MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU DẠY HỌC TRONG GIỜ ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

Những tư liệudạy học được coi là một kênh thông tin dẫn học sinh đến những tri thức mới, giúpcho tư duy nhận thức của học sinh phát triển theo chiều hướng lôgic : từ trực quansinh động đ

MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU DẠY HỌC

TRONG GIỜ ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC.

lý của Nhà nước đến hoạt động quản trị của các cơ sở giáo dục- đào tạo và việctham gia của gia đình, cộng đồng, xã hội và bản thân người học; đổi mới ở tất cảcác bậc học, ngành học”

Thực hiện theo định hướng chỉ đạo của nghị quyết, những năm gần đây,việc đổimới phương pháp dạy học là yêu cầu quan trọng đã và đang được thực hiện mộtcách đồng bộ ở các cấp học, các môn học Tuy nhiên, đổi mới phương pháp dạy họcphải phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học góp phầnbồi dưỡng phươngpháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thứcvào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho họcsinh

Nằm trong hệ thống các môn văn hoá cơ bản của cấp học Trung học phổ thông,

bộ môn Ngữ văn cũng đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết về việc đổi mới phươngpháp giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm nhằm từng bước nâng cao chất lượnggiáo dục, phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh Dạy văn là quá trình hướngdẫn học sinh khám phá, rung động với vẻ đẹp nội dung và hình thức của tác phẩm

Từ đó, trang bị năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ với các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết vàbồi dưỡng tình người, lẽ sống cho học sinh

Để đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả ở tất cả các môn học nói chung

và môn Ngữ văn nói riêng, học sinh và giáo viên không thể chỉ bằng lòng vớinhững gì có sẵn trong sách giáo khoa hoặc tài liệu hướng dẫn giảng dạy Việc tìmtòi, nghiên cứu, sử dụng các tư liệu trong dạy học nói chung và Ngữ văn nói riêng

là điều vô cùng cần thiết Kinh nghiệm ngàn đời mà ông cha ta đã để lại cho cácthế hệ mai sau là: "Trăm nghe không bằng một thấy" Đúng vậy, muốn "dạy tốt,

học tốt" thiết nghĩ, trong các giờ hoạt động trên lớp, việc kết hợp sử dụng Tư liệu

dạy học là một yếu tố góp phần tạo nên thành công cho tiết dạy học Những tư liệudạy học được coi là một kênh thông tin dẫn học sinh đến những tri thức mới, giúpcho tư duy nhận thức của học sinh phát triển theo chiều hướng lôgic : từ trực quansinh động đến tư duy trừu tượng, đến thực tiễn (nghe thấy - nhìn thấy - làm được).Nếu sử dụng đúng, sử dụng hợp lí tư liệu dạy học trong các giờ dạy với những hìnhảnh, âm thanh sinh động sẽ làm giảm nhẹ công việc của người giáo viên , ngườigiáo viên có thể phát huy hết năng lực sáng tạo của mình trong công tác giảng dạylại làm cho hoạt động nhận thức của học sinh trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn.Còn người học dễ dàng tiếp thu, khắc sâu kiến thức và sẽ đem lại sự hứng thú tronghọc tập cho học sinh ; tăng tính tích cực, chủ động sáng tạo ; tăng khả năng tự học;tăng bản lĩnh tự tin ; chất lượng, hiệu quả dạy học cao

Hiện nay, nguồn tư liệu dạy học, có thể lấy từ thông tin trên mạng internet, từcác tài liệu tham khảo khác Giáo viên tự sưu tầm hoặc yêu cầu học sinh sưu tầm tưliệu trong quá trình chuẩn bị bài mới Như thế, người giáo viên vừa có tư liệu để sửdụng, vừa lôi cuốn được học sinh vào bài học ngay từ lúc chuẩn bị bài ở nhà Nhưngtrên thực tế, để có được tư liệu dạy học thì đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải cómột sự đầu tư và chuẩn bị công phu tốn nhiều thời gian, công sức Chính vì vậy màhiện nay trong giờ Ngữ văn nói chung và giờ đọc – hiểu văn bản văn học nói riêng

ở nhiều trường THPT vẫn còn rất nhiều giáo viên còn dạy chay, không khai thác và

sử dụng tư liệu dạy học

Xuất phát từ những lí do nêu trên, nhóm Ngữ Văn chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu

đề tài: “Một số biện pháp sử dụng tư liệu dạy học trong giờ đọc – hiểu văn bản vănhọc”

Tư liệu dạy học có thể thực hiện được ở các tiết Đọc văn, tiết Tiếng Việt và Tập

làm văn trong chương trình toàn cấp : lớp 10,11,12 Tuy nhiên, ở đề tài này, chúngtôi chỉ nghiên cứu ở phạm vi hẹp đó là trong giờ đọc – hiểu văn bản văn học

2 Khách thể và đối tượng nghiên cứu:

2.1 Khách thể nghiên cứu:

Quá trình dạy học giờ đọc – hiểu văn bản, bộ môn Ngữ văn trong trường Trung

học phổ thông

2.2 Đối tượng nghiên cứu :

Học sinh trường Phổ thông Dân tộc Nội Trú Tỉnh Phú Thọ

3 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Đọc tài liệu, sách báo

- Phương pháp điều tra: Ra câu hỏi trắc nghiệm

- Phương pháp quan sát: giao nhiệm vụ, kiểm tra, đánh giá

Để thực hiện đề tài này, tôi đã thu thập thông tin, đúc kết kinh nghiệm từ thực tếgiảng dạy Ngữ văn của bản thân trên nhiều đối tượng học sinh trong các năm họctrước và thực nghiệm đối chứng trong năm học 2015 - 2016

Phần II- GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1 Cơ sở lý luận

1.1 Khái niệm về tư liệu và tư liệu dạy học:

- Tư liệu là những thứ vật chất để con người sử dụng trong một lĩnh vựchoạt động nhất định nào đó ( Ví dụ: Tư liệu dạy học, tư liệu lao động, tư liệu sảnxuất…)

- Tư liệu dạy học là tài liệu sử dụng cho việc nghiên cứu, dạy học của giáo viên

và việc học tập của học sinh

1.2 Phân loại tư liệu dạy học:

Tư liệu dạy học có thể tồn tại ở các dạng khác nhau, song có thể thấy 3 loại phổ

biến nhất thường được dùng trong các giờ dạy học Ngữ văn là:

- Tư liệu tồn tại dưới dạng hình ảnh (kênh hình).

- Tư liệu tồn tại dưới dạng ngôn từ (kênh chữ).

- Tư liệu tồn tại dưới dạng âm thanh ( đọc, ngâm, hát)

1.3 Vai trò của tư liệu dạy học trong dạy học :

Muốn "dạy tốt, học tốt" thiết nghĩ rằng trong các giờ hoạt động trên lớp việc

kết hợp sử dụng tư liệu dạy học là một yếu tố góp phần quan trọng tạo nên thành

công cho tiết dạy học, vì:

- Làm giảm nhẹ công việc của người giáo viên và giúp cho học sinh tiếp thukiến thức một cách thuận lợi

- Có được tư liệu dạy học thích hợp, người giáo viên phát huy hết năng lựcsáng tạo của mình trong công tác giảng dạy, làm cho hoạt động nhận thức củahọc sinh trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn, tạo ra cho học sinh những tình cảmtốt đẹp với môn học

- Do đặc điểm của quá trình nhận thức, mức độ tiếp thu kiến thức mới củahọc sinh tăng dần theo các cấp độ của tri giác : nghe được, nhìn thấy - làmđược, nên khi đưa tư liệu dạy học vào quá trình dạy học, giáo viên có điều kiện

để nâng cao tính tích cực, độc lập của học sinh và từ đó nâng cao hiệu quả của

quá trình tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và hình thành kỹ năng cho các em

1.4 Một số yêu cầu cơ bản khi sử dụng tư liệu dạy học:

Khi sử dụng tư liệu dạy học cần phải đảm bảo 3 yêu cầu cơ bản sau:

- Tư liệu dạy học phải có tính chính xác và tính sư phạm Tính chính xác và

tính sư phạm thể hiện ở chỗ :

+ Phù hợp với nội dung bài dạy: Bảo đảm cho học sinh tiếp thu được kiến thức,

kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp tương ứng với yêu cầu của chương trình học

+ Mang tính chất minh họa, khắc sâu kiến thức bài dạy: Sử dụng với mức độthích hợp, vừa phải, tránh lạm dụng

+ Có những câu hỏi hướng dẫn học sinh phát hiện và khai thác tư liệu mộtcách hợp lý, trong một số trường hợp có thể biến tư liệu thành ngữ liệu

+ Chú ý đến thời điểm ra đời, nguồn gốc, xuất xứ và tính chuẩn xác của tư liệu + Tư liệu không quá khó hoặc quá xa lạ với đối tượng học sinh

- Tư liệu dạy học phải có tính thẩm mỹ :

+ Tư liệu dạy học dùng để biểu diễn trước học sinh, phải được nhìn rõ ở khoảngcách vừa phải Màu sắc phải sáng sủa, hài hòa và giống với màu sắc của vật thật(nếu là hình ảnh, tranh vẽ) Phải bảo đảm tỉ lệ cân xứng, hài hòa về đường nét vàhình khối giống như các công trình nghệ thuật

+ Phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh; phải làm cho thầy tròthích thú khi sử dụng, làm cho học sinh nâng cao và cảm thụ được “chân, thiện,mỹ”

- Tư liệu dạy học phải có tính sáng tạo: Thể hiện ở sự lựa chọn tư liệu phù hợp; sửdụng đúng lúc, đúng chỗ, đúng cường độ; phải làm tăng hiệu quả của quá trìnhnhận thức của học sinh, giúp cho học sinh thu nhận được kiến thức về đối tượng

thực tiễn khách quan Nói chung tính sáng tạo là sự hợp thành của các tính chất đã

nêu trên

1.5 Một số công việc chuẩn bị trước khi sử dụng tư liệu dạy học:

1.5.1 Chuẩn bị của giáo viên: Lập sổ kế hoạch sử dụng tư liệu dạy học

Để sử dụng tư liệu dạy học có hiệu quả và có tư liệu để sử dụng thì ngay từ đầu

năm học người giáo viên phải xây dựng kế hoạch sử dụng tư liệu dạy học cho từngkhối lớp mà mình có tham gia giảng dạy

- Trước hết, chúng ta cần xác định bài dạy có thể sử dụng tư liệu dạy học Sau đó,

ta xác định loại tư liệu có thể sử dụng trong giảng dạy bài học đó

- Tiếp theo, chúng ta xác định loại tư liệu nào đã có sẵn, loại tư liệu nào phải

tự sưu tầm và lên kế hoạch sử dụng cũng như kế hoạch làm tư liệu dạy học

Ví dụ: KẾ HOẠCH SỬ DỤNG TƯ LIỆU DẠY HỌC

CỦA GIÁO VIÊN MÔN NGỮ VĂN LỚP 12

5 14, 15 Thông điệp nhân

ngày thế giới phòngchống AIDS (Cophian-nan)

Các số liệu, hình ảnh vềHIV/AIDS

- Một số tri thức về căn bệnhAIDS: nguyên nhân, conđường lây truyền, một số biểuhiện của bệnh, phương phápđiều trị hiện nay

8 22, 23 Việt Bắc (Tố Hữu) - Chân dung tác giả Tố Hữu

- Tranh phong cảnh Việt Bắc

- Một số hình ảnh, tư liệu về

12 35, 36 Sóng (Xuân Quỳnh) - Chân dung tác giả Xuân

Quỳnh

- Một số hình ảnh về sóng,biển

- Câu chuyện về cuộc đời củanhà thơ

13 38, 39 Đàn ghi ta của Lor-ca

- Hình ảnh các nhà máy thủyđiện: Hòa Bình, Sơn La

15 43, 44 Ai đã đặt tên cho

dòng sông?

(Hoàng Phủ NgọcTường)

- Chân dung tác giả

- Tranh ảnh về sông Hương; 1

số kiến thức địa lí, lịch sử, vănhóa liên quan đến sông

- Video nhã nhạc cung đìnhHuế

5.1.2.Chuẩn bị của học sinh:

Vai trò chủ động của học sinh không chỉ thể hiện ở những lần giơ tay phát biểuxây dựng bài trong các tiết học mà khâu chuẩn bị ở nhà cũng rất quan trọng Khôngnên quan niệm rằng chỉ cần soạn bài theo các câu hỏi hướng dẫn trong sách giáokhoa là đủ Sự tìm tòi chính là bước đầu giúp các em tự nghiên cứu, phát hiện để điđến cảm, hiểu một tác phẩm văn chương Việc tự giác sưu tầm tư liệu một mặttránh được lối soạn bài qua loa chiếu lệ, mặt khác tạo điều kiện cho các em tiếp cậnbài học với tâm thế thoải mái, chủ động

Học sinh cần tuân thủ chặt chẽ nhiệm vụ sưu tầm tư liệu chuẩn bị cho bài học dưới

sự hướng dẫn của giáo viên Thông thường, tư liệu phục vụ cho bài học là nhữnghình ảnh minh họa hoặc các bài viết trên báo chí, sách vở, trên mạng internet

Học sinh có thể độc lập sưu tầm hoặc làm việc theo nhóm Trên thực tế, ở một sốbài dạy, nếu học sinh chuẩn bị tốt khâu này thì tiết học sẽ có hiệu quả đáng kể.

Ví dụ : Bài “Thông điệp nhân ngày thế giới phòng chống HIV/AIDS” của tác giảCô-phi An- nan (lớp 12), học sinh có thể sưu tầm các tư liệu sau đây:

- Hình ảnh những bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS

- Những con số báo động về tốc độ lây lan của căn bệnh thế kỷ trên toàn cầu

- Những bài viết bàn về tính cấp thiết của việc ngăn chặn, đẩy lùi căn bệnh đáng

2 Thực trạng của phương pháp sử dụng tư liệu dạy học trong giờ đọc – hiểu văn bản văn học:

2.1 Thuận lợi :

- Hiện nay, hệ thống mạng internet ngày càng phát triển, cho nên giáo viên và họcsinh có thể khai thác, lựa chọn, xử lý và tự tạo các tư liệu, phương tiện theo mụctiêu bài học một cách thuận tiện

- Sống trong một môi trường xã hội mới, học sinh ngày nay có cơ hội tiếp xúc vớilối sống hiện đại, nên các em rất năng động, sáng tạo, tự tin ham hiểu biết, ưa khámphá, thích tìm tòi

- Trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông, có rất nhiều bài học có thể sửdụng tư liệu dạy học

- Song song với việc đổi mới phương pháp là trang thiết bị dạy học được cải thiệnvới kỹ thuật hiện đại Nguồn thông tin để thu thập tài liệu để làm tư liệu khá phongphú, đảm bảo điều kiện tối thiểu cho việc sưu tầm và tự tạo các loại tư liệu dạy học

2.2 Khó khăn :

- Tồn tại lớn nhất là thói quen thụ động, quen nghe, quen chép, ghi nhớ và táihiện lại một cách máy móc, rập khuôn những gì giáo viên đã giảng Đa phần họcsinh chưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học Người học chưa cóhào hứng và chưa quen bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm của cá nhân trước tập thể,cho nên khi phải nói và viết, học sinh cảm thấy khá khó khăn Học sinh phải họcmột lúc nhiều môn, môn nào cũng quan trọng

- Những năm gần đây, việc học sinh không tha thiết, thậm chí còn quay lưnglại đối với môn Ngữ văn trong nhà trường Trung học phổ thông là một thực trạngđáng báo động Thực tế dạy học cho thấy: việc đổi mới phương pháp dạy học chỉmới dừng lại ở khẩu hiệu hô hào chứ chưa thực sự đi vào thực tiễn một cách sâusát Đã có những giáo viên nỗ lực tìm con đường đi sao cho tiết dạy của mình đạthiệu quả cao nhất Nhưng số đó không phải là nhiều Đa phần họ bằng lòng vớinhững gì đã có sẵn trong sách giáo khoa Song trên thực tế, không phải bất cứ bàihọc nào trong sách giáo khoa cũng được tổ chức theo trình tự hợp lí Hơn nữa,không phải tất cả các ngữ liệu sách giáo khoa nêu ra đều phù hợp với mọi đốitượng học sinh

- Tư liệu giảng dạy môn văn khá phong phú Nhưng trên thực tế, hiện nay các

tư liệu của Phòng Thiết bị nhà trường phục vụ cho bộ môn Ngữ văn còn rất hạn chế.Đây là vấn đề khó khăn lớn đối với mọi giáo viên khi lên lớp mà không muốn dạychay Do đó, tư liệu mà tôi sử dụng để phục vụ cho các tiết dạy trên lớp ở đây chủyếu là tự khai thác bằng phương tiện công nghệ thông tin Vì vậy đòi hỏi một sự đầu

tư và chuẩn bị công phu tốn nhiều thời gian, công sức

- Trình độ, khả năng sử dụng máy tính của một số giáo viên còn nhiều hạn chế,

do đó chưa biết khai thác các tư liệu dạy học trên mạng internet

Xuất phát từ những khó khăn trên, cho nên hiện nay trong giờ Ngữ văn nóichung và giờ đọc – hiểu văn bản văn học nói riêng, nhiều giáo còn dạy chay, khôngkhai thác và sử dụng tư liệu dạy học Tuy nhiên, những khó khăn trên vẫn có thểkhắc phục đựơc nếu như đội ngũ nhà giáo có tâm huyết, có tinh thần trách nhiệmcao và nhiệt thành với tinh thần đổi mới phương pháp dạy học

2.3.Tiến hành khảo sát thực trạng dạy học giờ đọc - hiểu văn bản:

Để tìm hiểu thực trạng về việc sử dụng tư liệu trong giờ giờ đọc - hiểu văn bản,

chúng tôi đã sử dụng phương pháp điều tra Chúng tôi tiến hành thăm lớp dự giờ giáo

viên, đồng thời điều tra 139 học sinh đang là học sinh khối lớp 10, 12 của trường Phổthông Dân tộc Nội Trú tỉnh Mục đích của việc điều tra là:

- Tìm hiểu việc sử dụng tư liệu dạy học của giáo viên ở giờ đọc - hiểu văn bảnvăn học đem lại hiệu quả cho giờ dạy như thế nào

- Tìm hiểu mong muốn, nguyện vọng của học sinh về cách dạy và học hiện nay

Kết quả điều tra thu được như sau:

2.3.1 Về phía giáo viên:

Thực tế điều tra về các giờ dạy đọc hiểu văn bản hiện nay cho thấy : hầu hếtcác giáo viên đều nhận thấy rằng việc sử dụng tư liệu dạy học trong giờ đọc- hiểu vănbản văn học dạy học là rất cần thiết vì giúp cho giáo viên có thể phát huy hết nănglực sáng tạo của mình trong công tác giảng dạy, đồng thời lại vừa làm cho hoạtđộng nhận thức của học sinh trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn, làm cho người học

dễ dàng tiếp thu, khắc sâu kiến thức và sẽ đem lại sự hứng thú trong học tập chohọc sinh Từ đó chất lượng, hiệu quả dạy học được nầng cao hơn Nhưng hiện nay,trong nhiều giờ đọc – hiểu văn bản văn học, giáo viện vẫn còn dè dặt, chưa sử dụngtriệt để tư liệu dạy học vì những khó khăn như chúng tôi đã nêu trên ( mục 2.2 )

2.3.2 Về phía học sinh:

Chúng tôi tiến hành thăm lớp dự giờ giáo viên ở một số giờ đọc- hiểu có sử dụng

tư liệu dạy học, sau đó tiến hành điều tra học sinh bằng phiếu hỏi và kết quả thu đượcnhư sau:

Nội dung Phương án trả lời Kết quả khảo sát

Số lượng Tỷ lệ Câu 1: Theo em

bài giảng hôm nay

khác hay không

khác so với giờ

giảng hàng ngày ?

A- Khác nhiềuB- Tương đối khácC- Không khác

- 110/139 h/schọn A

- 29/139 chọn B

- 0/ 139 h/s chọnđáp án C

- Đáp án A =79,1%

- Đáp án B =20,9 %

- Đáp án C =0%

tư liệu dạy học

B.Giáo viên không

sử dụng tư liệu dạyhọc

C Cách giảng củagiáo viên

- 101/139 h/schọn A

- 0/139 chọn B

- 38 / 139 h/schọn đáp án C

- Đáp án A =72,7%

- Đáp án B =0%

- Đáp án C =27,3%

Câu 3: Các tư liệu

dạy học mà cô thực

hiện trong giờ học

ngày hôm nay giúp

em được điều gì?

A Có kiến thứcphong phú, sinhđộng hơn Từ đó ,hiểu và khắc sâuđược văn bản

B Liên hệ được vớithực tế đời sống

C Nhận thức đượccác thông điệp củavăn bản

- 100/139 h/schọn A

- 10/139 chọn B

- 29/ 139 h/schọn đáp án C

- Đáp án A =

72 %

- Đáp án B =7,2%

- Đáp án C =20,8%

- Đáp án A =

100 %

giờ đọc – hiểu văn

bản văn học, em có

thích được nghe

ngâm thơ, xem

phim hoặc quan sát

thích được thầy cô

giao nhiệm vụ sưu

- 6/139 chọn B

- 15/ 139 h/schọn đáp án C

- Đáp án A =84,9 %

- Đáp án B =4,3 %

- Đáp án C =10,8%

Câu 6: Em thích

một giờ học

đọc-hiểu văn bản như

hôm nay hay như

các giờ học bình

thường hàng ngày?

A Rất thích

B Tương đối thíchC.Không thích

- 121/139 h/schọn A

- 18/139 chọn B

- 0/ 139 h/s chọnđáp án C

- Đáp án A =

87 %

- Đáp án B =13%

- Đáp án C =0%

Căn cứ vào kết quả bảng điều tra trên, chúng tôi nhận thấy rằng: hầu hết các emhọc sinh đều thấy thích thú, hứng khởi khi giáo viên sử dụng tư liệu dạy học tronggiờ đọc – hiểu văn bản; đa phần các em cũng sẵn sàng hợp tác với giáo viên để đónnhận nhiệm vụ sưu tầm, tìm hiểu thêm tư liệu mà giáo viên giao cho

Tóm lại, để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Văn, đặc biệt là giờ đọc- hiểuvăn bản văn học, giáo viên và học sinh cần phải chú trọng nhiều hơn nữa đến việc

sử dụng tư liệu trong các giờ học, tạo không khí sôi nổi, sinh động, hấp dẫn gây

hứng thú tham gia của học sinh; lại vừa rèn đựơc tính chủ động, sáng tạo, khả năng

tư duy cho học sinh và nâng cao hiệu quả tối đa trong giờ học

3 Một số phương pháp cơ bản sử dụng tư liệu dạy học trong giờ đọc- hiểu văn bản văn học Trung học phổ thông :

Có nhiều phương pháp sử dụng tư liệu dạy học trong giờ đọc – hiểu văn bản văn

học Song ở đề tài này, chúng tôi chỉ trình bày 3 phương pháp cơ bản nhất đó là:

3.1 Phương pháp khai thác thông tin:

3.1.1 Sử dụng tư liệu chân dung các nhà văn:

- Theo “Từ điển Tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học do Giáo sư Hoàng Phê

làm chủ biên, "chân dung" được định nghĩa như sau : là tác phẩm (hội họa, điêukhắc, nhiếp ảnh) thể hiện đúng diện mạo, thần sắc, hình dáng một người nào đó"

Mà một bức ảnh thể hiện đúng diện mạo, thần sắc và hình dáng của một người tức nóđồng nghĩa với việc bức ảnh đó phải cho người xem biết rõ người trong ảnh là ai, ởđâu, làm gì, và như thế nào Ảnh chân dung có thể là kiểu ảnh chụp bán thân, ảnhchụp cả người, có chân dung vẽ một người, có bức chân dung đôi, có bức chândung tập thể

- Có thể thấy rõ, hầu hết các tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn lớp

10, 11, 12 đều có ảnh chân dung tác giả Vì vậy, khi hướng dẫn học sinh tìm hiểucác bài đọc văn người giáo viên có thể sử dụng ảnh chân dung các nhà văn để làm tưliệu dạy học Hiện nay, điều kiện để sưu tầm ảnh chân dung các nhà văn rất thuậnlợi Ta chỉ cần lên mạng tìm, tải về, kiểm định và tải về máy tính là đã có một bộ ảnh

để sử dụng trong các tiết đọc văn

- Ảnh chân dung các nhà văn có thể sử dụng lúc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài

hoặc lúc giới thiệu bài mới: Trước khi hướng dẫn cụ thể việc chuẩn bị bài mới cho

học sinh, giáo viên cho học sinh xem ảnh chân dung tác giả và một số câu hỏi gợi

ý Ảnh chân dung sẽ tác động trực tiếp đến thị giác của học sinh, cùng với sự cộnghưởng của các giác quan khác, học sinh sẽ có những xúc cảm ban đầu về tác giả,tác phẩm và hình dung được lối đi đến bài học Từ đó học sinh sẽ phải tự mình tìm

tài liệu liên quan đến bài học dựa trên câu hỏi gợi ý Như vậy, là chúng ta đã tạo

được cảm xúc ban đầu để học sinh chủ động tiếp cận tri thức

- Mặt khác, người giáo viên cũng có thể sử dụng ảnh chân dung khi hướng dẫnhọc sinh tìm hiểu về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn: Ở đây có hai thờiđiểm có thể dùng ảnh chân dung, thời điểm giới thiệu bài và lúc hướng dẫn học sinhtìm hiểu tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của nhà văn Lúc này ảnh chân dung như mộtchất xúc tác đưa cảm xúc của học sinh đi vào chiều sâu, trôi theo dòng chảy của vănbản đọc - hiểu

3.1.2 Sử dụng tư liệu tranh ảnh minh họa:

Tranh ảnh vẽ sẵn, chụp sẵn, là một tư liệu dạy học giúp cho sự mô tả các đốitượng, hiện tượng một cách cụ thể, vừa sinh động, vừa tốn ít thời gian trên lớp

Có những loại tranh ảnh mang đến cho học sinh nguồn kiến thức mới, hoặc kiếnthức bổ trợ cho bài học Tranh ảnh sẽ tác động vào tri giác giúp các em hìnhdung, khám phá giá trị của tác phẩm bằng cảm xúc Lớp học sẽ rất sinh động, họcsinh làm việc tích cực và hiểu bài sâu sắc hơn

Việc sử dụng tranh ảnh phải căn cứ vào nội dung tác phẩm để lựa chọn tranh vàthời điểm sử dụng hợp lí:

- Chẳng hạn, trong bài thơ “Việt Bắc”, Tố Hữu tả bức tranh mùa xuân : "Ngày

xuân mơ nở trắng rừng" Giáo viên có thể giới thiệu học sinh những hình ảnh vềhoa mơ, về những cánh rừng mơ Việt Bắc khi mùa xuân về Từ đó, giúp các emcảm nhận vẻ đẹp gợi cảm, tinh khôi của mùa xuân Việt Bắc một cách sinh động, ấntượng

- Cũng như vậy, khi dạy bài “Tây Tiến” ta có thể cho học sinh xem tranh ảnh

về thiên nhiên Tây Bắc, tranh về những con đường Tây Bắc với hình dáng ngoằnngoèo, lên cao, xuống thấp hoặc tranh về cánh đồng lúa Mai Châu xanh mượt mà,óng ả Những bức tranh này sẽ giúp học sinh dễ dàng hơn trong quá trình tìm hiểuThiên nhiên Tây Bắc và chặng đường hành quân của đoàn binh Tây Tiến

- Hay khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản “Thông điệp nhân ngày thế giới

phòng chống AIDS, ngày 1/ 12 / 2003” của Cô-Phi An-Nan Trong quá trình hướngdẫn học sinh chuẩn bị bài giáo viên nên khuyến khích học sinh tìm hiểu vềHIV/AIDS và sưu tầm hình ảnh, tư liệu về căn bệnh này Với cách làm này, họcsinh sẽ có những kiến thức ban đầu về căn bệnh thế kỉ, giáo viên có một bộ sưu tậptài liệu phục vụ cho bài dạy hiệu quả hơn Trong quá trình đọc hiểu chúng ta cungcấp cho học sinh số liệu và cho học sinh xem hình ảnh về vi rút HIV cũng như hìnhảnh người mang bệnh AIDS Rất rõ rằng, sau khi tìm hiểu bài đọc - hiểu có tư liệu,học sinh cảm nhận sâu sắc, ý thức đầy đủ về căn bệnh nguy hiểm này cũng nhưthấy rõ trách nhiệm của bản thân về phòng chống HIV/AIDS Như vậy, bài học đãđến với các em một cách hiệu quả Như vậy, việc sử dụng tranh ảnh phù hợp sẽ phát huyđược những hiệu quả cụ thể, thiết thực của nó.

3.2 Phương pháp tạo tình huống văn học:

3.2.1 Sử dụng tư liệu phim hoặc video:

Phim là tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ một kịch bản văn học hoặc mộttác phẩm văn học Có khá nhiều tác phẩm văn học được đưa vào giảng dạy trongnhà trường đã được chuyển thể thành phim và chúng ta có thể tổ chức khởi độngcho học sinh trước giờ học hoặc sau khi kết thúc bài học bằng những bộ phim,chẳng hạn như :

- Ở chương trình Ngữ văn lớp 10, giáo viên có thể sử dụng tư liệu của một số

bộ phim sau:

+ Phim “Tấm Cám” chuyển thể từ truyện cổ tích cùng tên, do nghệ sĩ NgôThanh Vân vừa là đạo diễn, vừa là nhà sản xuất phim; đồng thời lại vừa là diễnviên trong vai dì ghẻ của bộ phim này

+ Vở cải lương “Vương Thúy Kiều” phỏng theo cốt truyện của “Truyện Kiều” –Nguyễn Du; do đạo diễn Hoa Hạ dàn dựng

- Ở chương trình Ngữ văn lớp 11, giáo viên có thể sử dụng tư liệu của một số

bộ phim hoặc video sau:

+ Bộ phim “Làng Vũ Đại ngày ấy” chuyển thể dựa trên 3 tác phẩm của nhà văn

Nam Cao đó là: truyện ngắn “Lão Hạc”, “Chí Phèo” và tiểu thuyết “Sống mòn”, dođạo diễn Đặng Nhật Minh phối hợp cùng hãng phim Phương Nam sản xuất.

+ Phim “Số đỏ”(Vũ Trọng Phụng), của đạo diễn Hứa Văn Định, do hãng phim SàiGòn sản xuất Hoặc bộ phim “Trò đời” là bộ phim truyện truyền hình dài tập ( 32 tập)được xây dựng dựa trên 3 tác phẩm văn học của nhà văn Vũ Trọng Phụng đó là: “ Kĩ nghệ lấy Tây”, “ Cơm thầy, cơm cô”, “Số đỏ” Bộ phim do 2 đạo diễn PhạmNhuệ Giang, Nguyễn Hữu Tuấn thực hiện

+ “ Bi kịch Vũ Như Tô” dựa trên tác phẩm cùng tên của nhà văn Nguyễn Huy

Tưởng, do nhà hát kịch Tuổi trẻ Việt Nam sản xuất và biểu diễn.

+ Vở bi kịch “Rô-mê-ô và Juiliette” dựa trên tác phẩm cùng tên của nhà văn

Sếch Xpia, của đạo diễn Bazluhmann, nhà sản xuất Shakespear (sản xuất năm1968)

- Ở chương trình Ngữ văn lớp 12, giáo viên có thể sử dụng tư liệu của một số

bộ phim hoặc video sau:

+ Vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt” dựa trên tác phẩm cùng tên của nhà thơ,nhà viết kịch Lưu Quang Vũ, do đạo diễn Nguyễn Đình Nghi dàn dựng, do hãng phimViệt Phước Sang sản xuất

+ Bộ phim “Vợ chồng A Phủ” chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn TôHoài, do đạo diễn Mai Lộc dàn dựng, do hãng phim truyện Phương Nam sản xuất năm 1961 Như vậy, thông qua việc xem phim, học sinh thấm thía hơn các chi tiết đắt,tính cách nhân vật, tinh thần tác phẩm Qua phim, giáo viên có thể khơi gợi vàgiúp học sinh tham gia "đồng sáng tạo" với tác giả Mặt khác, trước khi tổ chứccho học sinh xem phim, giáo viên nên cung cấp cho học sinh một số câu hỏi tìmhiểu bài Điều đó thúc đẩy các em, không chỉ đơn thuần nhìn và nghe chăm chú màcòn buộc các em phải suy nghĩ khi theo dõi màn hình để tìm ra lời giải

3.2.2 Sử dụng bài hát hoặc video ngâm thơ:

Có thể sử dụng băng đĩa bài hát do một nghệ sĩ chuyên nghiệp hát hoặc ngâmmột tác phẩm văn học có trong chương trình cho học sinh nghe khi tiến hành đọc -

hiểu tác phẩm đó Bởi lẽ không phải giáo viên dạy văn nào cũng có khả năng minh hoạcho các bài thơ bằng âm nhạc hay ngâm thơ Bản thân tôi cũng vậy, nên có lúc tôi

đã dùng giọng ca hay giọng ngâm thơ của các nghệ sĩ để thay cho giọng đọc củamình khi bước vào phần đọc - hiểu văn bản Lúc đó cả cô và trò cùng thả hồn vàobản nhạc và như một lẽ tự nhiên việc đọc - hiểu diễn ra thật nhẹ nhàng mà sâu lắng

Ví dụ: khi dạy bài “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường(Ngữ văn 12), có thể sử dụng bài hát “Dòng sông ai đã đặt tên?"; Khi dạy bài thơ

“Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử, giáo viên có thể sử dụng video ngâm thơ bài

"Đây thôn Vĩ Dạ" 

Chính sự kết hợp giữa tài năng của nhà thơ với cảm hứng của nhạc sĩ và nghệthuật biểu diễn của người nghệ sỹ sẽ tác động mạnh mẽ đến người nghe , lôi cuốncác em nhập tâm vào các tác phẩm thơ ca

3.3 Phương pháp trải nghiệm:

- Các giờ đọc- hiểu văn bản văn học, giáo viên có thể đưa ra tư liệu về một số

tình huống, một số vấn để liên quan đến tác phẩm văn học để học sinh trao đổi,thảo luận hoặc bằng chính sự trải nghiệm của bản thân mà bày tỏ ý kiến quan điểmcủa mình về tình huống, vấn đề văn học đó

VD: Khi đọc – hiểu truyện “Tấm Cám”, giáo viên có thể đưa ra câu hỏi như sau:

+ Sau khi học xong truyện Tấm Cám, em có suy nghĩ như thế nào về phần kếttruyên ? Em có đồng tình với hành động trả thù của Tấm đối với mẹ con Cám không? + Giả sử em là Tấm, em sẽ xử sự như thế nào với mẹ con Cám?

- Ở một số giờ đọc – hiểu văn bản, để khơi dậy niềm yêu thích văn chương nghệthuật, giáo viên có thể để cho học sinh tự trải nghiệm dưới hình thức sân khấu hóatác phẩm văn học: học sinh có thể trải nghiệm bằng cách nhập vai, hóa thân thànhnhân vật, hình tượng trong tác phẩm văn học Từ đó, khiến các em dễ nhớ, nhậptâm hơn với những tác phẩm văn học

Chẳng hạn như: sau khi học xong “Truyện An Dương Vương và Mị Trọng Thủy”( Ngữ văn 10), giáo viên có thể hướng dẫn học sinh dàn dựng lại tác

Châu-phẩm văn học thành kịch bản văn học Sau đó để cho học sinh tự trải nghiệm bằngcách hóa thân vào các nhân vật An Dương Vương, Mị Châu, Trọng Thủy… đểdiễn lại vở kịch đó

Hoặc đơn giản hơn nữa là từ những kịch bản văn học sẵn có trong sách giáo

khoa như “Vĩnh biệt Cửu Trùng đài” (Trích kịch “Vũ Như Tô”) của nhà vănNguyễn Huy Tưởng (Ngữ văn 11), học sinh có thể trải nghiệm bằng hình thức sắmvai thành các nhân vật Vũ Như Tô, Đan Thiềm… để diễn lại vở kịch đó

Tóm lại, việc chuẩn bị tư liệu trước giờ dạy và sử dụng tư liệu trong giờ dạygiúp giáo viên khắc sâu kiến thức cần dạy, mở rộng, liên hệ, tích hợp với các bộmôn khác hoặc các phần văn bản và Tập làm văn của bộ môn Ngữ văn Vừa tiếtkiệm được thời gian vừa phát huy được vai trò chủ đạo của mình trong việc hướngdẫn học sinh lĩnh hội kiến thức và vận dụng kiến thức đó vào thực tế, kích thíchhọc sinh tư duy, phát huy tính tích cực, sáng tạo Các em học sinh được nhìn - nghe -được thảo luận trong nhóm học tập của mình, được đưa ra ý kiến, được rèn luyệncác kĩ năng nói và viết của bản thân Điều đó giúp các em phát huy tối đa vai trò chủđộng của mình trong giờ học

Những phương pháp tôi đã trình bày ở trên tuy được đúc kết từ thực tiễn giảngdạy của bản thân, song còn thiên về lý thuyết Sau đây,tôi xin minh họa những điềutôi đã áp dụng bằng một tiết dạy cụ thể có sử dụng tư liệu dạy học (áp dụng lớp10C) bằng việc phối hợp một số phương pháp đã nêu trên trong giờ đọc- hiểu văn GIÁO ÁN DẠY THỰC NGHIỆM

- Hiểu được những nét khái quát về tiếng hát than thân và tiếng hát yêu thươngtình nghĩa của người bình dân trong xã hội phong kiến xưa qua nghệ thuật đậm sắcmàu dân gian của ca dao.

- Biết cách tiếp cận và phân tích được lời than thân ở bài ca dao số 1 theo đặctrưng thể loại

2- Kĩ năng: Rèn kĩ năng đọc- hiểu ca dao.

3- Thái độ: Đồng cảm, sẻ chia với thân phận của người phụ nữ trong xã hội cũ

thông qua tiếng hát than thân Lên án, tố cáo giai cấp thống trị chà đạp quyền sốngcủa người phụ nữ

II CHUẨN BỊ:

- GV: Đọc SGK, SGV, tài liệu tham khảo; soạn giáo án + Máy tính, máy chiếu;một số hình ảnh về loại hình nghệ thuật dân ca; một số tư liệu về bài ca dao minhhọa cho chủ đề

- HS: đọc và soạn bài theo hướng dẫn

ca dao trữ tình Việt Nam Nó phản ánh những cung bậc cảm xúc khác nhau trongđời sống tình cảm của người Việt Nam xưa Cụ thể tìm hiểu tiết 26: Chủ đề ca daothan thân, yêu thương, tình nghĩa

Hoạt động 2: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chung về ca dao

- Thao tác 1: Giáo viên yêu cầu học sinh nhắc lại khái niệm về ca dao.

- Thao tác 2: Giáo viên trình chiếu 2 tư liệu

+ Tư liệu 1: 1 số hình ảnh về loại hình nghệ thuật hát dân ca

+ Tư liệu 2: trình chiếu 1 số bài ca dao quen thuộc ( tiêu biểu cho 3 chủ đề)

1 Thân em như giếng giữa đàng,Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân

2 Cây đa, giếng nước, đầu đình

Ở ba nơi ấy, duyên mình gặp nhau

3 Lênh đênh một chiếc thuyền tình,Mười hai bến nước biết gửi mình vào đâu

4 Ước gì anh hóa ra hoa

Để em nâng lấy rồi mà cài khăn

Ước gì anh hóa ra chăn

Để cho em đắp, em lăn ra nằm

5 Chồng người đi ngược về xuôi,

Chồng em ngồi bếp sờ đuôi con mèo

Giáo viên biến các tư liệu trên thành ngữ liệu dạy học Chỉ 2 ngữ liệu,nhưnghướng dẫn học sinh khai thác được 3 nội dung liên quan đến ca dao :

* Nội dung 1 : Phân biệt được điểm giống và khác nhau giữa ca dao và dân ca.Giáo viên nêu câu hỏi: Căn cứ vào các tư liệu trên, em hãy cho biết ca dao và dân

ca giống và khác nhau ở điểm nào?

Học sinh có thể dựa vào sự hiểu biết của mình, kết hợp với các tư liệu trên phân

+ Ca dao là phần lời của dân ca

* Nội dung 2: Đặc sắc nghệ thuật của ca dao

Giáo viên nêu câu hỏi: Quan sát những bài ca dao trên , hãy cho biết ca dao có

những nét đặc sắc gi về nghệ thuật?

Học sinh có thể trả lời : Đặc sắc nghệ thuật của ca dao là:

- Ngôn ngữ: Ngắn gọn, hàm súc; gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày, giàu hình ảnh so sánh, ẩn dụ, biểu tượng truyền thống

- Thể loại: Thường sử dụng thể thơ lục bát hoặc lục bát biến thể Ngoài ra, còn có các thể khác: song thất lục bát, vãn bốn ( câu 4 tiếng), vãn năm (câu 5 tiếng)

- Cấu trúc: Sử dụng 1 số mô tuýp (công thức) quen thuộc mang đậm sắc thái dân gian

* Nội dung 3: Phân loại ca dao

Gv nêu câu hỏi: Quan sát vào các bài ca dao trên + kiến thức cũ đã học về ca dao

ở Trung học cơ sở, hãy cho biết: Ca dao được phân ra làm mấy loại?

Gồm có 3 loại: Than thân; yêu thương, tình nghĩa; hài hước , trào phúng

- Thao tác 3: Hướng dẫn học sinh tìm cung cấp thêm tư liệu về ca dao than thân và

ca dao yêu thương tình nghĩa

Ngoài những tư liệu do giáo viên cung cấp, giáo viên cũng có thể gợi ý đểcác em sưu tầm những tư liệu khác bằng cách nêu câu hỏi gợi mở: Hãy lấy ví dụ 1

số bài ca dao than thân, ca dao yêu thưng tình nghĩa mà em biết?

Các tư liệu đó không chỉ minh họa trực tiếp cho nội dung bài học mà còn tạo nên

sự sinh động, phong phú , khắc sâu kiến thức cho tiết học

Hoạt động 3: Hướng dẫn đọc – hiểu khái quát bài ca dao số 1,4,6:

- Thao tác 1: Hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm bài ca dao số 1, 4, 6

- Thao tác 2: nêu câu hỏi:

Trong 3 bài ca dao trên, bài ca dao nào thuộc chủ đề than thân, bài nào thuộc chủ đề yêu thương, tình nghĩa?

Từ các tư liệu và nội dung đã tìm hiểu ở hoạt động 2, học sinh có thể phân loại được:

+ Bài 1: ca dao than thân