Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)

Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới (Luận án tiến sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-

TRẦN KHÁNH PHONG

TÂM THỨC HIỆN SINH TRONG THƠ MỚI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-

TRẦN KHÁNH PHONG

TÂM THỨC HIỆN SINH TRONG THƠ MỚI

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số : 9.22.01.20

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Đình Sử

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Trần Khánh Phong

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận án “Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới”, chúng tôi nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của nhiều tập thể và cá nhân, nhiều nhà khoa học, bạn bè, đồng nghiệp, gia đình và người thân Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội Xin cảm ơn những thầy giáo, cô giáo trong tổ Lý luận văn học, khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội, đã tận tình giảng dạy và góp ý trong quá trình học tập nghiên cứu, hoàn thành luận án Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và tập thể Hội đồng trường THPT Hai Bà Trưng (thành phố Huế - nơi tôi đang công tác), đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp, người thân và gia đình đã động viên, khích lệ, tạo mọi điều kiện trong quá trình học tập và hoàn thành luận án

Đặc biệt, xin gửi lời cảm ơn chân thành đến GS.TS Trần Đình Sử, người thầy đã hướng dẫn tận tình và dìu dắt tôi trên con đường nghiên cứu khoa học

Hà Nội, … tháng 7 năm 2018

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Đóng góp mới của luận án 5

6 Bố cục luận án 5

PHẦN NỘI DUNG 6

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 6

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu tâm thức hiện sinh trong thơ Mới 6

1.1.1 Hướng nghiên cứu theo phong cách tác giả 7

1.1.2 Hướng nghiên cứu xã hội học Mác xít 13

1.1.3 Hướng nghiên cứu thi pháp học 15

1.1.4 Hướng nghiên cứu vận dụng triết học nhân bản 18

1.2 Triết học hiện sinh 21

1.2.1 Sự ra đời 21

1.2.2 Triết học về bản thể và con người cá nhân 22

1.3 Chủ nghĩa hiện sinh với văn học 28

1.3.1 Tâm thức hiện sinh trong văn học Việt Nam trước thơ Mới 28

1.3.2 Sự phiên dịch, giới thiệu và vận dụng chủ nghĩa hiện sinh trong nghiên cứu văn học 30

1.3.3 Thơ Mới và chủ nghĩa hiện sinh 32

TIỂU KẾT 35

Chương 2 NỖI BUỒN VÀ SỰ CÔ ĐƠN HIỆN SINH 37

2.1 Nỗi buồn và sự cô đơn hiện sinh 37

2.1.1 Nỗi buồn 37

2.1.2 Sự cô đơn 41

2.2 Nỗi buồn trong thơ Mới 44

2.2.1 Nỗi buồn không gian 46

2.2.2 Nỗi buồn thân phận 51

2.3 Cô đơn trong thơ Mới 57

2.3.1 Người với người là không thể hiểu 57

2.3.2 Mình với mình là không thể hiểu 61

2.3.3 Cô đơn như là sự ý thức về giá trị của con người cá thể 65

TIỂU KẾT 68

Chương 3 LO ÂU VÀ ÁM ẢNH TRƯỚC CÁI CHẾT 71

3.1 Cái chết hiện sinh 71

3.2 Lo âu về tôi chết trong thơ Mới 77

3.2.1 Lo âu khi tồn tại bất biến 78

3.2.2 Lo âu khi “yêu là chết” 84

3.3 Ám ảnh trước cái chết 89

3.3.1 Ám ảnh khi cái chết phủ đầy thế giới ngoài kia 91

3.3.2 Ám ảnh khi cái chết là tha nhân 97

TIỂU KẾT 103

Chương 4 SIÊU VIỆT HIỆN SINH 105

4.1 Sự siêu việt 105

4.2 Làm nên chính mình ở đây, lúc này 111

4.2.1 Lo âu như là cội nguồn của siêu việt 112

4.2.2 Làm nên chính mình ở cõi đời này 116

4.2.3 Làm nên mình ở chính mình 119

4.3 Làm nên chính mình ở cõi mơ 125

4.3.1 Thất vọng như là cội nguồn của siêu việt 127

4.3.2 Làm nên chính mình khi mơ về mỹ nhân 131

4.3.3 Làm nên chính mình khi mơ về trăng 134

TIỂU KẾT 138

PHẦN KẾT LUẬN 139

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

ĐÃ CÔNG BỐ 143

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 144

Ở nước ta gần đây đã có sự quan tâm trở lại tới chủ nghĩa hiện sinh Tác phẩm

của chủ nghĩa hiện sinh được dịch lại (Zarathustra đã nói như thế-F.Nietzsche, 1999,

Thuyết hiện sinh là một lý thuyết nhân bản-J.P.Sartre, 2015…), công trình nghiên cứu

về chủ nghĩa hiện sinh được tái bản (Chủ nghĩa hiện sinh-Trần Thái Đỉnh, 2015;, Từ

chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc-Trần Thiện Đạo, 2001,…), vận dụng lý thuyết

hiện sinh để nghiên cứu văn học (Tiếp cận chủ nghĩa hiện sinh-Lịch sử và sự hiện diện

ở Việt Nam-Nguyễn Tiến Dũng, Dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh để nghiên cứu văn xuôi Việt Nam đương đại-Nguyễn Thái Hoàng, Cảm thức hiện sinh trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay-Trần Nhật Thu…) Có thể thấy rằng, khi các lý thuyết giai

cấp luận lúng túng trong việc giải quyết những vấn đề thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần thì triết học nhân bản gợi ra hướng giải quyết thấu đáo Triết hiện sinh quan tâm đến tồn tại con người trong thời đại kỹ trị nên nó đã giải quyết được phần nào vấn đề đó Triết học hiện sinh là triết học về con người, triết học nhân bản Nó tập trung nghiên cứu phương thức tồn tại của con người, cung cấp phương pháp phân tích con người từ trạng thái xúc cảm mang tính nhân bản nên rất gần gũi với sáng tạo văn học Thơ Mới ra đời trên nền tảng tư tưởng khai sáng, có khuynh hướng lý tính nên tâm thức hiện sinh thể hiện một cách vô thức Tuy vậy, giữa triết học hiện sinh và thơ Mới vẫn có nhiều điểm tương đồng như ý thức về cái Tôi cá nhân, sự cô đơn, nỗi buồn, khát vọng chống lại sự tuyệt vọng… Văn học là sự ý thức về tồn tại, là

2

cảm nhận thế giới và con người từ góc độ tồn tại luận Thơ ca, nhất là thơ trữ tình, hàm chứa tư duy triết học về tồn tại con người “trữ tình thường có tầm vóc phổ quát nhất về tồn tại và nhân sinh” [176, tr.359] Nghiên cứu tâm thức hiện sinh giúp chúng ta hiểu rõ hơn chiều sâu tư tưởng triết lý, cụ thể là triết lý nhân bản có tính nhân loại của thơ Mới

Xuất phát từ khát vọng nhân bản, "khát vọng được thành thực" [279, tr.12], mỗi thi nhân thơ Mới đã tự lựa chọn con đường dấn thân làm nên mình, nên họ là những cá thể siêu việt dưới góc nhìn hiện sinh Trước tình thế phải lựa chọn, họ luôn phân vân giữa được-mất và không biết rằng lựa chọn dấn thân đó có thỏa mãn cái khao khát “được thành thực” hay không? Cảm giác đó cũng mang tính hiện sinh Mối trăn trở ở họ về ý nghĩa tồn tại: Tôi là ai? Tôi là cái gì trong cuộc đời này?

cũng mang tính hiện sinh Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới thể hiện một cách vô

thức qua ý thức về sự cô đơn bản thể, về người với người là không thể hiểu, về thân

phận bị ruồng bỏ và kiếp trầm luân, về tồn tại vô nghĩa, về lựa chọn sinh tồn, ý thức

về cái chết và sự hữu hạn của kiếp người… Trước đây, những trạng thái bất lực, bế tắc, cô đơn thường được đặt trong mối quan hệ với ý thức hệ nên chưa được xem là những vấn đề mang tính bản thể, nhân loại Chủ nghĩa hiện sinh là nhãn quan triết học thích hợp để có thể nghiên cứu theo hướng tiếp cận này và đem đến những nhận thức mới ở góc độ bản thể luận Đề tài “Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới” mở ra triển vọng nghiên cứu thi ca trong cái nhìn so sánh với triết học

Lý thuyết hiện sinh đã từng được vận dụng để tìm hiểu văn học trên cơ sở sự tương đồng với triết học Ở miền Nam trước 1975, hướng nghiên cứu này được vận

dụng khá phổ biến với các tác giả Lê Tuyên trong Thời gian hiện sinh trong Truyện

Kiều, Chinh phụ ngâm và tâm thức lãng mạn của kẻ lưu đày…, Đỗ Long Vân với Nguồn nước ẩn của Hồ Xuân Hương…, Đặng Tiến với Nguyễn Du-Nghệ thuật như một chiến thắng… Những năm gần đây, hướng nghiên cứu đó tiếp tục nhận được sự

quan tâm của các tác giả Nguyễn Tiến Dũng, Nguyễn Thái Hoàng, Trần Nhật Thu… Chúng tôi đi theo hướng nghiên cứu này với đối tượng thơ Mới 1932-1945

- Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Mô tả lịch sử nghiên cứu vấn đề Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới

+ Giới thuyết một số chủ đề hiện sinh được vận dụng để nghiên cứu thơ Mới + Mô tả và lý giải tâm thức hiện sinh qua những sáng tác của các tác giả tiêu biểu trong thơ Mới

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Biểu hiện tâm thức hiện sinh trong thơ Mới khá phức tạp Trong sáng tác của một tác giả, tâm thức hiện sinh có thể biểu hiện thành một hoặc nhiều chủ đề, và sự biểu hiện đó có khi chỉ xuất hiện ở một hình ảnh hoặc một câu, một khổ, một bài thơ Có những bài thơ không hề mang tâm thức hiện sinh Và thậm chí trong sáng tác của một số tác giả, còn không hề có tâm thức hiện sinh Vì vậy, phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là sáng tác của các tác giả trong phong trào thơ Mới 1932-1945

và đối tượng nghiên cứu là những bài thơ mang tâm thức hiện sinh

4 Phương pháp nghiên cứu

Tâm thức là khái niệm thuộc lĩnh vực tâm lý học Từ điển Oxford [357,

tr.1473] lý giải tâm thức bằng cụm từ the conscious mind (compare conscious,

subconscious: connected with feelings that influence your behaviour even though

you are not aware them Tạm dịch: là những ý nghĩ, bản năng, sợ hãi… trong tâm trí

mà ta không hoàn toàn nhận thức và có ảnh hưởng đến hành động của ta) Từ điển

ou réflexive immédiate, que chacun a de son existence et de celle du monde extérieur Dịch là: nhận thức tri giác hoặc suy ngẫm mà mỗi người lĩnh hội qua trải nghiệm của bản thân hoặc với thế giới bên ngoài). Về phương diện triết học, chúng

ta có thể hiểu tâm thức là những trạng thái, dạng thức của đời sống tinh thần của

con người Những trạng thái đó rất gần gũi và phù hợp với cảm xúc thơ ca, nhất là

4

thơ trữ tình Tâm thức hiện sinh là những trạng thái, dạng thức tinh thần mang tính

hiện sinh (lo âu, sợ hãi, buồn nôn, cô đơn…) Tâm thức hiện sinh là vấn đề mang

tính nhân bản, nhân loại Nó xuất hiện trong những bước ngoặt của lịch sử, gắn với những khủng hoảng, bi kịch mang tính hiện sinh Nó được thể hiện qua những con người nghiệm ra những trạng thái hiện sinh Nó đòi hỏi sự từng trải qua những bi kịch, đau khổ, tan vỡ và khủng hoảng thì mới nhận ra thân phận bé nhỏ và cô đơn, kiếp trầm luân đời mình… Vì vậy, tâm thức hiện sinh xuất hiện cùng lúc với ý thức

cá nhân của con người Tâm thức hiện sinh giúp ta nhận ra được diện mạo tinh thần một thế hệ Trong sáng tạo thơ ca, nhất là thơ trữ tình, tâm thức hiện sinh giúp ta hiểu được những suy tư mang tính triết lý về tồn tại con người

Trên cơ sở cách hiểu trên về tâm thức hiện sinh, luận án sử dụng phương pháp

nghiên cứu chủ yếu là so sánh một số trạng thái cảm xúc ở thơ Mới với chủ nghĩa hiện sinh Không gán ghép một cách khiên cưỡng những vấn đề triết học hiện sinh cho thơ Mới, luận án phát hiện mối quan hệ tương đồng và phân tích sự khác biệt giữa chúng Vì vậy, chúng tôi chỉ dừng lại ở một số trạng thái cảm xúc tinh thần cơ bản của chủ nghĩa hiện sinh mà chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy ở những tác giả tiêu biểu trong thơ Mới Giữa thơ Mới và tư tưởng hiện sinh có mối quan hệ tương đồng Bởi thơ ca, trong đó có thơ Mới, thể hiện ý thức về sự tồn tại của cái tôi cá nhân trong đời sống có nhiều bi kịch mang tính hiện sinh Phương pháp phân tích hiện sinh chú trọng vào trạng thái tinh thần, cảm xúc mang tính phi lý tính của con người Từ đó làm bộc lộ bản chất con người với tư cách cá nhân và hiểu rõ hơn về tồn tại con người Kế thừa cách đánh giá, nhận định của nhiều nhà nghiên cứu trước đây về vị trí các tác giả trong phong trào thơ Mới, luận án vận dụng phương pháp

phân tích hiện sinh để nghiên cứu Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới qua sáng tác

của Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Vũ Hoàng Chương Bên cạnh đó, luận án còn hướng đến việc tìm những biểu hiện tâm thức hiện sinh tương đồng trong thơ ca của những tác giả khác (Phạm Hầu, Bích Khê, Văn Cao, Đinh Hùng, Trần Huyền Trân…) nhằm nâng tầm khái quát của vấn đề nghiên cứu ở phạm vi thơ Mới

5

Ngoài ra, luận án sử dụng một số phương pháp khác, như:

- Phương pháp xã hội - lịch sử: đặt thơ Mới trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể để tìm nguyên nhân dẫn đến những trạng thái cảm xúc tinh thần một cách toàn diện Qua đó, tìm hiểu diện mạo tinh thần của thế hệ thi nhân thơ Mới

- Phương pháp nghiên cứu hệ thống kết hợp với phương pháp quy nạp: phân loại trên cơ sở quy nạp những yếu tố hiện sinh và phân tích những yếu tố đó ở thơ

Mới theo sự mô tả các trạng thái cảm xúc tinh thần của triết học hiện sinh

5 Đóng góp mới của luận án

- Vận dụng tư tưởng hiện sinh, mà cụ thể là các phạm trù nỗi buồn, sự cô đơn, cái chết, sự siêu việt, để nghiên cứu thơ Mới Từ việc tìm hiểu sự tương đồng giữa thơ Mới với chủ nghĩa hiện sinh, luận án khẳng định chiều sâu tư tưởng triết lý và

suy tư về tồn tại con người trong thơ Mới

- Nghiên cứu các phạm trù hiện sinh sẽ giúp hiểu thơ Mới dưới góc độ nhân

bản học Qua đó, luận án tìm hiểu tính nhân loại trong thơ Mới

- Tiếp tục khẳng định phương pháp tiếp cận thơ ca dựa từ việc vận dụng lý

thuyết hiện sinh và góp phần mở rộng hướng nghiên cứu này

6 Bố cục luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung luận án có bốn chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Nỗi buồn và sự cô đơn hiện sinh

Chương 3: Lo âu và ám ảnh trước cái chết

Chương 4: Siêu việt hiện sinh

6

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu tâm thức hiện sinh trong thơ Mới

Từ khi ra đời (1932) đến nay, vấn đề tiếp nhận thơ Mới rất phức tạp, nhiều chiều Hiện tượng đó có nguyên nhân từ hoàn cảnh khách quan, từ quan điểm nhìn nhận và từ hệ thống lý thuyết mà các nhà nghiên cứu đã vận dụng Điều đó đã được tổng thuật trong các công trình trước đây Chúng tôi kế thừa kết quả từ các nhà

nghiên cứu đi trước để tạm chia tình hình nghiên cứu thơ Mới theo bốn hướng Thứ

nhất, hướng nghiên cứu theo phong cách tác giả, xem nỗi buồn, cô đơn là sản phẩm

của con người cá nhân khi nhận ra cái bi kịch cuộc đời Hướng nghiên cứu này bị gián đoạn trong một thời gian dài và mãi đến sau Đổi mới (1986) mới được quan

tâm trở lại Thứ hai, hướng nghiên cứu xã hội học Mác xít đã xem cô đơn, nỗi

buồn… trong thơ Mới như là sản phẩm tinh thần tiêu cực khi con người sống trong

xã hội Việt Nam thuộc địa trước 1945 Vì vậy, những vấn đề đó không có giá trị gì với cách mạng dân tộc Thậm chí, nó còn mang hơi hướng phản động, bi lụy, trụy lạc… Hướng nghiên cứu này ngự trị thống soái trong một thời gian khá dài ở miền Bắc (từ 1954 đến trước Đổi mới 1986) và thu hút được sự quan tâm của cả những

nhà nghiên cứu từng cho ra đời công trình có giá trị trước đó Thứ ba, hướng nghiên

cứu Thi pháp học tỏ ra hữu hiệu khi đánh giá thơ Mới, nhất là khi đề cập đến quan niệm nghệ thuật, khai thác chiều sâu thế giới nội tâm con người Nỗi buồn, cô đơn, thân phận lạc lõng đời người… được xem xét gắn với ý thức của cái tôi cá nhân đã biết khao khát và được giải phóng khỏi sự lệ thuộc của hệ tư tưởng thơ ca trung đại Dựa trên lý thuyết hiện đại, hướng này nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Một trong những tác giả tiên phong trong hướng này là Trần Đình Sử

Thứ tư, hướng nghiên cứu vận dụng lý thuyết nhân bản để xem xét thơ Mới Hướng

nghiên cứu này tồn tại ở miền Nam trước 1975 khi tư tưởng triết học hiện sinh được phổ biến trong xã hội và học thuật Tuy vậy, thơ Mới chưa được xem là đối tượng nghiên cứu chính ở các công trình này Nó được nhắc đến trong mối tương quan so

Luận án đủ ở file: Luận án full