quốc gia trên thế giới, đứng trước yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, với nhiều biến động mạnh mẽ các quan hệ xã hội về cả số lượng và tính chất, pháp luật việt nam cũng cần có sự điều chỉnh sao cho phù hợp với những điều kiện mới Nhìn chung chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam hiện hành đã quy định tương đối đầy đủ về nguyên tắc xác định luật áp dụng cũng như ngoại lệ của nguyên tắc