Quản lý di sản văn hóa phật giáo ở hà tĩnh (t)t

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu của luận án là đánh giá thực trạng và tìm ra các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử văn hoá Phật g

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Trần Thị Diệu Thúy

QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO Ở TỈNH HÀ TĨNH

Chuyên ngành: Quản lý văn hóa

Mã số: 9319042

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Hà Nội - 2018

Công trình được hoàn thành tại

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Kiều Thu Hoạch

Số 32 Hào Nam, Ô Chợ Dừa, Đống Đa, Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hà Tĩnh là vùng đất cổ, gắn với quá trình khai hoang lập

ấp và giữ biên thùy, vùng phên dậu của đất nước, nơi tiếp giáp với các nền văn hóa láng giềng Bởi vậy, đây là vùng văn hóa

có kho tàng di sản độc đáo trong đó có di sản văn hóa Phật giáo,

đã chịu tác động mạnh mẽ của hoàn cảnh lịch sử và tính đặc thù văn hóa vùng

Di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh không được bảo tồn

và phát triển, vì nhiều nguyên nhân Năm 1991 (năm tách tỉnh

Hà Tĩnh ra khỏi tỉnh Nghệ Tĩnh) đa số các ngôi chùa đã bị hoang phế, đổ nát hoặc chuyển sang sử dụng vào các mục đích khác Những năm gần đây, đạo Phật lại trở thành một nhân tố không thể thiếu trong đời sống tinh thần của nhân dân Vì vậy nhiệm vụ quản lý di sản văn hóa Phật giáo của ngành văn hóa

Hà Tĩnh vô cùng cấp thiết

Đảng bộ và nhân dân Hà Tĩnh, thực hiện Nghị Quyết của Hội nghị Trung Ương 5 (khóa VIII) về việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Một trong những nội dung

đó là bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc trong đó có di sản văn hóa Phật giáo Bên cạnh những thành tựu đạt được thì công tác này còn hạn chế do nhiều nguyên nhân Mặt khác để sử dụng giá trị di sản văn hóa Phật giáo vào phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, cần phải nghiên cứu, nhận diện giá trị các di sản văn hóa này Ngoài ra cần đánh giá những thành tựu, hạn chế của công tác quản lý để có cơ sở xây dựng các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa

Phật giáo Đó chính là lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài Quản

lý Di sản văn hóa Phật giáo ở tỉnh Hà Tĩnh cho luận án tiến sỹ

chuyên ngành Quản lý văn hóa

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu của luận án là đánh giá thực trạng và tìm ra các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị

di tích lịch sử văn hoá Phật giáo trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh Từ

đó, luận án đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Nghiên cứu lý luận về di sản và quản lý di sản

- Mô tả, đánh giá hiện trạng di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn Hà Tĩnh và vai trò của di sản này trong đời sống và sự phát triển của nó đối với văn hóa xã hội của Hà Tĩnh

- Phân tích thực trạng công tác quản lý di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn Hà Tĩnh từ năm 2001 đến năm 2016

- Đề xuất giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn, phát huy, giá trị di sản văn hóa Phật giáo trên địa bàn Hà Tĩnh

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (Đương nhiên khi nghiên cứu công tác quản

lý di sản cũng cần đề cập đến các sinh hoạt văn hoá Phật giáo của người dân địa phương, đặc điểm và hiện trạng của các di sản văn hóa Phật giáo tiêu biểu nhất là các chùa, tháp, thiền viện - mà chúng tôi gọi chung là Di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi vấn đề nghiên cứu

Tập trung nghiên cứu công tác quản lý nhà nước về di sản văn hóa từ các khía cạnh cụ thể: Hệ thống văn bản quản lý, mô hình quản lý, đội ngũ nhân sự và các hoạt động thực thi pháp

luật trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh

Phạm vi không gian: Các di tích lịch sử văn hóa Phật giáo

trên địa bàn Hà Tĩnh, tập trung vào các di tích đã được xếp hạng

Về mặt thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu công tác

quản lý di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh từ

sau khi Luật Di sản văn hóa được ban hành (2001) đến năm

2016

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

1 Hiện trạng các di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh như thế nào? Các di sản này đã chịu những hậu quả gì dưới tác động của thực tiễn lịch sử?

2 Việc thực thi quy phạm Pháp luật trong quản lý di sản văn hóa phật giáo ở Hà Tĩnh có thuận lợi, khó khăn gì? Thực trạng công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh từ năm 2001 đến năm 2016, thành tựu và hạn chế?

3 Cần phải có những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả, khắc phục những bất cập trong quản lý các di sản văn hóa Phật giáo?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (kể từ năm 2001) đã đạt được nhiều thành tựu Tuy nhiên vẫn còn tồn tại, cần đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa

Phật giáo

5 Phương pháp nghiên cứu

- Sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, phương pháp

mô hình hóa, khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu, nghiên cứu tài liệu

- Sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, kết hợp với phương pháp lịch sử đánh giá toàn bộ di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Về mặt khoa học

Luận án sau khi hoàn thành sẽ góp phần hệ thống hoá lý luận về quản lý di sản văn hoá nói chung và di sản văn hoá Phật giáo nói riêng Trên cơ sở nhận diện giá trị và phân tích hiện trạng quản lý, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh

di sản văn hoá Phật giáo

- Luận án có thể trở thành tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu

về văn hóa nói chung và quản lý di sản văn hóa Phật giáo nói riêng

7 Đóng góp mới của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần nâng cao lý luận và tính ứng dụng trong công tác quản lý di sản văn hóa

thông qua các điểm mới sau đây

- Luận án cung cấp một bản mô tả thực trạng những di sản

văn hóa Phật giáo tiêu biểu ở Hà Tĩnh

- Là công trình nghiên cứu toàn diện về các chủ thể quản

lý, mô hình quản lý, thành tựu và tồn tại trong quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh Và giải pháp được đề xuất về

hoàn thiện mô hình quản lý, nâng cao hiệu quả quản lý di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh có tính khả thi

8 Nội dung của Luận án

Ngoài phần Mở đầu (5 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (11 trang), Phụ lục (101 trang), Luận án chia làm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về quản lý Di sản văn hóa Phật giáo (27 trang)

Chương 2: Di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh với tư cách

là đối tượng quản lý (43 trang)

Chương 3: Thực trạng công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh (48 trang)

Chương 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý

di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh hiện nay (23 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nhóm công trình mang tính lý luận

Tác giả luận án đã vận dụng những tiền đề lý luận trong các nghiên cứu sau:

Giáo trình Quản lý di sản văn hoá, Nguyễn Thị Kim Loan

chủ biên và Nguyễn Trường Tân biên soạn [78], Giáo trình

Quản lý di sản văn hoá với phát triển du lịch do tác giả Lê

Hồng Lý chủ biên, Dương Văn Sáu, Đặng Hoài Thu biên soạn

[83], Đề tài cấp nhà nước Bảo tồn và phát huy các giá trị Di sản

văn hoá Phật giáo Việt Nam trong quá trình phát triển kinh

tế-xã hội và hội nhập quốc tế do tác giả Đặng Văn Bài làm chủ

nhiệm đề tài năm 2012 [6], An Tĩnh cổ lục của Hipolyte Le

Breton [30]…

1.1.2 Nhóm tài liệu liên quan đến quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Phật giáo trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh

Tiêu biểu cho nhóm công trình này có thể kể là Hương ước

Hà Tĩnh [70] Báo cáo tổng kết khoa học Nghiên cứu định hướng bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh [8]; Đề tài Nghiên cứu các giá trị di sản văn hoá chùa Hương Tích vào khai thác phát triển du lịch [34]; Hà Tĩnh

di tích Quốc Gia và di tích Quốc Gia đặc biệt [12] Chưa có

một công trình nào đánh giá toàn diện về giá trị của di sản văn hóa Phật giáo, thực trạng quản lý, từ đó, đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa phật giáo ở Hà Tĩnh

1.2 Cơ sở lý luận của luận án

1.2.1 Mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa

Các nhà nghiên cứu đều nhìn nhận giữa văn hóa và Tôn giáo có tồn tại mối quan hệ tương tác biện chứng với nhau Văn hóa bao trùm cả tôn giáo, nhưng tôn giáo có khả năng tác động mạnh mẽ lên các thành tố văn hóa khác Bởi vậy, Tôn giáo có thể là một tiêu chí quan trọng để xác định, một vùng hay một khu vực văn hóa khác nhau

Vận dụng lý thuyết này để đánh giá chính sách quản lý di sản văn hóa, chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng

1.2.2 Cơ sở lý thuyết về vùng văn hóa trong nghiên cứu các giá trị di sản văn hóa Phật giáo ở Hà Tĩnh

Luận án vận dụng lý thuyết vùng văn hóa để xem xét khả năng tạo nên sự khác biệt và tương đồng cho tiểu vùng văn hóa

Nghệ Tĩnh, vai trò của những di sản văn hóa Phật giáo trong việc tạo nên sắc thái đặc trưng của tiểu vùng văn hóa này Trên

cơ sở đó, luận án phân tích, đánh giá mô hình quản lý hiện hành

và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý

1.2.3 Cơ sở lý thuyết về quản lý di sản văn hóa

Luận án sử dụng khái niệm di sản văn hóa [21, tr.156], khái niệm di tích lịch sử - văn hóa [21,tr.168] Trong Luật Di sản

văn hóa Từ đó xác định khái niệm di tích lịch sử - văn hóa Phật giáo thuộc nhóm di tích lịch sử - văn hóa kiến trúc nghệ

thuật

Quản lý di sản văn hóa: Quản lý DSVH nói chung và

DTLSVH là quá trình Nhà nước, xã hội tác động lên nhận thức, hành vi của con người trong mối liên quan đến các di sản (DTLSVH) nhằm mục đích bảo tồn, gìn giữ, phát huy các giá trị

của những di sản đó trong đời sống xã hội Nội dung của quản lý di sản văn hóa hay DTLSVH bao gồm, Thứ nhất là quản lý nhà nước

về DSVH Thứ hai, là những nghiệp vụ, quy trình liên quan đến quản lý di sản Luận án quan tâm đến cả hai khía cạnh nêu trên

1.2.4 Những văn bản pháp lý liên quan đến quản lý, bảo tồn và phát huy di sản văn hoá Việt Nam

Hành lang pháp lý là cơ sở quan trọng để triển khai, thực hiện công tác quản lý trên cơ sở đó đánh giá tính khả thi và sự bất cập trong quản lý di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh Cơ sở

đó thể hiện trong các văn bản sau đây: Hiến pháp nước Cộng

hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công bố ngày 18/12/1992, Chỉ thị số 88-TTg ngày 26 tháng 4 năm 1973 về việc chấp hành

chính sách đối với việc bảo vệ các chùa thờ Phật và tăng ni;

Luật Di sản văn hóa ban hành năm 2001, sửa đổi, bổ sung năm

2009; Nghị định 98 ngày 21/9/2010 của Chính Phủ quy định thực hiện chi tiết một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật

sửa đổi, bổ sung Luật Di sản văn hóa Thông tư số

18/2012/TT-BVHTTDL ngày 28 tháng 12 năm 2012 của Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quy định chi tiết một số Quy định về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Bên cạnh đó còn có các văn

bản pháp luật liên quan như:Pháp lệnh Tôn giáo, tín ngưỡng số

21/2004-PL-UBTVQH11, Luật Tín ngưỡng tôn giáo 2016 (có

hiệu lực vào năm 2018), Luật xây dựng, Luật đất đai,

1.2.5 Cơ sở thực tiễn - Khái quát về lịch sử Phật giáo ở

đã được xây dựng nhiều Thời Tây Sơn, Phật giáo cũng đóng vai trò quan trọng Đến giai đoạn nhà Nguyễn, Vua Tự Đức có chủ trương chấn hưng Phật giáo Thời kỳ Pháp thuộc, Phật giáo

có nhiều bước thăng trầm Năm 1936 tỉnh hội Phật giáo Hà Tĩnh thành lập, năm 1945 Phật giáo ở Hà Tĩnh được chấn hưng Sau Cách mạng tháng Tám, đình chùa, miếu mạo bị xuống cấp nghiêm trọng, nhiều ngôi chùa bị sử dụng vào mục đích khác Đến thời kỳ đổi mới việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đã được quan tâm, sinh hoạt văn hóa Phật giáo ngày càng phát triển trên địa bàn Hà Tĩnh

Tiểu kết

Trên cơ sở phân tích kết quả nghiên cứu của các công trình đã

công bố liên quan đến đề tài, tác giả luận án đã xây dựng nền tảng

lý luận để tiếp cận đối tượng nghiên cứu

Phân tích tính khả thi của việc vận dụng lý thuyết vùng văn hóa để nghiên cứu tính đặc thù của di sản văn hóa Phật giáo

Hà Tĩnh trong tương quan với đặc trưng văn hóa xứ Nghệ Ngoài ra tác giả luận án đã xem xét sự vận hành của các giá trị văn hóa Phật giáo với cộng đồng, lý giải vai trò của môi trường đối với sự hình thành di sản và công tác quản lý di sản văn hóa Phật giáo Lý thuyết về mối quan hệ giữa tôn giáo và văn hóa cũng đã được lý giải về sự phù hợp trong việc vận dụng nó để nghiên cứu các giá trị di sản văn hóa Phật giáo, công tác quản lý

di sản này (đặc biệt đánh giá hiệu quả quản lý dựa vào pháp luật

về di sản văn hóa và pháp luật về tín ngưỡng tôn giáo) Ngoài ra nội hàm của khái niệm quản lý di tích lịch sử -văn hóa, nội dung quản lý và vai trò của di tích lịch sử-văn hóa cũng đã được phân tích, luận giải

Chương 2

DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO Ở HÀ TĨNH VỚI TƯ CÁCH LÀ ĐỐI TƯỢNG QUẢN LÝ

2.1 Khái quát chung về di sản văn hóa Phật giáo Hà Tĩnh

Tính theo diện tích Hà Tĩnh thì khoảng 1,4 km2 có một ngôi chùa Các ngôi chùa ở đây mang đậm dấu ấn đặc trưng của văn

hóa vùng Nghệ Tĩnh: Thứ nhất, nhân vật phối thờ trong chùa là nhân vật lịch sử khai phá và trấn giữ biên ải; Thứ hai, các ngôi

chùa thường nằm trong một quần thể chùa - đền - miếu, thể hiện sự

hòa quyện của tam giáo đồng nguyên; Thứ ba, chùa ảnh hưởng của văn hóa Chăm pa, mở cửa ở đầu hồi; Thứ tư, các ngôi chùa ở đây

nhỏ, là chùa làng có vườn rộng, cảnh quan đẹp, địa thế tựa vào núi

hướng ra sông, biển Tình trạng chung của những di tích này là xuống cấp, xuống cấp một phần, xuống cấp nghiêm trọng hoặc đã

Trước năm 2001 ở Hà Tĩnh có năm ngôi chùa được xếp

hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia Đó là chùa Hương tích, chùa Chân tiên, chùa Tượng Sơn, chùa Yên Lạc, chùa Diên Quang Năm 2004 chùa Thiên Tượng và năm 2008 đền Bạch Vân và chùa Thịnh Xá cũng đã được xếp hạng Những ngôi chùa này vẫn còn giữ được nhiều giá trị nghệ thuật, thẩm

mĩ và lịch sử Tuy nhiên, chúng đã bị xuống cấp nghiêm trọng

2.2.2 Giá trị của những ngôi chùa di tích cấp quốc gia Giá trị di sản văn hoá vật thể: Bao gồm giá trị thẩm mỹ,

cảnh quan, giá trị kiến trúc đặc trưng của thời hậu Lê Một số chùa lớn được tôn tạo trùng tu nhiều lần vẫn còn giữ được dấu

ấn kiến trúc thời Nguyễn, giá trị nghệ thuật điêu khắc khá độc đáo Cổ vật trong các di tích này còn lại không nhiều, chủ yếu là

đồ thờ, tượng thờ, sắc phong

Giá trị văn hóa phi vật thể: Những chùa được xếp hạng di

tích cấp quốc gia thường có lễ hội dân gian được tổ chức hàng

năm với nhiều trò chơi, trò diễn mang đậm bản sắc văn hóa địa phương Sự ra đời, tên gọi, nhân vật phối thờ của những ngôi chùa

gắn liền với một số câu chuyện, truyền thuyết, là nguồn sử liệu quý

giá Giá trị quan trọng nhất của các di sản văn hóa Phật Giáo là các

giá trị tinh thần của Phật giáo, từ giá trị này góp phần giáo dục

tâm hồn, đạo đức, niềm tin cho cộng đồng

2.3 Những ngôi chùa đƣợc xếp hạng di tích cấp tỉnh

2.3.1 Hiện trạng

Tính đến nay, trên địa bàn Hà Tĩnh có 37 ngôi chùa được

xếp hạng di tích lịch sử- văn hóa cấp tỉnh Vào năm 2000, về cơ

bản các ngôi chùa này đều ở trạng thái xuống cấp và xuống cấp nghiêm trọng Những đồ thờ và tượng cổ chỉ còn sót lại rất ít do được lưu giữ trong dân gian Nhiều chùa còn lưu giữ cả những pho tượng thần linh không liên quan đến Phật giáo Khuôn viên của nhiêu ngôi chùa trở nên chật hẹp vì đã bị lấn chiếm

2.3.2 Giá trị của các ngôi chùa xếp hạng di tích cấp tỉnh Giá trị di sản văn hóa vật thể: Cũng như các ngôi chùa

cấp Quốc gia, những di tích cấp tỉnh này phần lớn đều có vị trí

đắc địa, có giá trị thẩm mỹ cảnh quan Một số ngôi chùa giữ lại được những giá trị nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc độc đáo

Ngoài ra còn lưu giữ được một số cổ vật

Giá trị di sản văn hóa phi vật thể : Tính đến năm 2000 chỉ

còn lại một vài chùa vẫn giữ lại được lễ hội dân gian truyền

thống (chùa Kim Dung, Bụt Sơn…), có sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ Phật giáo và các nghi lễ, trò chơi, trò diễn dân gian Giá trị phi vật thể nổi trội của những di tích lịch sử - văn hóa Phật

giáo này chính là giá trị lịch sử- văn hóa Giá trị phi vật thể quan trọng nhất của các ngôi chùa này chính là giá trị tinh thần của

Phật giáo

2.4 Những ngôi chùa chƣa xếp hạng di tích

Hiện trạng của các ngôi chùa này có thể chia làm ba nhóm: Nhóm các chùa đã được tôn tạo, làm mới với nhiều quy mô khác