Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)

Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học (Luận án tiến sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-

LÊ HUY HOÀNG

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2018

2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-

LÊ HUY HOÀNG

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 62.14.01.11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

1 GS.TSKH Nguyễn Cương

2 PGS.TS Hoàng Thị Chiên

HÀ NỘI - 2018

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Lê Huy Hoàng

trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn tập thể bộ môn Phương pháp giảng dạy Hóa học, Khoa Hóa học, Phòng Sau đại học, Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

5

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2

4 KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU 3

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3

6 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 3

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

8 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN 4

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC 6

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 6

1.1.1 Các nghiên cứu trên thế giới 6

1.1.2 Các nghiên cứu trong nước 9

1.2 Những cơ sở lý luận của quá trình nhận thức hóa học và quá trình dạy học hóa học 11

1.2.1 Cơ sở triết học duy vật biện chứng của nhận thức và quá trình dạy học hóa học 11

1.2.2 Cơ sở tâm lý học và giáo dục học của nhận thức 13

1.3 Kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học 16

1.3.1 Ngôn ngữ hóa học 16

1.3.2 Hệ thống ngôn ngữ hóa học ở trường trung học phổ thông 19

1.3.3 Hệ thống kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học ở trường trung học phổ thông 20

1.3.4 Sử dụng ngôn ngữ hóa học là kĩ năng dạy học quan trọng của người giáo viên hóa học và kĩ năng học tập quan trọng của học sinh trường trung học phổ thông 22

1.4 Chuẩn đầu ra của sinh viên sư phạm hóa học 23

1.4.1 Khái quát về chuẩn đầu ra trình độ đại học ngành Sư phạm 23

6

1.4.2 Khái quát về chuẩn đầu ra trình độ đại học ngành Sư phạm hóa học 25

1.4.3 Khái quát về chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học 26

1.5 Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông trong giai đoạn mới 26

1.5.1 Định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông 27

1.5.2 Kiểm tra và đánh giá học sinh trong quá trình dạy học hóa học 29

1.6 Thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học trong dạy học của giáo viên, học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học 30

1.6.1 Mục đích khảo sát 30

1.6.2 Nội dung khảo sát, đối tượng khảo sát 30

1.6.3 Phương pháp khảo sát 31

1.6.4 Tiến trình và kết quả khảo sát 31

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 38

CHƯƠNG 2 RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌCTRONG DẠY HỌC HÓA HỌC 39

2.1 Hình thành và rèn luyện kĩ năng 39

2.1.1 Các yêu cầu chung 39

2.1.2 Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng 40

2.2 Các quan điểm chỉ đạo và nguyên tắc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học 45

2.3 Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông 47

2.3.1 Đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông 47

2.3.2 Đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông 54

2.3.3 Tích hợp quy trình và các biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường Trung học phổ thông 57

2.4 Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học 82

7

2.4.1 Đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho

sinh viên sư phạm hóa học 82

2.4.2 Đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học 84

2.5 Thiết kế bộ công cụ đánh giá kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học của học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học 91

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 101

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 102

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 102

3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 102

3.3 Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm 103

3.3.1 Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông 103

3.3.2 Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học 106

3.4.2 Kết quả thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông 109

3.4.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học với sinh viên sư phạm hóa học 124

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 138

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 138

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ 140

TÀI LIỆU THAM KHẢO 141

8

NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

STT Viết tắt Viết đầy đủ STT Viết tắt Viết đầy đủ

2 BKQS Bảng kiểm quan sát 19 NLDH Năng lực dạy học

3 BTHH Bài tập hóa học 20 NLSD Năng lực sử dụng

4 BiTHH Biểu tượng hóa học 21 NNHH Ngôn ngữ hóa học

5 DHHH Dạy học hóa học 22 NXB Nhà xuất bản

6 DP Danh pháp 23 NLSDNNHH Năng lực sử dụng ngôn

ngữ hóa học

7 ĐHSP Đại học Sư phạm 24 PP Phương pháp

8 GDPT Giáo dục phổ thông 25 PPDH Phương pháp dạy học

10 GiV Giảng viên 27 RLNVSP Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

12 HLĐT Học liệu điện tử 29 SPHH Sư phạm hóa học

13 HCHC Hợp chất hữu cơ 30 SV Sinh viên

14 KHTN Khoa học tự nhiên 31 THPT Trung học phổ thông

15 KNSD Kĩ năng sử dụng 32 TNHH Thuật ngữ hóa học

16 KTDH Kĩ thuật dạy học 33 TNSP Thực nghiệm sư phạm

17 LLDHHH Lý luận dạy học hóa học 34 VD Ví dụ

9

DANH MỤC BIỂU BẢNG

STT Số bảng Tên bảng biểu Trang

9 Bảng 2.2 Mục tiêu về kiến thức và KNSD NNHH của chương 4 57

10 Bảng 2.3 Nội dung NNHH hỗ trợ rèn luyện KNSD NNHH của chương 4 59

12 Bảng 2.5 Các thí nghiệm biểu diễn sử dụng trong bước 8 91

16 Bảng 2.9 Bảng kiểm quan sát mức độ phát triển của một số KNSD NNHH 100

18 Bảng 3.2 Kết quả đánh giá của GV về biện pháp và quy trình rèn luyện

21 Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 4 bài

kiểm tra của HS - TNSP thăm dò

113

22 Bảng 3.6 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS

- TNSP thăm dò

114

23 Bảng 3.7 Bảng tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS - TNSP thăm dò 114

24 Bảng 3.8 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của HS trường

THPT - TNSP thăm dò

115

25 Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 4 bài

kiểm tra của HS - TNSP đánh giá vòng 1

10

kiểm tra của HS - TNSP đánh giá vòng 2

30 Bảng 3.14 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS

34 Bảng 3.18 Tổng hợp kết quả TNSP thăm dò với SV SPHH 127

35 Bảng 3.19 Phân phối tần số, tần suất, tần suất luỹ tích của TNSP thăm dò

với SV SPHH

127

36 Bảng 3.20 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả TNSP thăm dò với SV SPHH 128

37 Bảng 3.21 Bảng tổng hợp phân loại kết quả TNSP thăm dò với SV SPHH 128

38 Bảng 3.22 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của SV

SPHH-TNSP thăm dò

129

39 Bảng 3.23 Tổng hợp kết quả TNSP đánh giá vòng 1 với SV SPHH 130

40 Bảng 3.24 Phân phối tần số, tần suất, tần suất luỹ tích của TNSP đánh giá

vòng 1 với SV SPHH

130

41 Bảng 3.25 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả TNSP đánh giá vòng 1 với SV SPHH 131

42 Bảng 3.26 Bảng tổng hợp phân loại kết quả TNSP đánh giá vòng 1 131

43 Bảng 3.27 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của SV SPHH-TNSP

đánh giá vòng 1

132

44 Bảng 3.28 Tổng hợp kết quả TNSP đánh giá vòng 2 với SV SPHH 133

45 Bảng 3.29 Phân phối tần số, tần suất, tần suất luỹ tích của TNSP đánh giá

vòng 2 với SV SPHH

133

46 Bảng 3.30 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả TNSP đánh giá vòng 2 với SV SPHH 134

47 Bảng 3.31 Bảng tổng hợp phân loại kết quả TNSP đánh giá vòng 2 với SV SPHH 134

48 Bảng 3.32 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của SV

SPHH-TNSP đánh giá vòng 1

135

11

DANH MỤC ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ

STT Sơ đồ,

hình vẽ

Tên sơ đồ, hình vẽ Trang

2 Sơ đồ 2.1 Quy trình rèn luyện KNSD NNHH cho HS trường THPT 55

3 Sơ đồ 2.2 Quy trình rèn luyện KNSD NNHH cho SV SPHH 84

4 Sơ đồ 2.3 Nội dung kiến thức cơ bản về NNHH trong chương trình THPT 86

14 Hình 2.10 Giao diện thư mục tra cứu phản ứng hóa học 53

16 Hình 2.12 Giao diện thư mục danh sách phản ứng hóa học 53

17 Hình 2.13 SV rèn luyện KNSD NNHH trong học phần RLNVSP 83

18 Hình 2.14 Tổ chức cho SV tham gia trò chơi tìm hiểu kiến thức hóa học

phổ thông có nội dung rèn luyện KNSD NNHH

83

19 Hình 2.15 Hướng dẫn SV sử dụng các HLĐT trong dạy học để rèn luyện

KNSD NNHH

83

20 Hình 3.1 Đường lũy tích tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS - TNSP thăm dò 113

21 Hình 3.2 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS - TNSP thăm dò 114

22 Hình 3.3 Tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của HS - TNSP thăm dò 115

23 Hình 3.4 Đường lũy tích tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS - TNSP đánh giá vòng 1 116

24 Hình 3.5 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS - TNSP đánh giá vòng 1 117

25 Hình 3.6 Tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của HS - TNSP đánh giá vòng 1 118

26 Hình 3.7 Đường lũy tích tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS - TNSP đánh giá vòng 2 119

27 Hình 3.8 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS - TNSP đánh giá vòng 2 120

28 Hình 3.9 Tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của HS - TNSP đánh giá vòng 2 121

29 Hình 3.10 Đường luỹ tích kết quả TNSP thăm dò với SV SPHH 127

30 Hình 3.11 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả TNSP thăm dò với SV SPHH 128

31 Hình 3.12 Tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của SV SPHH - TNSP thăm dò 129

32 Hình 3.13 Đường luỹ tích kết quả TNSP đánh giá vòng 1 với SV SPHH 131

33 Hình 3.14 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả TNSP đánh giá vòng 1 với SV SPHH 131

34 Hình 3.15 Tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của SV SPHH -

TNSP đánh giá vòng 1

132

12

35 Hình 3.16 Đường luỹ tích kết quả TNSP đánh giá vòng 2 với SV SPHH 134

36 Hình 3.17 Đồ thị tổng hợp phân loại kết quả TNSP đánh giá vòng 2 với SV SPHH 134

37 Hình 3.18 Tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của SV SPHH -

TNSP đánh giá vòng 2

135

Trong dạy học hóa học (DHHH), các sản phẩm học tập của người học thường được lượng hóa một cách cụ thể, được biểu đạt bằng ngôn ngữ hóa học (NNHH) Người thày đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ để người học thực hiện các hoạt động học tập, tìm tòi, tự chiếm lĩnh kiến thức, rèn luyện kĩ năng và phát triển năng lực cho bản thân thông qua NNHH NNHH bao gồm danh pháp hóa học (DPHH), biểu tượng hóa học (BiTHH) và thuật ngữ hóa học (TNHH) được sử dụng để học tập

và nghiên cứu hóa học Để các sản phẩm học tập của người học đạt được theo chuẩn kiến thức, kĩ năng thì người dạy cần sử dụng NNHH như cầu nối tích cực nhất cho người học tiếp cận với kiến thức hóa học

Chương trình và sách giáo khoa (SGK) hóa học trường Trung học phổ thông (THPT) sử dụng NNHH làm phương tiện chủ yếu, tích cựu trong hoạt động nhận thức hóa học, góp phần thực hiện các nhiệm vụ dạy học Trong môn Hóa học, kiến thức và

kĩ năng là một xâu chuỗi có mối liên quan chặt chẽ với nhau Kiến thức về NNHH luôn được củng cố và vận dụng thông qua các kĩ năng sử dụng (KNSD) chúng trong học tập KNSD NNHH là một trong những kĩ năng quan trọng nhất, quyết định đến chất lượng DHHH ở trường THPT Rèn luyện KNSD NNHH sẽ góp phần phát triển các năng lực học tập khác cho học sinh (HS) Tuy nhiên do đặc thù bộ môn, kiến thức và kĩ năng cơ bản của NNHH thường được nghiên cứu và rèn luyện trước trong các nội dung

lý thuyết chủ đạo, điều này gây ảnh hưởng không nhỏ tới quá trình nhận thức của HS Quá trình DHHH ở trường THPT sẽ có kết quả cao khi KNSD NNHH của cả giáo viên (GV) và HS cùng được chú trọng trong mỗi hoạt động dạy học Nhưng yêu cầu này chưa được chú trọng đúng mức, trong quá trình dạy học GV chưa đặt ra yêu cầu HS phải sử dụng NNHH một cách thành thạo và liên tục Vì lí do trên nên việc

2

phát triển KNSD NNHH trong dạy học của GV cần được song hành với phát triển các năng lực và kĩ năng học tập khác của HS Do đó muốn nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học thì KNSD NNHH cần phải được chú ý rèn luyện cả với người dạy và người học, với cả những sinh viên (SV) sư phạm hóa học (SPHH) đang được đào tạo ở các trường đại học

Trong quá trình nghiên cứu tìm hiểu thực tế chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu về KNSD NNHH đã được các nước trên thế giới chú trọng và nghiên cứu từ rất sớm Ở Việt Nam các công trình nghiên cứu về rèn luyện KNSD NNHH còn

rất ít, các nghiên cứu đều cho rằng NNHH là một trong những nhân tố quan trọng nhất

cần rèn luyện để nâng cao chất lượng DHHH nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về các biện pháp cụ thể để rèn luyện kĩ năng này cho HS trường THPT và SV SPHH

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề "Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn

ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học trong dạy học hóa học" để nghiên cứu

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu biện pháp rèn luyện KNSD NNHH nhằm góp phần phát triển NLSD NNHH của HS trường THPT và SV SPHH, nâng cao chất lượng đào tạo GV tại trường sư phạm và chất lượng DHHH ở trường THPT

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn có liên quan đến đề tài

3.2 Đề xuất biện pháp và quy trình rèn luyện KNSD NNHH cho HS trường THPT trên cơ sở nghiên cứu chương trình môn Hóa học trường phổ thông

3.3 Đề xuất biện pháp và quy trình rèn luyện KNSD NNHH cho SV SPHH trong dạy học học phần Các kĩ năng dạy học cơ bản trong DHHH

3.4 Thiết kế học liệu điện tử (HLĐT) để hỗ trợ rèn luyện KNSD NNHH cho

HS trường THPT và SV SPHH

3.5 Thiết kế công cụ đánh giá KNSD NNHH cho HS trường THPT và SV SPHH

Luận án đủ ở file: Luận án full