ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ----****---- NGUYỄN BÁ HÀO XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN PHI KIM LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HọC SINH TRUNG HọC PHổ THÔ
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
****
NGUYỄN BÁ HÀO
XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN PHI KIM
LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY
CHO HọC SINH TRUNG HọC PHổ THÔNG
Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa học
Mã số: 8140111
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG
Thừa Thiên Huế, năm 2018
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, các
số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong Luận văn là trung thực và chưa từng công
bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác
Tác giả
Nguyễn Bá Hào
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Tác giả xin gởi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu trường ĐH
SƯ PHẠM HUẾ, ĐH ĐỒNG NAI, Phòng Sau đại học đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để khóa học được hoàn thành tốt đẹp
Cùng với các học viên lớp cao học phương pháp dạy học hóa học, lớp cao học hoá vô cơ, lớp cao học hoá hữu cơ, chân thành cảm ơn quý thầy cô giảng viên
đã tận tình giảng dạy và truyền thụ cho tôi những kiến thức và kinh nghiệm quí báu
Đặc biệt, chúng tôi chân thành cảm ơn PGS.TS NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG, thầy đã không quản ngại thời gian và công sức, hướng d n tận tình giúp tác giả hoàn thành tốt luận văn
Tác giả cũng xin gởi lời cảm ơn đến các thầy cô ở các trường trung học phổ thông (THPT) Nguyễn Du, THPT Lộc Thanh thuộc tỉnh Lâm Đồng
Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè thân thuộc đã luôn động viên và
là chỗ dựa tinh thần vững chắc, giúp tác giả thực hiện tốt luận văn này
Tác giả
Nguyễn Bá Hào
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 4MỤC LỤC
Trang phụ bìa i
Lời cam đoan ii
Lời cảm ơn iii
PHẦN MỞ ĐẦU 7
1 Lí do chọn đề tài 7
2 Mục đích nghiên cứu 8
3 Nhiệm vụ nghiên cứu 8
4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 8
5 Phương pháp nghiên cứu 8
6 Giả thuyết khoa học 9
7 Những đóng góp của đề tài 9
PHẦN NỘI DUNG 10
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỂN CỦA ĐỀ TÀI 10
1.1 Hoạt động nhận thức 10
1.2 Tư duy và việc phát triển năng lực tư duy trong giảng dạy bộ môn hoá học ở trường phổ thông 10
1.2.1 Tư duy và tư duy hóa học 11
1.2.2 Tầm quan trọng của phát triển tư duy 11
1.2.3 Những đặc điểm của tư duy 11
1.2.4 Những phẩm chất của tư duy 12
1.2.5 Các thao tác tư duy và phương pháp logic 13
1.2.6 Các hình thức cơ bản của tư duy 14
1.2.7 Quá trình tư duy 16
1.2.8 Đánh giá khả năng phát triển tư duy hoá học của HS 17
1.3 Bài tập hoá học và việc phát triển năng lực tư duy của HS 18
1.3.1 Phân loại BTHH 18
1.3.2 Vai trò của bài tập trong giảng dạy hoá học 19
1.3.3 Bài tập hoá học và việc phát triển năng lực tư duy hóa học 22
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 51.4 Điều tra thực trạng việc phát triển năng lực tư duy cho HS ở trường THPT
hiện nay 26
1.4.1 Phiếu điều tra 26
1.4.2 Kết quả điều tra và nhận xét 26
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 29
CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHI KIM 30 LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HS THPT 30
2.1 Nguyên tắc xây dựng hệ thống BTHH 30
2.1.1 Phân tích chương trình phần phi kim lớp 11 30
2.1.2 Nguyên tắc xây dựng hệ thống BTHH 31
2.2 Quy trình xây dựng BTHH mới 31
2.2.1 Lựa chọn đơn vị kiến thức 31
2.2.2 Xác định mục tiêu giáo dục của đơn vị kiến thức 31
2.2.3 Thiết kế bài tập theo mục tiêu 31
2.2.4 Kiểm tra thử 33
2.2.5 Chỉnh sửa 33
2.2.6 Hoàn thiện bài tập 33
2.3 Hệ thống câu hỏi và bài tập phi kim lớp 11 nhằm phát triển năng lực tư duy cho HS THPT 33
2.3.1 Hệ thống bài tập chương nitơ-photpho 33
2.3.2 Hệ thống bài tập nhóm cacbon- silic 50
2.4 Các hình thức sử dụng BTHH để hình thành và phát triển năng lực tư duy cho HS 60
2.4.1 Sử dụng bài tập khi nghiên cứu bài mới 60
2.4.2 Sử dụng bài tập khi hoàn thiện kiến thức kĩ năng 61
2.4.3 Sử dụng bài tập khi KTĐG 61
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 62
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63
3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 63
3.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 63
3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 63
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 63.2 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm 63
3.2.1 Lựa chọn địa bàn, đối tượng và thời gian thực nghiệm sư phạm 63
3.2.2 Chuẩn bị cho thực nghiệm sư phạm 64
3.2.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 64
3.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm 65
3.3.1 Kết quả các bài dạy thực nghiệm sư phạm 65
3.3.2 Xử lý kết thống kê kết quả thực nghiệm sư phạm 72
3.3.3 Đánh giá, phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 74
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 77
PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 78
TÀI LIỆU THAM KHẢO 80 PHỤ LỤC
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 7DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Các thầy cô sử dụng bài tập trong các giờ dạy học 27
Bảng 1.2 Mức độ sử dụng các dạng bài tập hh trong dạy học của các thầy cô 27
Bảng 3.1 Thống kê số hs tham gia thực hiện đề tài 64
Bảng 3.2 Phân phối tần suất số hs theo điểm bài kiểm tra trước thực nghiệm 65
Bảng 3.3 Kết quả HS đạt điểm xi của 2 bài kiểm tra của trường THPT Lộc Thanh 66
Bảng 3.4 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra lần 1 của trường THPT Lộc Thanh 66
Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra lần 2 của trường THPT Lộc Thanh 67
Bảng 3.6 Bảng phân loại kết quả học tập của hs trường THPT Lộc Thanh 68
Bảng 3.7 Kết quả HS đạt điểm xi của 2 bài kiểm tra của trường THPT Nguyễn Du 69 Bảng 3.8 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra 69
lần 1 của trường THPT Nguyễn Du 69
Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra lần 2 của trường THPT Nguyễn Du 70
Bảng 3.10 Bảng phân phối kết quả học tập của trường THPT Nguyễn Du 71
Bảng 3.11 Tổng hợp các tham số đặc trưng 74
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 9DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ
Sơ đồ 1.1 Các giai đoạn của tư duy 17
Hình 3.1 Đường lũy tích bài kiểm tra lần 1 của trường THPT Lộc Thanh 67
Hình 3.2 Đường lũy tích bài kiểm tra lần 2 của trường THPT Lộc Thanh 68
Hình 3.3 Đồ thị phân loại kết quả học tập của hs trường THPT Lộc Thanh 68
Hình 3.4 Đường lũy tích bài kiểm tra lần 1 của trường THPT Nguyễn Du 70
Hình 3.5 Đường lũy tích bài kiểm tra lần 2 của trường THPT Nguyễn Du 71
Hình 3.6 Đồ thị phân loại kết quả học tập của HS trường THPT Nguyễn Du 71
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 10PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Đất nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, đang chuyển mình vươn lên trong nhiều lĩnh vực, để xây dựng Việt Nam trở thành một quốc gia giàu mạnh sánh vai với các cường quốc năm châu Muốn thực hiện được ước nguyện đó Đảng ta đã chủ trương thực hiện công cuộc công nghiệp hóa – hiện đại hóa dất nước, mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại
Để thực hiện được mục tiêu này đòi hỏi ngành giáo dục cần có những đổi mới nhất định để đáp ứng được yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho một xã hội phát triển Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết trung ương 4 khoá VII; Nghị quyết trung ương 2 khoá VIII, được thể chế hoá trong Luật giáo dục (2005), được cụ thể hoá trong chỉ thị Bộ Giáo dục và Đào tạo
đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); phù hợp với đặc trưng của môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS
Ở trường phổ thông, đổi mới về phương pháp dạy học nghĩa là tạo mọi điều kiện để HS có thể tiếp thu kiến thức một cách tích cực, tự lực và biết vận dụng sáng tạo tri thức để giải quyết các vấn đề trong học tập và cuộc sống
Trong dạy học hóa học, có thể nâng cao chất lượng dạy học và phát triển tư duy của HS bằng nhiều biện pháp và phương pháp khác nhau Trong đó, giải bài tập hóa học (BTHH) với tư cách là một phương pháp dạy học, có tác dụng rất tích cực đến việc giáo dục, rèn luyện và phát triển HS Mặt khác, cũng là thước đo thực chất
sự nắm vững kiến thức và kĩ năng hóa học của HS
Trong hóa học, giải đáp các câu hỏi lý thuyết và giải BTHH là phương tiện cơ bản để giúp HS gợi nhớ kiến thức, rèn luyện năng lực tư duy một cách sâu sắc và vận dụng linh hoạt, có hiệu quả các kiến thức của mình
Trong chương trình hóa học phổ thông việc phát triển năng lực tư duy thông
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 11Xuất phát từ những vấn đề trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất
lượng dạy học nên tôi chọn đề tài: “Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phần phi kim lớp 11 nhằm phát triển năng lực tư duy cho HS THPT”
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng hệ thống câu hỏi và BTHH phần phi kim trong chương trình lớp 11 THPT nhằm mục đích phát triển tư duy cho HS thông qua 3 mức độ của quá trình tư duy là biết, hiểu và vận dụng để tìm kiếm lời giải cho mỗi bài, mỗi dạng câu hỏi và BTHH
Ðề tài này cũng là cơ hội tốt giúp cho bản thân tôi bồi dưỡng thêm về kiến thức và kinh nghiệm trong đổi mới phương pháp dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài
- Hoạt động nhận thức và các hình thức tư duy của HS trong quá trình trả lời các câu hỏi và giải các BTHH, BTHH với việc phát triển tư duy của HS
- Từ đó đề xuất cách phân loại các nhóm câu hỏi và bài tập thích hợp theo các mức độ của quá trình nhận thức và phát triển năng lực tư duy
3.2 Sưu tầm, chọn lọc hệ thống câu hỏi và BTHH phù hợp với việc phát triển năng lực tư duy cho HS
Hệ thống câu hỏi và bài tập này khi sử dụng sẽ giúp cho HS lĩnh hội kiến thức vững chắc và vận dụng các kiến thức đó một cách chủ động, logic và linh hoạt
3.3 Thực nghiệm sư phạm để đánh giá chất lượng và hiệu quả của hệ thống câu hỏi và bài tập đã xây dựng trong thực tế giảng dạy ở một số trường phổ thông
4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
4.1 Khách thể
Quá trình dạy học phần phi kim lớp 11 THPT
4.2 Đối tượng nghiên cứu
Vấn đề phát triển năng lực tư duy thông qua giải bài tập phần phi kim lớp 11 cho HS THPT
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu lý luận
Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại tài liệu để nghiên
cứu cơ sở lý luận của đề tài
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 125.2 Nghiên cứu thực tiễn
- Quan sát sư phạm trực tiếp
- Điều tra
- Chuyên gia
- Thực nghiệm sư phạm
- Phân tích
5.3 Xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê toán học
6 Giả thuyết khoa học
Trong quá trình dạy học hoá học, NẾU:
Giáo viên (GV) xây dựng và sử dụng được hệ thống bài tập phần phi kim lớp
11 nhằm phát triển năng lực tư duy cho HS THPT
THÌ sẽ giúp HS:
- Có phương pháp tự học tốt
- Phát triển năng lực giải quyết vấn đề
- Phát triển năng lực tư duy
- Rèn luyện tính độc lập hành động và trí thông minh cho HS là tiền đề quan trọng cho việc phát triển tích cực
- Nâng cao hứng thú và niềm say mê học tập bộ môn
7 Những đóng góp của đề tài
- Lựa chọn, sưu tập được một hệ thống câu hỏi và BTHH cả tự luận và trắc nghiệm khách quan với mục đích phát triển năng lực tư duy cho HS
- Vai trò, tác dụng, cách phân loại và cách xây dựng hệ thống BTHH, đặc biệt
là phân loại các mức độ nhận thức (biết, hiểu, vận dụng, vận dụng cao) khi xây dựng hệ thống bài tập trắc nghiệm khách quan, đây là một trong những lựa chọn phổ biến trong kiểm tra đánh giá (KTĐG) hiện nay
- Các hình thức sử dụng BTHH để hình thành và phát triển năng lực tư duy cho HS
Demo Version - Select.Pdf SDK