skkn phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng vào tìm hiểu hình tượng con sông đà trong tùy bút “ người lái đò sông đà” của nguyễn tuân

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG 4  SÁNG KIẾN KINH NGIHỆM PHÁT HUY NĂNG LỰC LIÊN TƯỞNG, TƯỞNG TƯỢNG VÀO TÌM HIỂU HÌNH TƯỢNG CON SÔNG ĐÀ TRONG TÙY BÚT “NGƯỜI LÁI Đ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG 4



SÁNG KIẾN KINH NGIHỆM

PHÁT HUY NĂNG LỰC LIÊN TƯỞNG, TƯỞNG TƯỢNG VÀO TÌM HIỂU HÌNH TƯỢNG CON SÔNG

ĐÀ TRONG TÙY BÚT “NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ”

CỦA NGUYỄN TUÂN

Người thực hiện: Lê thị Điệp

Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Nông Cống 4

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA - NĂM 2018

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU - 3

I.1 Lí do chọn đề tài - 3

I.2 Mục đích nghiên cứu - 4

I.3 Đối tượng nghiên cứu - 4

I.4 Phương pháp nghiên cứu - 4

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM -4

II.1 Cơ sở lí luận -4

II.2 Thực trạng dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT Nông Cống 4 - 5

II.2.1 Thuận lợi -5

II.2.2 Khó khăn -5

II.3 Các giải pháp thực hiện - 6

II.3.1 Nhắc lại kiến thức cơ bản - 6

II.3.2 Giáo án - 9

II.3.3 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghị - 17

III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ -18

III.1 Kết luận -18

III.2 Kiến nghị - 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO -19

I MỞ ĐẦU

I.1.Lí do chọn đề tài.

Đặc thù của môn Ngữ văn là không chỉ dạy về kiến thức mà còn giáo dục các em về tình cảm, về đạo đức, về giá trị thẫm mĩ Dạy văn là dạy cái hay cái đẹp Phải khai thác mọi vấn đề mà tác giả đặt ra trong tác phẩm, giúp các em có rung cảm thẩm mĩ, có cái nhìn sâu sắc về cuộc sống và tự rút ra bài học cho

chính bản thân mình Phạm văn Đồng đã từng nói: “ Cái quan trọng nhất trong giảng dạy nói chung và trong dạy văn nói riêng là rèn luyện bộ óc, rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp nghiên cứu, phương pháp tìm tòi, phương pháp vận dụng kiến thức của mình” ( Trích tạp chí nghiên cứu giáo dục số 28,

tháng 11 năm 1973) Từ ý kiến trên đặt ra yêu cầu đối với người dạy là phải có phương pháp tích cực để giúp học sinh phát triển toàn diện mọi kĩ năng cần thiết

Vai trò của người giáo viên là vô cùng quan trọng Là người điều khiển, hướng dẫn để học sinh khám phá vẻ đẹp của tác phẩm văn học Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra cho giáo viên là cần rèn luyện cho học sinh tự nhạy bén, linh hoạt

và tư duy nhanh, phát huy những khả năng mới vốn tiềm ẩn mà lâu nay các em chưa có điều kiện khám phá giúp học sinh cảm nhận một cách phong phú, đa chiều vẻ đẹp của thế giới hình tượng nghệ thuật thông qua khả năng liên tưởng, tưởng tượng kỳ thú của học sinh

Từ thực tiễn giảng dạy, tôi thấy khả năng liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình học Văn của các em còn hạn chế Hầu hết các em mới biết tái hiện lại tác phẩm, khả năng cảm thụ rất yếu, ngôn ngữ diễn đạt nghèo nàn, cách cảm và hiểu tác phẩm hết sức nông cạn…Xuất phát từ suy nghĩ làm sao để học sinh nắm vững kiến thức cảm nhận được những tác phẩm văn học, lại biết cách làm bài thi đạt kết quả cao Tích luỹ từ kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy của mình và

trao đổi cùng đồng nghiệp tôi mạnh dạn trao đổi với thầy cô đề tài: “ Phát huy

năng lực liên tưởng, tưởng tượng vào tìm hiểu hình tượng con Sông Đà trong tùy bút “ Người lái đò Sông Đà” của Nguyễn Tuân”

Với đề tài này, chúng ta có thể rèn luyện, phát triển tư duy liên tưởng, tưởng tượng cho học sinh

I.2 Mục đích nghiên cứu.

Cụ thể với đề tài “Phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng vào tìm hiểu

hình tượng con Sông Đà trong tùy bút “ Người lái đò Sông Đà” của Nguyễn Tuân”, mục đích đầu tiên của tôi là giúp học sinh phát huy năng lực liên tưởng,

tưởng tượng trong giờ học Ngữ văn Cung cấp cho học sinh một số hiểu biết về vai trò của tưởng tượng, rèn luyện cho học sinh khả năng liên tưởng trong giờ học văn Học sinh đặc biệt hiểu bài và hiểu đúng dụng ý nghệ thuật mà tác giả truyền tải qua tác phẩm

I.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Trong phạm vi đề tài này đối tượng mà đề tài hướng tới là học sinh khối12

- Hoạt động giáo dục của giáo viên và học sinh các lớp 12C3, 12C5 trường THPT Nông Cống 4 năm học 2017- 2018

I 4 Phương pháp nghiên cứu.

Để thực hiện đề tài này tôi đã kết hợp nhiều phương pháp như phương pháp phân tích, tổng hợp, Phương pháp quan sát, liên tưởng, tưởng tượng, phương pháp đàm thoại, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp gợi mở, phương pháp điều tra, khảo sát

II Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

II.1 Cơ sở lí luận

Tiếp tục thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo Đảng và nhà nước đã đặt ra vấn đề giáo dục là quốc sách hàng đầu Phương pháp giáo dục vì vậy cũng phải đổi mới cho phù hợp với xu thế chung của thời đại, trong đó đặc biệt phải luôn phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động tư duy sáng tạo của người học Đối với giáo viên dạy môn Ngữ văn, do đặc thù bộ môn, còn giúp học sinh cảm nhận một cách phong phú, đa chiều vẻ đẹp của thế giới hình tượng nghệ thuật thông qua khả năng liên tưởng, tưởng tượng kỳ thú của học sinh

II 2 Thực trạng việc dạy học môn Ngữ Văn ở trường THPT Nông Cống 4.

II 2 1 Thuận lợi:

Luôn được sự quan tâm của cấp uỷ Chi bộ, BGH, Ban chuyên môn nhà trường Đội ngũ giáo viên nhiệt tình, có trách nhiệm cao Học sinh phần lớn có thái độ học tập đúng đắn Xã hội ngày càng phát triển, công nghệ thông tin và mạng Internet hiện đại đã tạo điều kiện cho đội ngũ giáo viên thuận lợi trong việc nắm bắt thông tin, tìm kiếm tài liệu hỗ trợ cho việc dạy học

II 2.2 Khó khăn:

Yêu cầu của việc đổi mới trong dạy học hiện nay là đòi hỏi học sinh chủ động, sáng tạo trong quá trình học Nhưng thực tế đã cho thấy rằng khả năng liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình học văn của các em học sinh còn nhiều hạn chế Hầu hết các em mới chỉ biết tái hiện lại tác phẩm, tức là mới chỉ nói được những gì trong tác phẩm đã có, khả năng cảm thụ yếu dẫn đến học sinh không thích học văn, cảm giác nhàm chán và khó khăn khi học

Trước những vấn đề văn học cần phải bộc lộ quan điểm cá nhân, các em thường phải dựa vào sự đánh giá của người khác trong sách vở hoặc ở bài giảng của thầy cô Đối với bài viết, học sinh phụ thuộc nhiều vào tài liệu, nếu không bài văn thường sơ sài, khô khan, ngôn ngữ diễn đạt nghèo nàn

Tùy bút “ Người lái đò Sông Đà” của Nguyễn Tuân đặt ra vấn đề hay nhưng

khó Tác phẩm thuộc loại tiêu biểu nhất của Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng tám Có thể tìm thấy ở tác phẩm này hầu như mọi đặc trưng về tư tưởng và nghệ thuật của ông Dòng Sông Đà đẹp tuyệt vời, đầy chất thơ nhưng cũng hết sức dữ dội, mãnh liệt Thể hiện nổi bật tài hoa và sự uyên bác của tác giả khi tập trung

mô tả một đối tượng bằng sự liên tưởng, tưởng tương dồi dào, phong phú và đã

tả thì tả triệt để, tả đến “sơn cùng thủy tận” Vốn ngôn ngữ giàu có, sắc sảo tung

ra như để thi tài với tạo hóa Cũng chính vì vậy nên khi tìm hiểu tác phẩm học sinh khó hiểu đặc biệt là cách dùng từ của Nguyễn Tuân

Thời gian đầu, khi chưa áp dụng phương pháp này, qua điều tra kết quả học các lớp tôi dạy như sau:

Lớp Sĩ

số

Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém

SL % SL % SL % SL % SL % 12C

3

42 1 0.2 10 24.3 26 63.5 5 12 0 0

12C

5

46 3 0,8 25 60,2 17 38,8 1 0.2 0 0

Với kết quả trên ta thấy:

- Chất lượng chưa cao, số học sinh đạt khá giỏi còn ít, lượng học sinh đạt mức

độ yếu vẫn còn

- Mức độ hứng thú học tập chưa cao vì học sinh cảm thấy khó cảm nhận, nhiều từ ngữ, hình ảnh trừu tượng

- Khả năng liên hệ vận dụng giải quyết các đề văn còn yếu, chưa cảm nhận đúng vấn đề, vì vậy để đạt được điểm cao là khó

- Với những thực trạng trên bản thân tôi thấy cần phải có cách dạy tích cực hơn thì học sinh mới hứng thú học tập, khi thi mới đạt kết quả tốt hơn Vì vậy tôi mới áp dụng kinh nghiệm phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng vào việc dạy cho học sinh

II 3 Các giải pháp thực hiện.

II 3 1 Nhắc lại kiến thức cơ bản.

 Liên tưởng.

Liên tưởng là một hoạt động tâm lý của con người từ việc này nghĩ đến việc kia, từ người này nghĩ đến người khác Cơ sở của liên tưởng là mối quan hệ của các sự vật trong đời sống tự nhiên và xã hội Ví dụ nói tới núi người ta nghĩ tới rừng, suối, khe Nói tới mây người ta nghĩ tới bầu trời, mưa

 Tưởng tượng.

Tưởng tượng cũng là một hoạt động tâm lý nhằm tái tạo, biến đổi các biểu tượng trong trí nhớ thành các hình tượng mới Các nhà văn, nhà thơ thường thông qua các sự việc, kinh nghiệm có thật, biến hóa đi, mở rộng ra, biến đổi không gian, thời gian, tạo ra các hình tượng mới

 Vai trò của liên tưởng, tưởng tượng trong tiếp nhận văn học.

Liên tưởng, tưởng tượng có một vai trò hết sức quan trọng đối với môn Ngữ văn Liên tưởng, tưởng tượng không chỉ giúp học sinh xác định đúng những ấn tượng trực cảm, chủ quan khi tiếp xúc với văn bản thông qua quá trình phân tích

sẽ giúp học sinh chuyển từ nhận thức cảm tính sang nhận thức lý tính để từ đó các em đi vào bề sâu, bề rộng của nhận thức, tạo cơ sở khách quan trong thao tác đánh giá toàn bộ tác phẩm

Liên tưởng là hiện tượng mang tính phổ biến, góp phần biểu thị các mối quan

hệ đa dạng và phức tạp của đời sống Nhờ có liên tưởng, cuộc sống con người mới trở nên phong phú và mang tính xã hội Liên tưởng có chức năng như cầu nối tư tưởng con người với con người, giữa con người với thế giới xung quanh, giữa các chiều không gian với thời gian, giữa thế giới vĩ mô với thế giới vi mô Liên tưởng là hiện tượng mang tính phổ biến không chỉ phản ánh các quá trình tâm lý mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực khác trong cuộc sống con người Phecdăngđơ Xuy, một học giả phương tây nhận xét: “ Trong cuộc sống tồn tại bao nhiêu thứ quan hệ thì trong đầu óc con người có bấy nhiêu chuỗi liên tưởng” Những người có khả năng liên tưởng tốt bao giờ cũng là người có đời sống tâm hồn phong phú Trong quá trình sáng tác, người nghệ sĩ nếu không có sự liên tưởng, tưởng tượng bên cạnh tài năng, vốn sống, sự hiểu biết thì không xây dựng được thế giới nghệ thuật sống động trong tác phẩm Người học thiếu sự liên tưởng, tưởng tượng thì văn phong sẽ nghèo nàn, khô khan, không còn hấp dẫn Liên tượng, tưởng tượng của học sinh trong học văn chính là một phương diện sinh động biểu hiện quá trình cảm thụ văn chương, năng lực chủ quan của người học trong việc tiếp nhận văn học, từ một vấn đề này liên tưởng đến một vấn đề khác sinh động hơn

Quá trình tiếp nhận của học sinh trong học văn phải tuân theo từng quy luật khách quan của cuộc sống Lĩnh hội văn chương cũng xuất phát từ đặc trưng thẩm mỹ, đặc điểm thể loại và tính độc đáo qua từng tác phẩm cụ thể Ngoài ra, chúng ta cũng cần nhấn mạnh đến điều kiện xã hội và tâm lý lứa tuổi, nhu cầu

thị hiếu cũng như toàn bộ kinh nghiệm sống và kinh nghiệm nghệ thuật đã ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận văn chương của các em

Nhờ sự liên tưởng, tưởng tượng các em mới có thể hiểu và khai thác các vấn

đề ẩn chứa trong tác phẩm Liên tưởng, tưởng tượng vì vậy là hoạt động vô cùng cần thiết trong quá trình chiếm lĩnh chân giá trị của tác phẩm văn chương

Tiếp nhận văn học là hoạt động đọc hoặc nghe để thưởng thức tác phẩm, chiếm lĩnh các giá trị văn học với mục đích giải trí, tìm hiểu nghiên cứu học tập Thông qua ngôn từ người đọc dùng trí tưởng tượng của mình, hiểu biết đối tượng được thể hiện, thưởng thức cái hay, cái đẹp và hiểu được tiếng nói của tác giả

 Liên tưởng, tưởng tượng trong tùy bút.

Đặc trưng của tùy bút khéo sử dụng tài liệu đời sống kết hợp với liên tưởng, tưởng tượng, nhận xét, đánh giá Tất nhiên đan xen vào mạch tự sự còn

có những đoạn thể hiện suy tưởng nhận xét chân thực, tinh tường của nhà văn trước sự việc Cái thú vị của tùy bút là những ý riêng, suy nghĩ riêng của tác giả đan cài với việc tái hiện đối tượng Vì vậy, sức hấp dẫn của tùy bút chính là ở khả năng tái hiện sự thật một cách sinh động của tác giả

Tùy bút ít chấp nhận sự hư cấu, do đó phải dựa vào những liên tưởng, tưởng tượng bất ngờ, tài hoa của tác giả khi phản ánh sự vật, cuộc sống Điều đó làm nên cái hay, cái đẹp của một tác phẩm tùy bút

 Hình tượng con Sông Đà

Hình tượng con Sông Đà in đậm bản ngã văn chương của nhà văn NguyễnTuân Ngòi bút của ông đã hòa trộn hai vẻ đẹp, chủ quan của tâm hồn và khách quan của dòng sông để tái hiện một Đà giang như một sinh thể sống động

có hoạt động, có tri giác, cảm giác và có cá tính tâm hồn

Pháp hiện và đánh giá được óc quan sát, trí tưởng tượng, năng lực sử dụng ngôn từ của nhà văn trong tác phẩm tùy bút Sức hấp hẫn của tùy bút chính là khả năng tái hiện sự thật một cách sinh động của tác giả Nếu chỉ đơn thuần là

ghi chép tác phẩm tùy bút sẽ hết sức khô khan, không gây được ấn tượng đối với người đọc

Với tác phẩm “ Người lái đó Sông Đà” khi khám phá vẻ đẹp hung bạo của con Sông Đà, cần nhận thấy liên tưởng nhất quán của Nguyễn Tuân Nhà văn hình dung con Sông Đà như một con thủy quái khổng lồ, có tâm địa đen tối, với biết bao tướng dữ quân tợn vây quanh Đã thế, con thủy quái mang tên Sông Đà còn có hành động, mưu mô ác độc đối với thuyền và người trên sông

Như vậy, nhờ vào khả năng sử dụng ngôn từ liên ngành và trí tưởng tượng tài hoa của tác giả, học sinh vừa hiểu đặc điểm thực của con Sông Đà ở thượng nguồn, vừa bị cuốn hút vào tài năng miêu tả của Nguyễn Tuân

Khi khám phá vẻ đẹp thơ mộng trữ tình của con sông, lại cần phải phát hiện

ra sự thay đổi di chuyển điểm nhìn và cách miêu tả Sông Đà không chỉ là quái thú sông nước nữa, mà đã lột xác trở thành người thiếu nữ có mái tóc tuôn dài, thành cố nhân đầy nỗi niềm lâu ngày gặp lại Điểm nhìn đa chiều bao quát vẻ đẹp của dáng sông, màu nước Sông Đà bằng cái nhìn xuyên thời gian qua mấy mùa trong năm: của bờ bãi hoang sơ, của mặt nước lặng yên như tờ thảng hoặc đôi con cá quẫy làm giật mình đàn hươu

Để hiểu rõ về vấn đề của đề tài nghiên cứu, tôi xin cụ thể phần trọng tâm bài học liên quan đến đề tài khi áp dụng phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng qua phần thiết kế bài học như sau:

II 3.2 Giáo án

Hoạt động của GV và HS Nội dung bài học

GV: Lời vào bài: Nhà thơ Chế Lan

Viên trong bài thơ “ Tiếng hát con

tàu” đã từng viết:

“Tây Bắc ư? Có riêng gì Tây Bắc

Khi lòng ta đã hóa những con tàu

Khi tổ quốc bốn bề lên tiếng hát

Tâm hồn ta là Tây Bắc chứ còn đâu”

Có một thời Tây Bắc đã trở thành

mảnh đất hóa tâm hồn của bao cuộc

đời và là nguồn cảm hứng của bao

văn nhân, nghệ sĩ Nhà văn Nguyễn

Tuân trên hành trình tìm kiếm cái

đẹp cũng đã dừng chân tại mảnh đất

Tây Bắc và phát hiện chất vàng mười

của thiên nhiên và con người xứ

thiêng liêng rừng núi đã anh hùng

này Các em có thể thấy đều đó qua

tùy bút “ Người lái đò Sông Đà” của

Nguyễn Tuân

GV: Gợi mở, dẫn dắt, phát vấn, tạo

tình huống, nêu vấn đề

GV: Hai câu thơ đề từ gợi cho em

suy nghĩ gì?

HS: Tìm hiểu,đọc tái hiện, quan sát,

liên tưởng, tưởng tượng, trao đổi,

Mượn câu thơ của nhà thơ Ba Lan: “Đẹp vậy thay, tiếng hát trên dòng sông”, Nguyễn Tuân muốn ca ngợi Sông Đà như một công trình nghệ thuật ngôn từ, một sáng tạo tài hoa mà Nguyễn Tuân tặng cho đời Đồng thời mượn câu thơ “ Chúng thủy giai đông tẩu – Đà giang độc bắc lưu” của Nguyễn Quang Bích Nguyễn Tuân muốn bộc lộ tài hoa uyên bác của mình: câu thơ gợi cảm nhận về

cá tính khác thường của Sông Đà cũng gặp được cá tính độc đáo của nguyễn Tuân